Кіріспе

Торцетрапиб (CP 529,414, Pfizer) – гиперхолестеринемияны (қандағы холестериннің жоғары деңгейін) емдеу және жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алу мақсатымен әзірленген препарат болатын. 2006 жылы III фазалық зерттеулерде аторвастатин (Липитор) және торцетрапибтің комбинациясын қабылдаған емделген топта барлық себептерге байланысты өлім-жітімнің артық деңгейі анықталғаннан кейін оның әзірлеу жұмыстары тоқтатылды.

Медициналық қолданыстар

Торцетрапиб статинді препараттар қабылдап жүргендерде жүрек-қан тамыр ауруларын немесе өлім қаупін төмендетпейтіні анықталған жоқ.

Механизм

Торцетрапиб холестеринді HDL холестеролынан өте төмен немесе төмен тығыздықты липопротеиндерге (VLDL немесе LDL) ауыстыратын холестериндік эстерді тасымалдаушы протеин (CETP) қызметін тежеу арқылы (CETP ингибиторы ретінде) әрекет етеді. Бұл процестің тежелуі HDL холестеринінің деңгейінің жоғарылауына және LDL холестеринінің деңгейінің төмендеуіне алып келеді. Гарвард Жүрек Хабарламасы журналында былай делінген: "HDL холестерині біз ойлағаннан гөрі әлдеқайда күрделі зат болып шықты. HDL холестерині бір ғана бөлшектен тұрмайды, ол әртүрлі бөлшектердің тобы. Олардың барлығында липидтер (майлар), холестерин және аполипопротеиндер деп аталатын ақуыздар бар, бірақ кейбіреулері шар тәрізді, ал басқалары донат тәрізді. HDL-дің кейбір түрлері LDL-дан және артерия қабырғаларынан холестеринді жақсы сіңіреді, ал басқалары холестеринге немқұрайлы, ал кейбіреулері холестеринді кері бағытта – LDL-ға және жасушаларға жібереді."

Даму

Синтездің алғашқы қадамы – жақында ғана жасалған p-хлортрифторилтолуенге аминациялау реакциясы, бұл реакцияны MIT-де доктор Стивен Бухвальд жасаған. Препаратты әзірлеу шамамен 1990 жылы басталды; ол алғаш рет 1999 жылы адамдарға қолданылды, ал өндіріс көлемінде Ирландияда 2005 жылы өндіріс басталды. Pfizer бұрын torcetrapib препаратының өзінің аторвастатин (Lipitor) статинімен бірге сатылатынын хабарлаған еді. Бірақ, бұқаралық ақпарат құралдары мен дәрігерлердің сынынан кейін, Pfizer torcetrapib препаратын Lipitor-дан тәуелсіз сатуды жоспарлады.

Клиникалық сынақтар

2004 жылғы сотта (19 қатысушы, рандомизацияланбаған) торцетрапибтың ЖЖЛ-ны (Жоғары Тығыздық Липопротеин) арттыратыны және ТТЛ-ны (Төмен Тығыздық Липопротеин) төмендететіні, қосымша статинмен де, онсыз да анықталды. 9 ІІІ кезеңдік зерттеу аяқталды.

Оқуды ерте тоқтату

2006 жылдың 2 желтоқсанында Pfizer компаниясы torcetrapib-тің ІІІ кезеңіндегі клиникалық сынағын "өлім-жұлымның және жүрек-қантамыр оқиғаларының арақатынасы бұзылуы" себепті тоқтатты. Бұл күтпеген, кенеттен болған жағдай еді. 2006 жылдың 30 қарашасында Pfizer компаниясының бас директоры Джефф Киндлер: "Бұл біздің буынның ең маңызды препараттарының бірі болады" деген пікір білдірген болатын. Pfizer барлық науқастарға препаратты дереу қабылдауды тоқтатуға кеңес берді. Алты зерттеу өз мерзімінен бұрын аяқталды. Бұл препаратты ІІІ кезеңге жеткізуге 800 миллион доллардан астам қаржы жұмсалды.

Синтез

Тамақтан алынған холестерин ішекте сіңу үшін этерификациялануы керек. Содан кейін холестерилэстерді тасымалдаушы ақуыз (CETP) холестериннің сіңуін аяқтайды. Осы пептидтердің әрекетіне кедерес келтіретін дәрілер холестериннің ішкі өндірісін тежейтін статиннің әсерін күшейтіп, холестерин деңгейін төмендетуге көмектеседі. CETP ингибиторы – торцетрапиб (8) адамдарда холестерин деңгейін төмендетуде өте тиімді болды; препарат төмен тығыздықты липопротеиндердің (ТТЛ және ӨТТЛ) деңгейін төмендетіп, жоғары тығыздықты липопротеиндердің (ЖТЛ) деңгейін көтерді. Қауіпсіздік туралы жағымсыз хабарламаларға байланысты нарықта қысқа ғана уақыт болған бұл зат тетрагидрохинолиндерді дайындаудың ерекше әдісін көрсету үшін осы жерде келтірілген. Трифторметиланилин (1) бен пропаналдың бензотриазол (2) қатысуымен реакциясы аминалды (3) береді. (3) винил карбаматпен (4) конденсацияланғанда бензотриазол фрагментінің шығарылуымен тетрагидрохинолин сақинасы (5) түзіледі. Сақинадағы азот бұдан кейін этил хлорформатпен (6) ацилдеу арқылы этил карбамат түрінде қорғалады. 4-позициядағы азоттағы бензил карбамат тобы аммоний форматымен палладий катализаторында тотығу арқылы алынып тасталады, нәтижесінде біріншілік амин пайда болады; бұл қосылыс 2R,4S изомерін алу үшін дибензил тартрат тұзы ретінде бөлінеді (7). Бис трифторметилбензальдегидпен натрий триацетоксиборогидридінің қатысуымен редуктивті аминациялау, содан кейін метил хлорформатпен ацилдеу торцетрапиб (8) синтезін аяқтайды.