Абдул Әли Мазари: Афғанстан Хазара саяхатшысының өмірі мен күресі

Кіріспе

Әбдүл Әли Мазари (5 маусым 1946 – 13 наурыз 1995) – Ауғанстанның хазара этникалық тобынан шыққан саясаткер және Кеңес-Ауған соғысы кезінде және одан кейін Хезбе Уәһдат партиясының жетекшісі. Ол Ауғанстанда федеративтік басқару жүйесін жақтады, оның пікірінше, бұл барлық этникалық топтардың құқықтарын қамтамасыз ету арқылы елдегі саяси және этникалық бөліністі аяқтауға мүмкіндік береді.

Ерте өмір

Абдул Али Мазари 1946 жылы Балх провинциясының Шаркент ауданында, Мазар-и-Шариф қаласының оңтүстігінде дүниеге келген. Ол бастауыш білімін теология саласында туған жеріндегі жергілікті мектепте алды, содан кейін Мазар-и-Шарифке, одан соң Иранның Кум қаласына және Ирактың Наджаф қаласына барып оқыды.

Мұджахиддер қолбасшысы және саясаткер

Кеңес-Ауған соғысы кезінде Мазари Ауғанстанға оралып, моджахедтер қарсылық қозғалысында маңызды рөл атқарды. Қарсылықтың алғашқы жылдарында ол Кеңес қолдауымен келген күштерге қарсы шайқаста жас інісі Мұхаммед Сұлтанды жоғалтты. Көп ұзамай, ол қарсылық күресінде әпкесі мен басқа да отбасы мүшелерін жоғалтты. Оның інісі Мұхаммед Жафар мен ұлы Мұхаммед Афзал Кеңес Одағы қолдаған Ауғанстан Демократиялық Республикасы тарапынан тұтқындалып, өлтірілді. Оның әкесі, Хажи Худадад, және ағасы, Хажи Мұхаммед Наби, соғыста қаза тапты. Абдул Али Мазари Хезб-е Вахдаттың негізін қалаушыларының бірі және алғашқы жетекшісі болды. Бамианда өткен партияның бірінші съезінде ол Орталық Комитетінің төрағасы болып сайланды, ал екінші съезде Бас хатшы болып сайланды. Мазаридың бастамасымен елдегі ең ірі әскери күштердің көтерілісшілермен бірігіп, Джонбеш-е Шомал, яғни (Солтүстік қозғалысы) құрылды, бұл төңкеріске және Кабулдағы коммунистік режимнің құлауына әкелді. Ислам мемлекетінің қорғаныс министрі Ахмад Шах Масуд тараптар арасында келісімге келуге белсенді түрде араласты, бірақ оның күшінсіздігінен атысты тоқтату тек уақытша болды. 1992 жылдың маусым айында Хезб-е Вахдат пен Иттихад-и Ислами бір-бірімен қатыгез көше шайқастарын жүргізді. Сауд Арабиясының қолдауымен Сайяфтың күштері Кабулдың батыс шетін бірнеше рет шабуылдап, көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына себеп болды. Сондай-ақ, Мазаридің Иран қолдаған күштері де батыста бейбіт тұрғындарға шабуыл жасады деген айыптар таралды. Мазари паштун азаматтарын тұтқынға алғанын мойындады, бірақ бұл әрекетті Саяфтың күштері алдымен хазараларды тұтқынға алғанымен қатар, оның күштері тұтқынға алынғандарды бағып, тамақтандырып, сумен қамтамасыз еткенін және азаптамағанын айтып қорғады. Қақтығысты кім бастағаны туралы пікірлер әртүрлі болғанымен, барлық тараптан көптеген бейбіт тұрғындар қаза тапқаны және адам құқықтары бұзылғаны жақсы құжатталған. 1993 жылдың қаңтар айында Джамиат күштерінің екі тарапқа да шабуыл жасауына байланысты Мазари тобы мен Хекматияр тобы бірігіп әрекет етуге көшті.

During the Soviet–Afghan War, Mazari returned to Afghanistan and gained a prominent place in the mujahideen resistance movement. During the first years of the resistance, he lost his young brother, Muhammed Sultan, during a battle against the Soviet backed forces. He soon lost his sister and other members of his family in the resistance. His uncle, Muhammad Jafar, and his son, Muhammad Afzal, were imprisoned and killed by the Soviet backed Democratic Republic of Afghanistan. His father, Haji Khudadad, and his brother, Haji Muhammad Nabi, were killed as well in the war. Abdul Ali Mazari was one of the founding members and the first leader of the Hezb e Wahdat. In the first party congress in Bamyan, he was elected leader of the Central Committee and in the second congress, he was elected Secretary General. Mazari's initiative led to the creation of the Jonbesh e Shomal or (Northern Movement), in which the country's most significant military forces joined ranks with the rebels, leading to a coup d'état and the eventual downfall of the Communist regime in Kabul. The Islamic State's defense minister Ahmad Shah Massoud tried to mediate between the factions with some success, but the cease fire remained only temporary. In June 1992, the Hezb e Wahdat and the Ittihad i Islami engaged in violent street battles against each other. With the support of Saudi Arabia, Sayyaf's forces repeatedly attacked the western suburbs of Kabul resulting in heavy civilian casualties. Likewise, Mazari's Iran supported forces that were also accused of attacking civilian targets in the west. Mazari acknowledged taking Pashtun civilians as prisoners, but defended the action by saying that Sayyaf's forces took Hazaras first, adding that the prisoners taken by his forces were housed, fed, given water, and not tortured. While there is disagreement as to who started the conflict, it is well documented that there were heavy civilian casualties and human rights abuses on all sides. In January 1993, faced with an offensive by Jamiat forces against both parties, Mazari's group and Hekmatyar's group began cooperating with one another.

Өлім

Хазара Пресс ақпарат агенттігінің мәліметінше, 1995 жылғы 12 наурызда талибандар Кабул қаласына жақын Чахар Асиаб ауданында Мазаримен және Ислам Вахдат орталық партиясының делегациясымен – Әбузар Газнави, Ехласи, Ид Мохаммед Ибрахими Бехсуди, Гассеми, Жан Мохаммед, Сәйед Әли Алави, Баходари және Жан Алимен кездесу өткізуді сұрады. Олар келгеннен кейін, топ ұрланып, азаптауға алынды. Батыс журналисі Мазаридің талибандар тұтқынында қол-аяғы байланған күйде екенін хабарлады. Келесі күні Мазари өлтіріліп, денесі Газниде табылған. Талибандар мәлімдеме жасап, Мазаридің Қандаһарға ұшып бара жатқанда талибан күзетшілеріне шабуыл жасағанын айтты. Кейіннен оның және серіктерінің денелері Хезб-е Вахдатқа қиын-қайда, азаптау іздерімен тапсырылды. Талибандардың «Аль-Сомод» журналында оның қасақана өлтірілгені туралы айғақтар жалған екені, ол Газни маңындағы тікұшақ апатынан қаза тапқаны жазылған. Талибандарға байланысты зерттеуші Мустафа Хамид Абдул Әли Мазаридің өліміне байланысты оқиғалардың талибан нұсқасын егжей-тегжейлі баяндап, Мазари мен онымен бірге жүрген топтың Кабулдың шетіндегі ауылдан өтетін таксилерді тексеру кезінде талибандар тарапынан ұсталғанын айтты. Талибан шенеуліктерінің өтінішімен ол Кабулдан ұшып кеткен тікұшаққа отырғызылды. Талибандардың ниетіне күдікпен қараған Мазари мен оның серіктері ұшу кезінде талибан күзетшілерінің бірінен қаруын тартып алып, тағы бір күзетшіні өлтіріп, ұшқышты жаралады. Осыдан кейін тікұшақ Газни провинциясында құлап, барлық адам қаза тапты. Ұшақтың құлауына жақын жердегі талибан патрулінің назары ауды және олар тікұшақтың ішінде Мазаридің денесін тапты. Алайда, жергілікті тұрғындар тікұшақ құлағанына куә екенін жоққа шығарды, ал талибандар құлау орнын жария етпеді. 2016 жылы Мазари Ауғанстан Ислам Республикасы тарапынан ресми түрде «Ауғанстанның ұлттық бірлігі үшін шейіт» деп жарияланды және оның ескерткіші Хазара мәдени орталығы – Бамиян қаласында орнатылды. Талибандар билікті қайта алғаннан кейін көп ұзамай ескерткішті бұзды және оның құрметіне аталған Бамия алаңының атын өзгертті. Бұл Хазара халқының наразылығын тудырды, олар Мазариді қадірлі тұлға деп есептейді.

According to Hazara Press, On March 12, 1995, the Taliban requested a meeting with Mazari and a delegation from the Islamic Wahdat Central Party Abuzar Ghaznawi, Ekhlaasi, Eid Mohammad Ibrahimi Behsudi, Ghassemi, Jan Mohammad, Sayed Ali Alavi, Bahodari, and Jan Ali in Chahar Asiab, near the city of Kabul. On their arrival, the group was abducted and tortured. A Western journalist reported seeing Mazari in Taliban captivity with his hands and feet bound. The following day Mazari was killed and his body was found in Ghazni. The Taliban issued a statement that Mazari had attacked the Taliban guards while being flown to Kandahar. Later, his body and those of his companions were handed over to Hezb e Wahdat, mutilated and showing signs of torture. According to the Taliban's Al Somood magazine, claims of him being killed deliberately are false, and he died in an accident involving a helicopter crash near Ghazni. Taliban affiliated researcher Mustafa Hamid described the Taliban's version of events surrounding the death of Abdul Ali Mazari in detail, stating that it began with Mazari and a group accompanying him being detained by the Taliban during a routine inspection of taxis passing through a village on the outskirts of Kabul. At the request of Taliban officials, he was thereafter placed on a helicopter leaving Kabul. Having become suspicious of the Taliban's intentions, Mazari and his partners snatched the weapon of one of the Taliban guards whilst mid flight, killing another one of the guards and injuring the pilot. This caused the Helicopter to violently crash over the province of Ghazni, killing everyone on board. The crash of the aircraft attracted the attention of a nearby Taliban patrol, who found Mazari's deceased body onboard. However, locals denied seeing any evidence of a helicopter crash, and the Taliban did not publicly disclose the exact location of the crash. Mazari was officially named "Martyr for National Unity of Afghanistan" in 2016 by the Islamic Republic of Afghanistan and a statue of him was erected in Bamiyan, a Hazara cultural hub. Shortly after retaking power, the Taliban demolished the statue and renamed Bamiyah square, which had been named in his honor. This prompted outcry from the Hazara population, who see Mazari as a beloved figure.