Кіріспе

Огайо штатының саяси басқару принциптері, институттары және заңдары

Огайо штатының Конституциясы – 1803 жылы Америка Құрама Штаттарына 17-ші штат ретінде қосылған Огайо штатының негізгі басқару құжаты. Штат құрылғаннан бері Огайо үш конституцияны қабылдады. Огайо Солтүстік-Батыс территориясының ең шығыс бөлігінен құрылды. 1787 жылы Америка Құрама Штаттарының Конфедерациясы Конгресі Солтүстік-Батыс жарлығын қабылдады, осы арқылы аумақтық үкімет құрылып, «аталған аумақта үштен кем емес, бес штаттан артық емес штаттар құрылады» деп белгіленді. Жарлық құлдықты тыйым салып, дін бостандығын, хабеас корпус құқығын, қазылар алқасымен сот талқылауын және өлім жазасын көздейтін қылмыстардан басқа кепілдік беру құқығын қамтамасыз етті. Огайо соттары Солтүстік-Батыс жарлығының «әрдайым аймақтың негізгі заңы болып саналғанын» атап өтті.

1802 жылғы Конституция

Огайо территориясының халқы 1790 жылдары мен 19 ғасырдың басында тұрақты түрде өсті. Конгресс жаңа штат құруға бағытталған заң жобасын қабылдады, және президент Томас Джефферсон 1802 жылдың 30 сәуірінде оған қол қойды. 1802 жылдың қараша айында Огайо штатының Чиликоте қаласында штаттық конституциялық конвенция өтті, ол 1802 жылғы Конституция деп аталған құжатты қабылдады. Аумақтық губернатор Артур Сент-Клэрдің билігін қатаң жүргізгені туралы қабылдауға байланысты, конституцияда «әлсіз» губернатор мен сот жүйесі қарастырылды, ал барлық билік екі палаталы заң шығару органына, Бас Ассамблея деп аталатын органға берілді. Конгресс Огайоны штат деп жариялайтын жеке қаулы қабылдамай, басқа жаңа штаттармен жасағандай, «Огайо штатының» бар екенін мойындады. 1803 жылдың 19 ақпанында президент Джефферсон заңға қол қойды. Онда Огайоның «Америка Құрама Штаттарының біріне айналғандығы» және Федералды заңның «аталған Огайо штатында, Америка Құрама Штаттарының басқа жерлеріндегідей күш пен әсерге ие болады» делінген. Ғалымдар Стивен Х. Стингласс пен Джинно Дж. Скарселли Сент-Клэрдің федералисттік байланысының асығыс қабылдануда маңызды рөл атқарғанын айтады, себебі Огайолықтардың көпшілігі Джефферсонның Республикалық партиясын қолдады. Көптеген салық төлеушілері наразылары Огайо штаты 1953 жылға дейін штат болмаған деген аргументті қолданады. Бірақ Боуманның АҚШ-қа қарсы ісін қараңыз, 920 F. Supp. 623 n.1 (E. D. Pa. 1995) (Огайоның штат мәртебесін 1803 жылға дейін кері күшімен растаған 1953 жылғы бірлескен Конгресс қаулысын талқылайды). Бірінші Бас Ассамблея 1803 жылдың 1 наурызында жаңа штаттың астанасы Чиликоттеде алғашқы рет жиналды. Осы күн Огайо штатының құрылған күні деп есептеледі. Құжаттың негізгі авторы судья Чарльз Уиллинг Бёрд болды. Ол 1796 жылғы Теннесси конституциясын үлгі ретінде, ал Пенсильвания және Кентукки конституцияларын басқа да ықпал етуші факторлар ретінде пайдаланды. Конституциядағы ережелерге құлдықты тыйым салу, сонымен қатар афроамерикандықтарға сайлау құқығын беруге тыйым салу кірді. Конституцияда түзетулерді енгізу тек конвенция арқылы қарастырылды. 1819 жылы жасалған әрекет сайлаушылар тарапынан қабылданбады. Конвенцияда талқыланған екі маңызды мәселе – афроамерикандықтардың сайлау құқығы және алкогольге тыйым салу болды. Делегаттар штатта қара нәсілділерге сайлау құқығын беру туралы ұсынысты қабылдамады. Алайда олар тыйым салу туралы шешім қабылдамады. Оның орнына Огайолықтарға алкоголь сатуға лицензия беруге рұқсат беруді қалайтындары туралы екінші сұрақ қойылды, бірақ олар бұл ұсынысты қабылдамады. Дегенмен, бұл алкогольге толық тыйым салуды білдірмеді.

1873 жылғы Конституциялық конвент

1873 жылы болашақ АҚШ Бас судьясы Моррисон Р. Уэйт төрағалық еткен конституциялық конвенцияда заң шығарушы органның жыл сайынғы сессияларын, әр палатаның үштен екісінің дауысымен қабылданатын губернатордың вето құқығын, штаттық округтік соттарды құруды, әйелдердің мектеп кеңестеріне сайлану мүмкіндігін және қалалық қарызды шектеуді қарастырған жаңа конституция ұсынылды. Делегаттар Огайо Жоғарғы Сотының істер жинағын азайту мақсатында округтік соттар құруды ұсынды. Аталған құжатта осы округтік соттар фактілердің соңғы анықтаушысы ретінде белгіленді. Уэйт осы ұсыныстың бастамашысы болды. Алайда, 1873 жылғы тамыздағы дауыс беруде бұл ұсыныс қолдау таппады. Жеңіліске себеп болған басты мәселе – алкогольдік өнімдер сатуға лицензия беруге жасалған тағы бір әрекет болды. Арақтың ішуіне қарсы шығушылар бұл ұсынысқа қарсы халықтың қолдауын жинады. 1903 жылы губернаторға вето құқығы берілді.

1912 жылғы Конституция

Прогрессивті дәуірде реформаға деген жиналған талаптар Огайо Конституциялық конвенциясын (1912) шақыруға әкелді. Делегаттар көзқарастары бойынша көбінесе прогрессивті болды, ал танымал Огайо тарихшысы Джордж В. Кнеппер: «Бұл Огайода мемлекеттік мәселелерді қарастыру үшін жиналған ең қабілетті топ болды» деп жазды. Президент Уильям Говард Тафт (Огайолық), бұрынғы президент (және «Буль Муз» партиясының үміткері) Теодор Рузвельт, үш рет президенттікке кандидат болған Уильям Дженнингс Брайан, Калифорнияның прогрессивті губернаторы Хирам Джонсон және Огайоның реформашыл губернаторы Джадсон Хармон сияқты бірнеше ұлттық көшбасшылар конвенцияда сөз сөйледі. 1873 жылғы конвенцияның жұмысының нәтижесіз болғанын еске түсіріп, 1912 жылғы конвенция 1851 жылғы Конституцияға бірқатар түзетулерді әзірледі және оларды сайлаушыларға ұсынды. Түзетулер мемлекеттің құқықтарының тізімін кеңейтті, сайлаушылардың бастамасы мен референдумына мүмкіндік берді, мемлекеттік қызметті қорғады және губернаторға ассигнование туралы заңдарға вето құқығын берді. Басқа түзетулер заң шығарушы органды еңбек сағатын белгілеуге, ең төменгі жалақыны белгілеуге және жұмысшыларға өтемақы төлеу жүйесін құруға, сондай-ақ басқа да прогрессивті шараларды қарастыруға уәкілдік берді. 5000-нан астам халқы бар Огайо қалалары үшін жергілікті басқару туралы түзету ұсынылды. Қалалық сайлаушылар түзетулердің көпшілігін қабылдауға ықпал етті, ал ауылдық сайлаушылар олардың көпшілігін қабылдамады. 1969 жылы Бас Ассамблея Огайо Конституциялық комиссиясын құрды. Бұл комиссия конституцияға түзетулер енгізу туралы Бас Ассамблеяға бірқатар ұсынымдар жасады. Заң шығарушы орган халыққа 60 түзету ұсынды, олардың көпшілігі қабылданды. 2011 жылы Огайо Конституциясын жаңарту комиссиясы құрылды. Заң шығарушы орган оның көптеген ұсынымдарын ұсынбады және комиссияның 2020 жылға белгіленген мерзімін тоқтатты. Комиссияның ең маңызды жетістігі Огайодағы сайлау округтерін бөлу процесін реформалау болды, бұл ақырында мемлекеттік аудандарды қайта бөлу комиссиясының құрылуына әкелді.

1-бап - Құқықтар туралы жарлық

Огайо штатының құқық туралы жарлығының көп бөлігі Солтүстік-Батыс жарлығы қабылданғаннан бері күшінде. 1802 жылғы конституцияны жазғандар осы құжаттан көптеген қағидаларды алды, ал 1851 жылғы конституцияны жазғандар оған аз өзгерістер енгізді. Содан бері сайлаушылар тек тоғыз түзетуді мақұлдады. Штат конституциясындағы көптеген құқықтар АҚШ Конституциясымен үйлеседі. Оларға жиналыс өткізу құқығы (3-тарау), қару-жарақ ұстау құқығы (4-тарау) және қатыгездік пен ерекше жазалардан қорғау (9-тарау) кіреді. Алайда, Огайо Жоғарғы соты «Огайо Конституциясы – тәуелсіз күшке ие құжат» деп санайды. Огайо соттары Огайо азаматтарына федералды заңмен қарастырылғаннан артық құқықтар беруге еркіндік береді. Сонымен қатар, Огайо Конституциясында АҚШ Конституциясында жоқ бірнеше құқықтар бар. Мысалы, 1851 жылғы конституция құлдықты тыйым салған, бірақ АҚШ Конституциясына сәйкес, құлдық 1865 жылы 13-ші түзету қабылданғанға дейін заңды болып келді. Бұған қоса, 2011 жылы сайлаушылар тұрғындарды медициналық сақтандыру сатып алуға міндеттеуге тыйым салатын түзетуді қабылдады. Бұл түзету жақында жеке адамдарға талап қойылған федералдық міндетті енгізген, қолжетімді медициналық көмек туралы заңға бағытталған еді.

II бап - Заң шығару

II бап Огайо штатының заң шығарушы органы – Бас Ассамблеяның құзыретін белгілейді. 1802 жылғы бастапқы конституция заң шығарушы органы мемлекеттік биліктің ең қуатты тармағына айналдырды. Ол атқарушы биліктің көптеген лауазымдарын және судьяларын тағайындады, ал губернатордың оның шешімдеріне вето құқығы болмады. 1851 жылғы конституция бұл тағайындау құзыретін жойды, бірақ Огайо губернаторлары 1903 жылға дейін вето құқығына ие болған жоқ. Дегенмен, Огайо судьялары заң шығарушы органға әлі де айтарлықтай жеңілдік көрсетеді. Мысалы, штаттың жоғарғы соты «барлық заңдар конституциялық деп есептеледі» деген тұжырымға келеді. Бір ерекше ереже заң шығарушы органдағы бос орындарды бұрынғы заң шығарушының партиялық құрамынан тағайындау арқылы толтыруды талап етеді (сыртқы орган емес). Огайо – осы әдісті қолданатын жалғыз штат. 1912 жылдан бері бұл бапта жиі түзетулер енгізілді. 1918 жылғы маңызды түзету сайлаушыларға АҚШ Конституциясына енгізілген түзетулерді заң шығарушы органдың бекітуін қарау құқығын берді. Алайда, АҚШ Жоғарғы Соты екі жыл өткен соң «Хоук және Смит» ісінде бұл ережені конституцияға қайшы деп тапты. Жалпы алғанда, II бап сайлаушыларға бастама құқығы мен референдумдар өткізуге мүмкіндік береді. Бұл құқық жаңа округтер құруға дейін қолданылады, бірақ 1851 жылы конституция бекітілгеннен бері жаңа округ құрылған жоқ.

III бап - Атқарушы

III бапта мемлекеттік атқару билігі, оның ішінде губернатор және басқа да штаттық лауазымдар туралы егжей-тегжейлі жазылған. Бастапқыда губернатордың өкілеттігі шектеулі болды, ал Огайо азаматтары осы лауазымның өкілетін кеңейтуге асықпады. Мысалы, губернаторлар вето құқығын тек 1903 жылы ғана алды. Бұл бапта басқа конституциялық лауазымдардың өкілеттігі туралы ақпарат та аз. Бас прокурор сияқты лауазым иелерінің өкілеттіктері көбінесе оларға қатысты "жалпы құқық" түсіндірмелерімен анықталады. Мақаланың көп бөлігі губернатордың өкілеттіктері мен міндеттеріне арналған.

IV бап - Сот жүйесі

IV бапта мемлекеттік сот жүйесі сипатталады. Конституция Огайо Жоғарғы сотын, Огайо апелляциялық округтік соттарын және Огайо жалпы соттарын құрады. Заң шығарушы орган қосымша соттар құруға да құқылы. 1968 жылы сайлаушылар осы бапты маңызды өзгертулермен жаңартқан «Қазіргі заманғы соттар туралы түзетулер» қабылдады. Басты өзгеріс – мемлекеттік сот жүйесін басқару құқығын Жоғарғы Сотқа беру болды. Бұрын әр судья дербес жұмыс істеп, ешқандай бақылауда болмаған. Бұл өкілеттік сот практикасы үшін ережелер жасауға дейін кеңейді. Көзге түріктісі, Конституция бұрын Жоғарғы Сотқа жеті судьяның алтысы келіспесе, заңды конституцияға қайшы деп тануға тыйым салған. Сондай-ақ, судьялар апелляциялық соттың заң конституцияға қайшы деген шешімін қолдауға құқылы болған. Бұл бір апелляциялық округте заң конституциялық емес деп танылса, ал басқа округтерде жоқ деген ерекше жағдайды тудырды. 1968 жылғы түзету бұл ережені жойды. Округтерді қайта бөлу жоспарын бекіту үшін штат заң шығарушы органының кемінде 3/5 дауысы қажет, мұнда әр партиядан кемінде жартысы қолдауы тиіс. Егер заң шығарушы орган келісімге келмесе, жоспарды комиссия жасайды. Бұл жоспарды екі ірі саяси партиядан кемінде екі мүшеден құралған төрт мүше мақұлдауы керек. Комиссия келісімге келмесе, заң шығарушы орган қарапайым көпшілік дауыспен жоспарды қабылдай алады. Бұл бапта округтерге қойылатын талаптар да көрсетілген, олардың ішінде партиялық бейтараптық талабы және округтер мен муниципалитеттердің бөлінуін шектеу шаралары бар. Кез келген қабылданған жоспардың конституциялықлығын тексеру құқығы штат Жоғарғы сотына ғана берілген. XIX бап 2021 жылдың қаңтарында күшіне енді және сол жылғы округтерді қайта бөлу циклін реттеді. Заң шығарушы орган жоспар әзірлеуге құлшынбады, нәтижесінде округтерді қайта бөлу комиссиясы жауапкершілікті өз мойнына алды. Комиссия да келісімге келе алмады, сондықтан жұмыс қайтадан заң шығарушы органға қайтарылды. Ақырында, заң шығарушы орган қарапайым көпшілік дауыспен жаңа картаны қабылдады. Бірақ штат Жоғарғы соты картаны қабылдамады, себебі ол республикашылдарға конституцияға қайшы түрде артықшылық берген. Заң шығарушы орган жаңа карталарды қабылдаудан бас тартып, процесті комиссияға қайта жіберді. Комиссия 2022 жылдың наурыз айында карталардың соңғы жиынтығын қабылдады. Шілдеде штат Жоғарғы соты карталарды қайтадан қабылдамады. Алайда, конгресс сайлауы өтіп болғандықтан, бұл карталар 2022 жылғы сайлауда қолданылатын болады.