Мұхаммед Исмаил Хан: Ауған саяхатшысы және бас көтерілісшісінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Ауған саясаткері және бұрынғы әскери басшы (1946 жылы туған)

Пәкістандық пашту тілінде ән салатын әнші

Мұхаммед Исмаил Хан (Dari/Pashto: محمد اسماعیل خان) (1946 жылы туған) – 2005 жылдан 2013 жылға дейін Ауғанстанның Энергетика және су министрі, ал одан бұрын Герат провинциясының әкімі болған ауғандық бұрынғы саясаткер. Бастапқыда Ауғанстан армиясының капитаны болған ол, кеңінен танымал әскери басшы, себебі Кеңес-Ауған соғысы кезінде батыс Ауғанстаннан шыққан тажиктерден құралған ірі моджахед күштерін басқарды. Исмаил Хан қазіргі таңда сүргінде жүрген «Жамият-и Ислами» саяси партиясының және бұрын таратылған «Біріккен ұлттық фронт» партиясының белгілі бір мүшесі болды. 2021 жылы Исмаил Хан Гератты Талибан шабуылынан қорғау үшін қайта қаруға көтерілді, бірақ ол және Ауған армиясы жеңіліске ұшырады. Содан кейін Талибан күштері оны тұтқынға алды, ал 2021 жылдың 16 тамызында Иранға қашқандығы хабарланды.

Ерте жылдары және билікке көтерілуі

Хан 1946 жылы Ауғанстанның Херат провинциясының Шинданд ауданында дүниеге келген. Оның отбасы Шиндандтың Шахар Махал маңынан шыққан. 1979 жылдың басында Исмаил Хан батыс Херат қаласында орналасқан Ауғанстан Ұлттық Армиясының капитаны болды. Сол жылдың наурыз айының басында коммунистік губернатордың сарайының алдында ел үкіметінің ауылдардағы тұтқындаулар мен өлтірулеріне қарсы наразылық акциясы өтті. Губернатордың әскерлері наразыларға оқ ашты, олар сарайға шабуыл жасап, кеңесшілерді іздеп тапты. Герат гарнизоны бүлік көтеріп, Герат көтерілісі деп аталатын көтеріліске қосылды. Исмаил Хан мен басқа офицерлер көтерілісшілерге барлық қолда бар қаруды үлестірді. Нұр Мохаммед Тараки басқаратын үкімет жауап ретінде қаланы советтік бомбалаушылармен толыққанды қиратты, бір аптадан да аз уақыт ішінде 24 000 азаматты өлтірді. Бұл оқиға 1979 жылдың желтоқсанында Ауғанстанға кеңестік әскери араласуға әкелген көтерілістің бастауы болды. Исмаил Хан ауылға қашып, жергілікті көтеріліс күштерін құруға кірісті. Соңғы соғыс кезінде ол Бурхануддин Раббанидің «Жамиат-и Ислами» саяси партиясының батыс командасын басқарды. Ахмад Шах Масудпен бірге ол ең құрметті моджахед лидерлерінің бірі болды. Герат әмірі ретінде Исмаил Хан үлкен тәуелсіздікке ие болды, Герат тұрғындарына әлеуметтік көмек көрсетті, өкіметін көршілес провинцияларға кеңейтті және тікелей халықаралық байланыстарды сақтап тұрды. Гераттағы білімді адамдар оны жек көріп, адам құқықтарын бұзды деп айыптаса да, Исмаил Ханның режимі қауіпсіздікті қамтамасыз етті, мемлекеттік қызметкерлерге жалақы төледі және мемлекеттік қызметтерге инвестиция жасады. Алайда, губернатор ретінде Исмаил Хан провинциясын жеке меншік феод сияқты басқарды деп айыпталды, бұл Ауғанстанның өтпелі әкімшілігімен қарым-қатынасты шиеленістірді. Атап айтқанда, ол Иран мен Түрікменстаннан келетін тауарларға салынатын кедендік салықтан түскен кірістерді үкіметке беруден бас тартты. 2003 жылдың 13 тамызында президент Карзай губернатор Исмаил Ханды 4-ші корпустың басшылығынан шеттету туралы шешім қабылдады. Бұл ресми тұлғалардың әкімшілік және әскери лауазымдарды бірдей атқару құқығын жоятын бағдарламаның бөлігі ретінде жарияланды. Исмаил Хан 2004 жылдың наурыз айында көршілес әскер иелері мен Ауғанстанның орталық үкіметінің қысымымен биліктен алынды. Әртүрлі дереккөздер оқиғаның әртүрлі нұсқаларын ұсынды, ал нақты жағдайды анықтау мүмкін емес. Белгілі болғандай, Исмаил Хан бірнеше аймақтық қолбасшылармен келіспеушілікке ұшырады, олар теориялық тұрғыдан оның бағыныштылары болғанымен, оны биліктен ығыстыруға тырысты. Исмаил Хан бұл әрекеттердің сәтсіз қастандық әрекетімен басталғанын мәлімдеді. Кейіннен бұл қолбасшылар өз күштерін Хератқа жақындатты. Герат әскери қауымында танымал емес Исмаил Хан күштерін жұмылдыруға асықпады, мүмкін, Гератқа қауіп төнуі күшін ынталандыру үшін күтті. Алайда, Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштері мен Ауғанстан Ұлттық Армиясының араласуымен қақтығыс тоқтатылды. Исмаил Ханның күштері тіпті Ауғанстан Ұлттық Армиясымен шайқасты, оның нәтижесінде оның ұлы Мируайс Садық қаза тапты. Исмаил Хан Ауғанстан Ұлттық Армиясымен шектеліп қойылғандықтан, оған қарсы шыққан соғыс әміршілері стратегиялық жерлерді қарсылықсыз басып ала алды. Исмаил Хан губернаторлық лауазымынан бас тартып, Кабулға кетіп, Хамид Карзай кабинетінде Энергетика министрі болып тағайындалды. 2005 жылы Исмаил Хан Су және Энергетика министрі болды. 2012 жылдың соңында Ауғанстан үкіметі Исмаил Ханды өзінің жақтастарына заңсыз қару-жарақ таратып бергені үшін айыптады. Парламент депутаттарының 40-қа жуығы Исмаил Ханнан сұрақтарына жауап беруді талап етті. Үкімет Хан елде тәртіпсіздік тудыруға тырысып жатыр деп санайды.

Khan was born in 1946 in the Shindand District of Herat Province in Afghanistan and his family is from the Chahar Mahal neighbourhood of Shindand. In early 1979 Ismail Khan was a Captain in the Afghan National Army based in the western city of Herat. In early March of that year, there was a protest in front of the Communist governor's palace against the arrests and assassinations being carried out in the countryside by the Khalq government. The governor's troops opened fire on the demonstrators, who proceeded to storm the palace and hunt down Soviet advisers. The Herat garrison mutinied and joined the revolt in what is called the Herat uprising, with Ismail Khan and other officers distributing all available weapons to the insurgents. The government led by Nur Mohammed Taraki responded, pulverizing the city using Soviet supplied bombers and killing up to 24,000 citizens in less than a week. This event marked the opening salvo of the rebellion which led to the Soviet military intervention in Afghanistan in December 1979. Ismail Khan escaped to the countryside where he began to assemble a local rebel force. During the ensuing war, he became the leader of the western command of Burhanuddin Rabbani's Jamiat e Islami, political party. With Ahmad Shah Massoud, he was one of the most respected mujahideen leaders. As Emir of Herat, Ismail Khan exercised great autonomy, providing social welfare for Heratis, expanding his power into neighbouring provinces, and maintaining direct international contacts. Although hated by the educated in Herat and often accused of human rights abuses, Ismail Khan's regime provided security, paid government employees, and made investments in public services. However, during his tenure as governor, Ismail Khan was accused of ruling his province like a private fiefdom, leading to increasing tensions with the Afghan Transitional Administration. In particular, he refused to pass on to the government the revenues gained from custom taxes on goods from Iran and Turkmenistan. On 13 August 2003, President Karzai removed Governor Ismail Khan from his command of the 4th Corps. This was announced as part of a programme removing the ability of officials to hold both civilian and military posts. Ismail Khan was ultimately removed from power in March 2004 due to pressure by neighbouring warlords and the central Afghan government. Various sources have presented different versions of the story, and the exact dynamics cannot be known with certainty. What is known is that Ismail Khan found himself at odds with a few regional commanders who, although theoretically his subordinates, attempted to remove him from power. Ismail Khan claims that these efforts began with a botched assassination attempt. Afterwards, these commanders moved their forces near Herat. Ismail Khan, unpopular with the Herati military class, was slow to mobilise his forces, perhaps waiting for the threat to Herat to become existential as a means to motivate his forces. However, the conflict was stopped with the intervention of International Security Assistance Force forces and soldiers of the Afghan National Army, freezing the conflict in its tracks. Ismail Khan's forces even fought skirmishes with the Afghan National Army, in which his son, Mirwais Sadiq was killed. Because Ismail Khan was contained by the Afghan National Army, the warlords who opposed him were quickly able to occupy strategic locations unopposed. Ismail Khan was forced to give up his governorship and to go to Kabul, where he served in Hamid Karzai's cabinet as the Minister of Energy. In 2005 Ismail Khan became the Minister of Water and Energy. In late 2012, the Government of Afghanistan accused Ismail Khan of illegally distributing weapons to his supporters. About 40 members of the country's Parliament requested Ismail Khan to answer their queries. The government believes that Khan is attempting to create some kind of disruption in the country.

Адам өлтіруге әрекеті

2009 жылдың 27 қыркүйегінде Исмаил Хан Ауғанстанның батысындағы Герат қаласында болған қанаушылық шабуылдан аман қалды, нәтижесінде оның 4 күзшісі қаза тапты. Ол Герат әуежайына бара жатқанда күшті жарылыс болды. Талибан өкілі Забиулла Муджахид жауапкершілікті қабылдап, мақсаты Хан болғанын мәлімдеді.

Гуантанамо тұтқынының куәлігі

Гуантанамо тұтқыны Абдул Разак Хекмати жауынгерлік мәртебесін тексеру трибуналына шақырғанда Исмаил Ханның куәлігін сұрады. Исмаил Хан, Ауғанстанның Қорғаныс министрі Рахим Вардак сияқты, трибуналдарды өткізушілер тұтқынның қорғанына мәлімдеме беруге "жеткілікті түрде қол жетімді емес" деп шешкен жоғары лауазымды ауғандардың бірі болды, себебі оны табу мүмкін болмады. Хекмати 1999 жылы Исмаил Ханға Талибаннан қашуға көмектесуде маңызды рөл атқарған. Хекмати Талибан жетекшілеріне Хамид Карзай үкіметінің қамауынан қашуға көмектескені үшін айыпталды. Карлотта Галл мен Энди Уортингтон Хекмати Гуантанамода қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін жаңа "Нью-Йорк Таймс" мақаласы үшін Исмаил Ханмен сұхбаттасты. Осыған қарамастан, қала 2021 жылдың 12 тамызында түсті. Хан тікұшақпен қашып құтылуға тырысқаннан кейін Талибан оны тұтқынға алды. Талибанмен келіссөздер жүргізілгеннен кейін оған үйіне оралуға рұқсат берілді. Талибанның қамауынан босатылғаннан кейін, 2021 жылдың тамызынан бастап Хан Иранның Мешхед қаласында тұрып жатыр. Ол Хераттың Талибанға түсуіне бір құлақтан шыққан сөздің себепкер болғанын айтты.

Дау

Исмаил хан - даулы тұлға. "Шекарасыз репортерлер" ұйымы оны баспасөзді басып тастау және журналистерге шабуыл жасауға бұйрық бергендігі үшін айыптайды. Сонымен қатар, Human Rights Watch оны адам құқықтарын бұзуда кінәлайды. Дегенмен, ол Ауғанстандағы кейбір адамдар үшін әлі де беделді тұлға болып табылады. Басқа моджахеддердің командирлерінен өзгеше, Хан 1992 жылы Кабул қаласы басып алынған кезде болған ірі қырғындар мен қатыгездіктерге қатысқан жоқ.