Талмуд Тора: еврей діні білім беру мектебінің тарихы

Кіріспе

Яһуди діни білім беру бағдарламасы

Талмуд Тора (лат. 'Тораны оқу') мектептері еврей әлемінде – ашкеназдық және сефардтық қауымдарда, қарапайым отбасылардан шыққан ұлдарға арналған діни мектеп ретінде құрылды. Онда оларға еврей тілінде, қасиетті жазбаларда (әсіресе Торада) және Талмудта (және халахта) негізгі білім берілді. Бұл оларды ешиваға немесе, әсіресе қазіргі заманда, жоғары сыныптардағы еврей білімін алуға дайындау мақсатында жасалды. Талмуд Тора дәстүрлі шедер мектебінің үлгісімен құрылды, оның маңызды элементтерін сақтап, мемлекеттік мектеп ретіндегі ерекшеліктеріне сәйкес өзгерістер енгізді. Шедер мектебі жеке қаржыландыруға, формалды емес немесе институционалдық емес механизмдерге, соның ішінде оқу ақысы мен қайырымдалықтарға тәуелді болған. АҚШ-та Талмуд Тора термині мемлекеттік мектептен кейін ұлдар мен қыздарға арналған кешкі сабақтарды білдіреді. Мұндай еврей білім беруі 19-ғасырдың ортасынан бастап "1940-1950 жылдарға" дейін кең таралды. 1980 жылдары АҚШ-та толық күндізгі еврей мектептері (иешивалар) қалыпты жағдайға келгенімен, кейбір Еуропа елдері әлі де осындай мектептерді сақтап қалды.

Тарих

Яһуди тарихында балаларын әдетте әкелері ғана оқытатын (Деутер. xi. 19). «Бей рав» немесе «бет раббан» (оқытушының үйі), немесе «бей сафра» немесе «бет сефер» (кітап үйі) деп аталатын мекеме Езра мен оның Ұлы Жиналысы құрған делінеді. Олар Иерусалимде он алты жастан асқан, әкесі жоқ балалардың білімін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік мектеп ашты. Бірақ мектеп жүйесі дамымады. Жошуа бен Гамла бас діни қызметкері барлық балаларға, алты немесе жеті жастан асқандарға, әр қала мен ауылда мемлекеттік мектептер ашуға себепкер болды (Б. Б. 21а). Бұл шығынды қоғам төледі және қатаң тәртіп сақталды. Алайда, Аба Арика Самуил б. Шилатқа оқушылармен мейірімді болуға, дене жазасынан аулақ болуға немесе ең көп дегенде, оқушыларды назарсыздықтары үшін түзету үшін аяқ киімнің белбеуін пайдалануға бұйырды. Ақымақ оқушы білім алу өнерін меңгергенше бақылаушы болып тағайындалды. Рабба бар Нахмани бір мұғалімге жиырма бес оқушыны бекітті; егер саны жиырма бес пен қырық арасында болса, көмекші мұғалім («реш дукана») қажет болды; ал қырықтан астам болса, екі мұғалім қажет болды. Мұғалімдерге үйленген ер адамдар ғана жұмысқа алынды, бірақ «меламедтің» (мұғалімнің) біліктілігі туралы пікірлер екіұшты. Рабба бар Нахмани шәкірттеріне көп нәрсе үйрететін, тіпті сәл абайсызда үйрететін адамды артық көрді, ал Нехардеялық Рав Дими шәкірттеріне аз нәрсе үйрететін, бірақ дұрыс үйрететін адамды жоғары бағалады, себебі оқудағы қателіктерді түзету қиын (сол жерде). Әрине, екі қасиеттің де бір адамда сирек кездесетіні болжанады. Талмуд Торасындағы оқу күні бойы, ал қыс айларында түннің бірнеше сағатында да жалғасты. Оқу жұма күні түстен кейін және қасиетті күнге дейінгі күннің түстен кейін тоқтатылды. Сенбі және қасиетті күндерде жаңа сабақтар берілмеді, бірақ өткен аптадағы жұмыс баланың ата-анасы немесе қамқоршысы сенбі күні түстен кейін қайта қарастырылды (Шулхан 'Арук, Йоре Деа, 245). Кейінірек, мүмкін, XIII ғасырдың христиандық шіркеу мектептерінің әсерімен, дұғалар мен баталарды оқу және яһуди дінінің негіздерін оқыту енгізілді. Әр қауымда «Хевра Талмуд Тора» деп аталатын ұйым құрылды, оның міндеті мемлекеттік мектептерді қолдау үшін қор құру және қаражат жинау, сондай-ақ барлық мұғалімдер мен оқушыларды бақылау болды. Ашер бен Иехиел (1250–1328) жергілікті билеуші жинаған жылдық салықты төлеу үшін Талмуд Тора қорынан қаражат алуға рұқсат берді, әйтпесе кедейлерге үлкен қиындықтар туындайтын еді, себебі олар салықты уақтылы төлемесе, барлық мүлкінен айырылып қалуы мүмкін еді (Responsa, ереже vi., § 2). Сонымен қатар, кейде Талмуд Торасын қолдау үшін жалпы қайырымдылық қорынан ақша жұмсалды, сондай-ақ синагог немесе зират үшін де осындай ақша қолданылды (сол жерде, ереже xiii., §§ 5,14). Талмуд және Тора білімі ерлер үшін міндетті деп есептелгендіктен, Талмуд Тора мекемелері әдетте бір жынысты болды. Қазіргі кезде де ерлер Тораны толық уақыт бойы оқуды өмірінің үшінші онжылдығына дейін жалғастырады, ал әйелдер үйленеді. 1554 жылы Римдегі Талмуд Тора ұйымына сегіз қоғам кірді және 1617 жылдың 13 тамызында қайта құрылды (Ригер, «Gesch. der Juden in Rom», 316 б., Берлин, 1895). Кейіннен кейбір синагогтар «Талмуд Тора» деген ат алды, мысалы, 1603 жылы Мароккодағы Фес қаласындағы (Анкава, «Керем Хемд», ii. 78, Легхорн, 1869) және Каирдегі синагогтар. Бұл, әдетте, мектеп синагогта немесе оның жанында орналасқандықтан болды.

The father was traditionally the sole teacher of his children in Jewish history (Deut. xi. 19). The institution known as the bei rav or bet rabban (house of the teacher), or as the bei safra or bet sefer (house of the book), is said to have been originated by Ezra and his Great Assembly, who provided a public school in Jerusalem to secure the education of fatherless boys of the age of sixteen years and above. But the school system did not develop until Joshua ben Gamla the high priest caused public schools to be opened in every town and hamlet for all children above six or seven years of age (B. B. 21a). The expense was borne by the community, and strict discipline was observed. Abba Arika, however, ordered Samuel b. Shilat to deal tenderly with the pupils, to refrain from corporal punishment, or at most to use a shoe strap in correcting pupils for inattention. A stupid pupil was made monitor until able to grasp the art of learning. Rabbah bar Nahmani fixed the number of pupils at twenty five for one teacher; if the number was between twenty five and forty an assistant teacher ("resh dukana") was necessary; and for over forty, two teachers were required. Only married men were engaged as teachers, but there is a difference of opinion regarding the qualification of the melammed (teacher). Rabbah bar Nahmani preferred one who taught his pupils much, even though somewhat carelessly, while Rav Dimi of Nehardea preferred one who taught his pupils little, but that correctly, as an error in reading once adopted is hard to correct (ib.). It is, of course, assumed that both qualifications were rarely to be found in one person. The teaching in the Talmud Torah consumed the whole day, and in the winter months a few hours of the night besides. Teaching was suspended in the afternoon of Friday, and in the afternoon of the day preceding a holy day. On Shabbats and holy days no new lessons were assigned; but the work of the previous week was reviewed on Shabbat afternoons by the child's parent or guardian (Shulḥan 'Aruk, Yoreh De'ah, 245). In later times, possibly influenced by the Christian parochial schools of the thirteenth century, the reading of the prayers and benedictions and the teaching of the principles of the Jewish faith were included. In almost every community an organization called Hevra Talmud Torah was formed, whose duty was to create a fund and provide means for the support of public schools, and to control all teachers and pupils. Asher ben Jehiel (1250–1328) ruled to allow withdrawals from the funds of the Talmud Torah for the purpose of meeting the annual tax collected by the local governor, since otherwise great hardships would fall upon the poor, who were liable to be stripped of all their belongings if they failed in the prompt payment of their taxes (Responsa, rule vi., § 2). On the other hand, money from the general charity fund was at times employed to support the Talmud Torah, and donations for a synagogue or cemetery were similarly used (ib. rule xiii., §§ 5,14). Because Talmudic and Torah education was traditionally deemed obligatory for males and not females, Talmud Torahs were traditionally single sex institutions. It is common even in the present day for men to continue their full time Torah studies well into their third decade of life while women marry. The Talmud Torah organization in Rome included eight societies in 1554, and was reconstituted August 13, 1617 (Rieger, "Gesch. der Juden in Rom," p. 316, Berlin, 1895). Later, certain synagogues assumed the name "Talmud Torah," as in the case of one at Fes, Morocco in 1603 (Ankava, "Kerem Ḥemed," ii. 78, Leghorn, 1869) and one at Cairo. This was probably because the school was held in or adjoined the synagogue.

Әкімшілік

Офицерлерді сайлау дауыс беру арқылы жүргізілді: үш ғаббаим, үш орынбасар ғаббаим және қазынашы. Тек 36 жастан асқан білімді және абыройлы адамдар ғана сайлана алатын. Талмуд Торасының осы кіріс көздерін реттейтін таḳḳанот Мұса Иссерлес заманында қабылданған. 1638 жылы Краков раввині Йоэль Сиркис осы ережелерді бекітіп, оған көптеген қосымшалар енгізді, барлығы 5398 жылдың 25 Тэветі күні қауымдардың жетпіс өкілінің жалпы жиналысында расталды (Ф.Х. Ветштейн, "Ḳадмониёт", құжат №1, Краков, 1892). Сүлеймен б. Абрахам ха-Коэн (он алтыншы ғасыр) Талмуд Торасының сегіз сенімдісінің бірауыздан келісімі қажет екенін шешті, мұғалімдерді жұмысқа алу үшін «ешбір сенімді немесе сенімділер Меламедтің қызметін бүкіл келісімсізге шақырмауы керек» деген қаулы қабылданды (Responsa, II, №89, басылған Венеция, 1592). Ортағасырлық мектептер ұйымдастыруының үлгісі ретінде Краков мектептерін қарастыруға болады. 1551 жылғы Краков қауымдық тізімінен (pinḳes) Талмуд Тора қоғамының жеке және мемлекеттік мектептерді де бақылап отырғаны көрінеді. Ол келесі таḳḳаноттарды, яғни еврей заң актілерін қабылдады:

(1) Мүшелер мұғалімдерді жалпы бақылауға тиіс және оқушылардың дұрыс оқытылуын тексеру үшін Талмуд Торасына әр апта сайын баруға міндетті. (2) Ешбір меламед «Бээр Моше» (Мұса б. Иссахардың еврей-неміс аудармасы, Прага, 1605) аудармасы болмаса, Пятикнигіні оқыта алмайды, «ол біздің тілімізде»; ал жоғары сынып оқушылары үшін Раши түсіндірмесінен басқасын қолдануға болмайды. (3) Бастауыш сыныптағы меламед жиырма бес оқушыдан аспауы тиіс және оған екі көмекші болуы керек. (4) Бір меламед өзінің келісім шартының мерзімі ішінде екінші меламедпен бәсекелесе алмайды және оқу мерзімі аяқталғаннан кейін де, оқушының әкесі немесе қамқоршысы өзгертуді қаламаса, басқа мұғалімнің оқушысын алуға тырыспайды. (5) Ḥebra Talmud Тора мүшелері бейт-ха-мидрашқа кедей және жетім балаларды оқыту үшін құдайдан қорқатын, білікті меламедті және оның көмекшісін жалдауы керек. (6) Меламед және оның көмекшісі оқушыларға еврей алфавитін (дауыш белгілерімен), Сидурды, Пятикнигіні («Бээр Моше» аудармасымен), Раши түсіндірмесін, дұғалардың ретін, әдептілік пен жақсы мінез-құлықты – әр баланың жасына және қабілетіне сәйкес үйретуі керек; сондай-ақ, ана тілінде оқу мен жазуды үйретуі керек. Алға басқандарға еврей грамматикасы мен арифметиканы, ал жоғары сыныптардағылар Талмудты Раши және Тосафотпен бірге оқуы керек. (7) Он үш жасқа жақын балалар тефилинге қатысты ережелерді үйренуі керек. (8) Он төрт жасқа толғанда, Талмудты үйренуге қабілеті жоқ балаға кәсіп үйрету керек немесе үй шаруашылығында қызметші болып жұмыс істеуі керек.

Оқу бағдарламасы

Сефардтар Талмуд Тора мектептерін, әсіресе Еуропадағы ашкеназдықтардан гөрі, әлдеқайда жүйелі жүргізгендіктері айтылады. Амстердамдағы мектеп Шаббетай Хоровицтің ("Wawe ha 'Ammudim", 9б, "Шелахқа" қосымша, Амстердам, 1698) жоғары бағасына ие болды. Шаббетай Басс өзінің "Сифте Ешаним" кітабының кіріспесінде (8а, ib. 1680) осы Талмуд Тораны сипаттап, оны басқа мектептер үшін үлгі ретінде пайдалануға ниет білдіреді: Ол синагогқа жақын салынған және алты бөлмеден тұрады, әрқайсысында жеке сыныптар меламмедтің жетекшілігінде оқытылады. Бірінші сынып кішкентай балаларға арналған, олар дұғаларын оқуға үйренеді. Екінші сыныпта олар Пятикнижье бастап соңына дейін, музыкалық белгілерімен бірге оқиды. Үшінші сыныпта олар Пятикнижье жергілікті тілге аударады және Рашидің түсіндірмелерін қолданады, олар әдеттегі апталық үлестерге (сидрот) бөлінеді. Төртінші сыныпта олар Пайғамбарлар мен Китапты оқушылар (Агиографтар) музыкалық белгілерімен және аудармасымен оқиды. Бесінші сыныпта олар грамматиканы оқып, Талмудтан халахикалық үзінділерді зерттей бастайды, мәтін иврит тілінде, ал түсіндірмелер жергілікті тілде беріледі. Қасиетті күн жақындағанда, олар сол күнге қатысты "Шұлхан Арух" кітабындағы заңдарды жаттайды. Алтыншы сынып – бет ха-мидраштағы ешиваға дайындық, оны хахам раввин жүргізеді. Бұл сыныпта күн сайын Раши мен Тосафоттың түсіндірмелерімен бір халаха зерттеледі және Маймонид, Ашери және Каро кодекстерінің тұжырымдарымен салыстырылады. Оқу сағаттары таңғы 8-ден 11-ге дейін, түстен кейін 2-ден 5-ке дейін; қыс айларында Минха намазына дейін. Бұл мектептің күтілуіне кететін шығындар Хебра Талмуд Тора мүшелерінің жарналарынан төленеді. Бұл сефард мектебі оқушыларды Талмуд Торада күні бойы және қысқы күндері түнде де ұстау қағидасынан ерекшелік жасады.

Германия

1724-1744 жылдары Моравияның Никольсбург қаласындағы Талмуд Торасы кедей балаларға олардың жақсы жағдайдағы достарына берілгендей білім беруге мүмкіндік берді. Оқулар Сидур, Хумаш (Төраның бес кітабы) және Талмудтан тұрды (Мориц Гюдеман, "Неміс еврейлерінің оқыту және тәрбие тарихына қатысты құжаттар", 275-бет). XIX ғасырдың ортасына дейін Шығыс Еуропадағы мектептер Ашкеназ мектептерінің ежелгі түрін және әдістерін сақтап келді, содан кейін ірі қалаларда жақсарту және тиімді басқару үшін қозғалыс басталды.

Ресей

1857 жылы Одессада қала құрылғаннан бері бар Талмуд Торасы ең үздік педагогтар тарапынан үлгілі мектепке айналдырылды. 1881 жылы С. Ж. Абрамович 400-ден астам оқушыға директор болып тағайындалды. 1904 жылы қала шеткерлерінде екі бөлімше ашылып, тағы 400 оқушы қабылдады. Ұлдарға оқулықтар мен киім тегін берілді. Жылдық шығын барлығы 20 000 рубльді құрады. Ресейдегі еврейлердің қоныстану аймағындағы әрбір қалада осындай мектеп болды. Кіріс еврейлердің етке төлейтін салығы мен жеке қайырымдамалардан түсті.

Иерусалим

Иерусалимде сефардилердің Талмуд Торасы, «Тиферет Йерушалайим» деп аталатын, 1891 жылы Хакам Баши раввині Рафаэль Мейр Панигель тарапынан 300 оқушы және 13 мұғаліммен қайта ұйымдастырылды. Балалар басқа пәндермен қатар, әріптен бастап Талмудқа дейін, араб тілі мен арифметиканы да оқыды. Оқу уақыты күн шығудан күн батуға дейін созылды. Мектепті қолдауға ең көп үлес Сессон отбасы, Бомбей және Калькуттаның бағдади еврейлері, мешуллахим арқылы қосты. 35 мұғалімі және 1000-нан астам оқушысы бар Ашкеназдық Талмуд Торасы және «Эц Хайм» Ешивасы, Яһуда Хасид құрған мектептің орнына келді. Ол 1860 жылы Хирш Вольф Фишбейн мен Давид Яновердің үлесімен құрылды. 1910 жылы жылдық шығын шамамен 10 000 АҚШ долларын құрады, оның жартысынан астамы АҚШ-та жиналды. Яффада 1886 жылы Н. Х. Леви «Талмуд Тора» мен «Шааре Тора» ешивасын ұйымдастырды, онда 9 мұғалім және 102 балаға арналған 9 сынып болды. Оның шығыны жылына шамамен 2000 долларға бағаланды, оның көп бөлігі шетелден түскен қайырымдылықтар есебінен жабылды.

Америка Құрама Штаттары

Америкада 1883 жылы Израиль (Исидор) Розенталь Нью-Йорктегі Махзикей Талмуд Торасын, ашкеназдық Талмуд Торасын ұйымдастырды. Ол 225–227 Шығыс Бродвейдегі өз үй-жайларында мектептер ашты. Бұл мектепте жылына 12 000 долларға жуық қаржы жұмсалып, 1100-ден астам ұл оқыды. 1905 жылдың 22 қаңтарында қоғам 67 Шығыс 7-ші көшеде филиал ашты, оған Джейкоб Х. Шифф 25 000 доллар сыйлады. Қоғамды директорлар кеңесі мен білім беру комитеті басқарды. Оқу бағдарламасына еврей тілінің негіздері, дұғаларды оқу, Пятикнижиеді идиш және ағылшын тілдеріне аудару, еврей дінінің қағидалары мен амалдары кірді. Оқу уақыты күніне екі сағатты құрады, өйткені барлық оқушылар мемлекеттік мектептерде оқыды. Нью-Йоркте басқа да бірнеше Талмуд Торалары болды, ал осындай мекемелер АҚШ және Канаданың көптеген еврей халқы бар қалаларында да болды. Сол кезде АҚШ-тағы қыздар көбінесе мемлекеттік мектептерде ұлдармен бірге оқыды және еврей білімін синагогалардағы және жексенбілік мектептердегі бағдарламалар арқылы алды, себебі еврей күндізгі мектептері сирек кездесетін. Осының нәтижесінде ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы «Жаңа әлем» Талмуд Торасы біріктірілген мектеп болып табылды.