Ауған саяхатшысы, идеологы және ақыны Сүлейман Лайық (1930-2020)
Sulaiman Layeq
Сулейман Лаеқ (1930-2020) – Ауғанстан саяхатшысы, идеолог, ақын. Ғылым академиясының президенті, саяси бюро мүшесі, ұлттық істер министрі болды. Тарихы мен өмірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ауған саясаткері, идеолог және ақын (1930–2020)
Afghan politician, ideologue, and poet (1930–2020)
Сүлеймен Лейек (туған аты Гулам Муджаддид) (кейде Лейық немесе Лайық деп те жазылады) (12 қазан 1930 – 31 шілде 2020) – Ауғанстанның коммунистік саясаткері (Парчам фракциясына жататын), идеолог және ақын. Ол Ғылым академиясының президенті, Ауғанстан Саяси бюросының толық мүшесі, сондай-ақ Ұлттар мен тайпалық мәселелер министрі қызметтерін атқарған.
Sulaiman Layeq (born Ghulam Mujaddid) (, sometimes also Romanised as Laeq or Laiq) (12 October 1930 31 July 2020) was an Afghan communist politician (belonging to the Parcham faction), ideologue and poet who held the positions of President of the Academy of Sciences, full member of the Afghan Politburo, and Minister of Nationalities and Tribal Affairs.
Өмірбаян
Сүлеймен Лайек Шаранадағы Сүлейменкел паштун отбасында дүниеге келді. Әкесі Абдул Ғани оны Ғұлам Муджаддид деп атады. Абдул Ғани үшінші ағылшын-афған соғысында британдықтармен күрескен діншіл тұлға еді. Оның әкесі Нақшбанди тәріқатының халифасы, ықпалды Можаддеди ғалымдар отбасының басшысы болды. Хайбердің қазасынан кейін ондаған мың адам президент Дауд Ханға қарсы наразылыққа айналған жерлеу рәсіміне қатысу үшін көшелерге төгілді. Дауд Хан ХДПА-ның көптеген жетекші мүшелерін тұтқындады, Лайек өзі билік органдарына тапсырды. Тұтқындау кезінде Халк фракциясының құпия әскери желісінің басшысы Хафизулла Әмин, Саур революциясына әкеп соқтыратын мемлекеттік төңкерілді алдында, ХДПА-ны қолдайтын офицерлерге бұйрық берді. Революциядан кейін Лайек және қалған түрмедегі ХДПА мүшелері жеңісті жариялау үшін Ауғанстан радиосына барды. Лайек ХДПА-ның бірінші үкіметінде радио және теледидар министрі болды. Халкистер билікті консолидациялағанда көптеген Парчамистер түрмеге қамалды немесе елден қуылды. 1978 жылы Лайек бастапқыда тек лауазымы мен саяси бюродағы орнынан айырылды, бірақ 1979 жылдың наурыз айында Лайек тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Ол Кабул қаласындағы әйгілі Пул-е-Чархи түрмесіне жіберілді. Хафизулла Әмин мен Тараки арасындағы қарым-қатынас Әмин билікті нығайтуға тырысқанда нашарлай бастады. Кеңес Одағы Хафизулла Әминнің американдық ЦРУ-дың бөлігі болуі мүмкін екенін және Таракидің Әминге қарсы қастандық жасауға көмектескенін күдіктенді. Әминге қолынан оқ тиді, бірақ ол әскери штабқа жетіп, армияны жоғары сақтандыру режиміне қойып, Таракиді тұтқындауға бұйрық берді. Кейін Тараки тұншықтыру арқылы өлімге кесілді. Таракидің өлімі Кеңес Одағының басшысы Леонид Брежневті қатты дүрліксітті және Таракидің көптеген өтініштерін қабылдамағаннан кейін, ол Әфғанстанға әскер жіберуге мәжбүр болды. 1979 жылдың желтоқсанында «333-ші дауыл» операциясы кезінде Хафизулла Әмин қаза тапты, ал Лайек сияқты көптеген түрмедегі Парчамистер босатылды. 1980 жылдың сәуір айында Бабрак Кармал басшылығымен Парчами үкіметі жаңа ту мен конституцияны қабылдады, Лайек елдің Ғылым академиясының төрағасы болды. Ол сондай-ақ ХДПА-ның орталық комитетіне орынбасар мүше ретінде оралды және Ұлттық Отан майданы төрағасының орынбасары болды. Бірақ оның ең маңызды рөлі 1981 жылдан 1989 жылға дейін тайпалық және шекаралық істер министрі лауазымында болды. Лайек 2020 жылдың 31 шілдесінде Германияда қайтыс болды. Үкімет оған әскери құрмет көрсетіп, Ауғанстанға қайтарып әкелді. New York Times газетінің мәліметінше, Лайектің екінші ұлы Змарактың артында 70 томдық жарияланбаған саяси күнделіктері қалды.
Sulaiman Layeq was born to a Sulaimankhel Pashtun family in Sharana. His father Abdul Ghani named him Ghulam Mujaddid. Abdul Ghani was a religious tribal figure who had fought the British during the third Anglo Afghan war. His father was a khalifa of the Naqshbandi Sufi order led by the influential Mojaddedi family of scholars. Following Khyber's assassination, tens of thousands of people poured the streets for the funeral which turned into a protest march against the President Daoud Khan. Daoud Khan arrested many leading members of the PDPA, Layeq would turn himself into the authorities. During the arrests Hafizullah Amin, the leader of the Khalq factions underground military network ordered pro PDPA officers to overthrow the government before being arrested leading to the Saur Revolution. Following the revolution Layeq and the rest of the jailed PDPA members were released driving to Radio Afghanistan to announce the victory. Layeq would become the Minister for Radio and TV in the first PDPA government cabinet. Most Parchamites were ether jailed or exiled as the Khalqists consolidated power. In 1978, Layeq initially only lost his post and seat in the politburo but in March 1979 Layeq was arrested and sentenced to death. He was sent to the infamous Pul e Charkhi prison in Kabul. The relationship between Hafizullah Amin and Taraki started to worsen as Amin moved to consolidate power. The Soviets worried that Hafizullah Amin was a part of the American CIA helped Taraki with a attempt to assassinate Amin. Amin was shot in the arm however he managed to drive to the Military headquarters and put the army on high alert ordering the arrest of Taraki. Taraki would later be executed through suffocation. The death of Taraki shocked Soviet leader Leonid Brezhnev and led to him finally sending troops to Afghanistan after refusing multiple requests from Taraki. Hafizullah Amin was killed during Storm 333 in December 1979 and many of the jailed Parchamites including Layeq were freed from prison. In April 1980 the Parchamite government under Babrak Karmal adopted a new flag and constitution, Layeq would become the chair of the country’s Academy of Sciences. He also returned to the PDPA's central committee as an alternate member and became the deputy chairman of the National Fatherland Front. His most important role however was his position as Minister for Tribal and Border Affairs from 1981 until 1989. Layeq died in Germany on July 31, 2020. The government gave him military honors and flew him back to Afghanistan. According to the New York Times quoting Layeq’s second son Zmarak, Layeq left behind around 70 volumes of unpublished political diaries.