Кіріспе
Мұхаммед Қасым Фахим (әдетте "Маршал Фахим" деп танылады; 1957 – 9 наурыз 2014) – Ауғанстанның әскери қолбасшысы және саясаткері. 2002 жылдың маусым айынан 2004 жылдың желтоқсанына дейін және 2009 жылдың қарашасынан қайтыс болғанға дейін Ауғанстан вице-президенті қызметін атқарды. Ол Карзай әкімшілігі кезінде өте қуатты және ықпалды тұлға саналды. Ахмад Шах Масудтың "Жамиат Ислами" (Шура-и Назар) партиясымен байланысты Фахим 2001 жылдың күзінде Солтүстік Одақтың әскери қолбасшысы ретінде Талибан үкіметінен Ауғанстан астанасы Кабулды басып алды. 2001 жылдың желтоқсанынан 2004 жылдың желтоқсанына дейін Ауғанстанның уақытша әкімшілігінің қорғаныс министрі болды. 2004 жылы президент Хамид Карзай Фахимге "Маршал" құрметті атағын берді, ал бір жылдан кейін ол Ақсақалдар палатасының мүшесі атанды. Кейіннен Ахмад Шах Баба медалімен марапатталды. Фахим 2014 жылы табиғи себептерден қайтыс болды, президент оның құрметіне үш күндік ұлттық аза тұру жариялады. Ол 1977 жылы Кабулдағы араб институтында ислам шариғаты бойынша білім алған. Көптеген мәліметтер бойынша, ол 1970-жылдардың соңынан бері коммунистік үкіметке қарсы күрескен. TOLOnews телеарнасының оның өмірін баяндайтын видеосында Фахимнің студент кезінде Ауғанстанның мұсылман жастар қозғалысына қосылғаны айтылады. 1978 жылғы коммунистік төңкерістен кейін Ауғанстаннан қашып, Пешауарда беженді болды. Кейін Панджширге оралып, командир Ахмад Шах Масудтың жетекшілігінде жұмыс істеді.
Mohammad Qasim Fahim (, popularly known as "Marshal Fahim"; 1957 – 9 March 2014) was an Afghan military commander and politician who served as Vice President of Afghanistan from June 2002 until December 2004 and from November 2009 until his death. He was considered a powerful and influential figure during the Karzai Administration. Affiliated with Ahmad Shah Massoud's Jamiat Islami (Shura e Nazar) party, Fahim captured the Afghan capital Kabul in the fall of 2001 from the Taliban government as a military commander of the Northern Alliance. Between December 2001 and December 2004, he served as Defense Minister under the Afghan Transitional Administration. In 2004, President Hamid Karzai provided Fahim the honorary title Marshal and a year later, he became member of the House of Elders. He later became a recipient of the Ahmad Shah Baba Medal. Fahim died due to natural causes in 2014; the president declared three days of national mourning in honor of him. He is reported to have finished his studies in Islamic Sharia law at an Arabic institute in Kabul in 1977. Most reports show that he had been fighting the Communist rulers since the late 70s. A TOLOnews video chronicling his life reports that Fahim joined the Muslim Youth Movement of Afghanistan while he was still in college. He fled Afghanistan after the Communist coup of 1978, he became a refugee in Peshawar. He returned to Panjshir and began to work under Commander Ahmad Shah Masood.
Еңбек жолы
1992 жылы Кеңес Одағы қолдаған Ауған үкіметі құлаған кезде Фахим жаңа үкімет құрамындағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Ол уақытша президент Сибғатулла Моджадди басшылығымен KHAD барлау қызметінің басшысы болып тағайындалды. Президент Бурхануддин Раббани кезінде елдің барлау қызметін басқаруын жалғастырды. 1996 жылы Фахим жеке өзі Кабулде тұтқындалып отырған бұрынғы президент Мұхаммед Наджибулланы алға жылжып келе жатқан Талибан күштерінен эвакуациялауды ұсынды, бірақ Наджибулла эвакуацияға келіспеді және Талибан оны тұтқындап, өлім жазасын орындады. Фахим халықаралық қауымдастық мойындаған Біріккен Ислам майданы үкіметінің барлау басшысы және Ұлттық қауіпсіздік министрі қызметін атқаруын жалғастырды, тіпті ол үкімет құлатылғаннан кейін және 1990-шы жылдардың екінші жартысында Талибан Ауғанстанның көптеген провинцияларын бақылауға алғанда да. Ауғанстанда Талибан билігі орнаған кезеңде Фахим Ауғанстанның солтүстігінде, әсіресе Панджшир және Мазари-Шариф аймақтарында Біріккен Ислам майданының әскери қолбасшысы ретінде белсенді қызмет етті. 2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін АҚШ Талибан режиміне қарсы күшін арттырған кезде, муджахидтердің қарсылық күштерінің бас қолбасшысы ретінде Фахим Талибанға қарсы күресте АҚШ-тың басты серігіне айналды. 7 қазанда, АҚШ Талибан нысаналарын бомбалауды бастаған күні, ол солтүстік және батыс бағыттарында шабуыл жариялады. 20 қазанда АҚШ-тың «Жасыл береттер» тобы Ауғанстанға қонды және Фахиммен бірікті. 30 қазанда Фахим американдық генерал Томми Фрэнкспен кездесіп, Мазари-Шарифке қарсы соғыстың алғашқы маңызды шабуылын жүргізу мүмкіндігін талқылады. Мазари-Шариф 9 және 10 қарашада оппозициялық күштердің бақылауына көшті, ал бірнеше күннен кейін Талибан Кабулдан шығып кетті. АҚШ президенті Джордж Буш оппозициялық күштердің жаңа, кең ауқымды, көпұлтты үкімет құрылғанша қалаға кірмеуін талап етті. Бірақ Фахим арнайы даярланған күзет қызметкерлерімен қалаға кірді, бірақ әскерлерінің басым бөлігін қала сыртында қалдырды. Қарашаның соңында Фахимге адал күштер Кундуз қаласын басып алды. Бұл Фахимді бес ірі қаланың екеуіне басшылық етуге мүмкіндік берді, себебі қалған негізгі қалаларды Гүл Аға Шерзай мен Хамид Карзай (Кандагар), Исмаил Хан (Херат) және Абдул Рашид Достум (Мазари-Шариф) басқаратын жасақтар басып алды. Кабул құлағаннан кейінгі алғашқы күндері, Фахим басқарған Жоғарғы әскери кеңес елдің басып алынған бөліктерін басқару үшін құрылды. Әскери кеңес өзіне үш айлық мандат берді, оның аясында олар билікті Біріккен Ислам майданының президенті Бурхануддин Раббаниге тапсырмауға уәде берді.
Боннда уақытша үкіметтің құрылуы
Осы үш айдың ішінде халықаралық қауымдастық Афғанстан мәселесі бойынша Боннда конференция өткізді, онда елдің болашақ басшылығын анықтау қажет болды. АҚШ-тың шешуші әскери көмегімен оппозициялық күштер 2001 жылдың желтоқсан айының басында Талибан режимінен Ауғанстанның дерлік барлық аймағын басып алды, ал Боннда уақытша әкімшілікті құру мәселесі талқыланды. АҚШ 2001 жылдың күзінде Афғанстанды бомбалауды бастаған кезде, Фахим Біріккен Ислам фронты Талибан құлатылғаннан кейін құрылатын ауыспалы үкіметте маңызды рөл атқаратыны анық болды. Алайда, Фахимде Масудтың сүйкімділігі болмағандықтан, оппозиция жетекшісі ретіндегі оның рөлі уақытша деп есептелді. АҚШ бомбалауларының алғашқы апталарында Фахимнің күштері айтарлықтай табысқа жете алмады, ол өз рөлімен күресіп, әскерлерінің алдында қатты және ұялшақ көрінді. Бірақ Фахим түссіз деп сипатталғанымен, Талибанға қарсы күрескен негізгі әскери күштердің басшысы ретінде Фахим Талибанның орнын басатын кез келген үкіметте орталық рөл атқаруға тиіс екені анық болды. Бонндағы келіссөздерде Фахим Біріккен Ислам фронтынан (БИФ) тағы екі жас және орташа тәжік көшбасшысы – Юнус Қануни және доктор Абдулламен бірге жетекші рөл атқарды. Масуд қайтыс болғаннан кейін осы үштік де-факто Біріккен Ислам фронтын басқарды. Фахим Біріккен Ислам фронтының басшылығынан тыс адам басқаратын кең ауқымды үкімет құруды жақтады деген хабар бар. Көздердің мәліметінше, Фахим өзінің ресми басшысы Раббани емес, Хамид Карзайды келесі Ауғанстан президенті етіп тағайындауға лобби жасады. Бонн конференциясы президент Раббаниді ескермей, Хамид Карзайды уақытша президент етіп тағайындады. Қануни, Абдулла және Фахим жаңа үкіметте маңызды лауазымдарға ие болды. Бастапқыда бұрынғы Масудтың көмекшілерінің үштігі Карзайды көлеңкеге алып тастауы мүмкін деген қорқыныш болды, бірақ сонымен бірге олар Ауғанстанды әскери тұрғысынан бақылап тұрғанда төрағалықты басқаларға өткізгені үшін мақталып та жатты. Ауғанстанның ең ірі әскери күшінің қолбасшысы ретінде Фахим Ауғанстанның қорғаныс министрі болып тағайындалды. Сонымен қатар, ол Уақытша әкімшіліктің бес вице-төрағасының бірі болды. Абдулла мен Қанунимен бірге, уақытша әкімшіліктің ең ықпалды тұлғаларының бірі.
Уақытша әкімшіліктің төрағасының орынбасары
Уақытша әкімшілік кезеңінде Карзайға Фахимнің қолдауы аса қажет болды. Карзай үкіметтің атқару комитетінің ресми төрағасы болғанмен, астананы бақылайтын ең тиімді әскери күштердің қолбасшысы ретінде нақты билік Фахимтің қолында болды. Фахим үлкен халықаралық бейбітшілік сақтау күші өзінің билігін жоққа шығаруынан қорқып, Ауғанстанда шетелдік әскерлердің санын шектеуді ұсынды. Ал Карзай халықаралық араласудан қорқыған жоқ, тіпті тәжіктердің оларсыз Ауғанстанды билеуінен де сескенді. 22 желтоқсан күні, 2001 жылы Фәһим қорғаныс министрі және уақытша үкімет төрағасының орынбасары болып тағайындалғаннан кейін, халықаралық күштердің астананы тастауын сұрады. Ол «БҰҰ-ның санкциясысыз Ауғанстанға шетелдік әскерлерді жіберуге рұқсат бермеймін» деді. Кейін ол жаңа ғана елге келген 100 британдық әскери қызметкерінің Баграм әуе базасынан кетуін талап етті. «Британдық әскерлер БҰҰ-мен келісімге келген, бірақ бізбен емес», - деді Фахим. Ол сондай-ақ БҰҰ күштерінің 1000 адамнан аспауы және Ауғанстан саясатында шектеулі рөл атқаруы керек екенін, ал оның әскерлері тұрақсыздықтың көздерін жоя алатынын мәлімдеді. Фахимның сөзінше, Солтүстік Альянс күштері Кабулды күзетуі керек, себебі Кабулдағы әскерлері әскери емес, қауіпсіздік күштері екенін айтты. Фәһим АҚШ генералдарымен және қорғаныс министрі Дональд Рамсфелдпен шетелдік әскерлерді орналастыру мәселесін талқылады, ол үлкен халықаралық күштердің болуын қалады. Фахим британдық генерал Джон Макколлмен кездесулер өткізіп, халықаралық күштердің нақты міндеттерін, қалу мерзімін және санын анықтады. Фахим бастапқыда Макколлмен кездесуден бас тартты, бірақ Рамсфелд оған қысым көрсетіп, британдық генералмен кездесуге мәжбүрледі. Ақырында, бірнеше мың әскерден тұратын халықаралық қауіпсіздік күштері орналастырылатын болып шешілді, бірақ олар Фахимнің Кабулды бақылауға алмау және ауған жасақтарын дереу қарусыздаудан бас тарту талаптарына келісті. Жіберілмекші 3000 шамасындағы әскердің 2000-3000-ы Кабул орталығындағы гарнизонға орналастырылатын еді. 30 мың әскердің үштен бірі ғана қауіпсіздік мақсатында, ал қалғаны логистикалық және гуманитарлық міндеттерді орындайтын еді. Британдықтар мен американдықтардың тағы бір маңызды міндеті – ауған әскерлерін даярлау болды. Фахим 250 мың адамнан тұратын ауған армиясын құруды қалады. Келіссөздерден кейін The Telegraph газеті Фахимді «ауылдың және Паншер аңғарының ақымағы» деп танымал болғанымен, шын мәнінде өте тапқыр екенін жазды. 20 желтоқсан күні, 2001 жылы бейбітшілік миссиясының алғашқы шетелдік әскерлері келгенде, Фахим «Олар қауіпсіздік үшін қажет емес» деді. «Олар мұнда өздері қалағандықтан» және Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі оларды Ауғанстанда тағы бір азаматтық соғыстың алдын алу үшін жібергендіктен, - деді Фахим, бірақ олардың қатысуы тек символикалық екенін және шетелдік әскерлер күш қолданбауы керектігін айтты. «Жаңа үкіметтегі кейбір министрлер елден тыс жерде өмір сүрген, олар қауіпсіздік туралы алаңдайды және бейбітшілікті сақтаушы күштерге қорғаныш үшін қажет деп санайды, бірақ олар осында келгенде жағдай жақсы екенін және қажет емес екенін көреді» деп қосты Фахим, мүмкін, Пакистанда көп жылдар бойы тұрған президент Карзайды ойынға алған шығар. Кабулға шабуылдаған Солтүстік Альянс әскерлерінің қарулы бөлімдері көшелерден шығарылады, бірақ олар астананы тастамайды, - деді Фахим. Фәһим мен Карзай арасында бейбітшілік сақтау күшінің мөлшері ғана емес, сонымен қатар олардың Ауғанстанда қанша уақыт қалуы туралы да келіспеушіліктер болды. Фахим халықаралық күштердің алты жылдан кейін кетуі керек екенін айтты, ал Карзай «бізге қажет болғанша, кем дегенде алты жыл» қалатынын мәлімдеді. Қорғаныс министрі ретінде Фәһимге елдің әртүрлі қарулы топтарын біріктіру міндеті жүктелді. Бұл қиын міндет болды, себебі Фахимнің әскерлері оңтүстік және шығыс аймақтарындағы, қарулы бұрынғы талибан жауынгерлері билік құрған заңсыз жерлерден қашып жүрді, олардың көпшілігі паштун ұлтының өкілдері еді. Дегенмен, Фахим кейде жұрт алдында ұялшақ және ыңғайсыз көрінсе де, әсіресе өзбек азшылығының арасында танымал болмаса да, Солтүстік Альянстың бүлікшіл әскери қолбасшыларын тыныш түрде бақылауға алды. Ол осы бақылауды сақтап қалды, тіпті Мазар-э-Шәриф қаласын бақылауға алған және Бонн келісімін сынаған ең күшті өзбек әскербасы Абдул Рашид Дұстам оның орынбасары болып тағайындалғаннан кейін де. Бірақ екі күшті тұлға арасындағы ынтымақтастық оңай болған жоқ, бір айдан кейін Дұстамның күштері Кундуз облысындағы ауданды бақылау үшін Фахимнің күштерімен қақтығысты. Қақтығыс оның күштері қарсы әскери бөлімнің әскерлерін қарусыздауға тырысқаннан кейін басталды. Олар қарсылық көрсеткенде, атыс жүріп, үш әскер қаза тапты. 29 желтоқсанда Фахим американдықтарды Ауғанстандағы бомбалау наурызын тоқтатуға шақырды, себебі бин Ладеннің Ауғанстаннан қашып, Пәкістанның Пешауар қаласына көшкені мүмкін екенін айтты. «Осама біздің бақылауымыздан шықты», - деді Фахим. Бірақ бір күннен кейін сыртқы істер министрі Абдулла Абдулла бин Ладеннің қайда екенін білмейтінін және әуе шабуылдары «террористерді жою үшін қажет болғанша» жалғасатынын мәлімдеді.
Басқа мемлекеттермен қарым-қатынастар
Қорғаныс министрі ретінде алғашқы айларында Фахим жаңа үкімет пен Ауғанстанның ең ықпалды көршілері арасындағы қарым-қатынастарды нығайту үшін көршілес елдерге кеңінен саяхат жасады. 2002 жылғы қаңтарда АҚШ-тың Ауғанстандағы өкілі Залмай Халилзад Иранның Карзай үкіметін тұрақсыздандыру мақсатымен ауған содырларын қолдауы мүмкін екенін айтқанда, қаңтардың бірінші жартысында Иранның қорғаныс министрімен кездескен Фахим, Иранның "қауіпсіздікке қатер тудыратынына" ешқандай белгі байқамағанын мәлімдеді. 2002 жылғы қаңтардың соңында Фахим Карзайдың Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннанмен кездесуіне қатысып, олар екеумен қауіпсіздік мәселелері туралы әңгімелесті.
Вице-президент лауазымының бірінші кезеңі
2002 жылы жаңа өтпелі үкімет құрылған лоя джирга кезінде Фахим Карзайдың президенттікке кандидатурасын қолдады. Өз кезегінде ол вице-президент және қорғаныс министрі қызметінде қалды. 2002 жылдың жазында американдық шенеуніктер Фахимнің Карзайды өлтіруге қатысты жоспарлар жасап жатқаны туралы ақпарат алған. Осының нәтижесінде 2002 жылдың шілдесінде АҚШ арнайы күштері президенттің күзетіндегі міндеттерді Фахимге адал әскерлерден алып қойды. Бұл қадам сол айдың басында Карзайдың вице-президенттерінің бірі, ықпалды пуштун әскербасы және Карзайдың одақтасы Абдул Кадирдің қазасынан кейін жасалды. Ол 2004 жылдың тамызында қызметтен босатылды. Фахим жоғары білімі болмаған, ал Ауғанстан Конституциясының 72-бабында Президент кабинетіне тағайындалатын министрдің жоғары білімі болуы тиіс делінген. Фахим үкіметтегі ресми лауазымынан айырылса да, Ауғанстандағы күшті және ықпалды тұлға ретінде қала берді. 2006 жылы қайта жандана бастаған Талибанмен күрескен Карзай Маршал Фахимді үкіметке кеңесші ретінде қайтарды. Фахим (қазір таратылған) «Біріккен Ұлттық майдан» саяси партиясының мүшесі болды, бұл партия негізінен Біріккен ислам майданында құрылған бұрынғы және қазіргі күшті тұлғалардың кең коалициясы еді.
Вице-президент лауазымының екінші кезеңі
2009 жылы Фахим президент Карзай тарапынан 2009 жылғы президент сайлауында бірінші вице-президенттік лауазымға кандидат ретінде таңдалды. Ол кезде Фахим Ауғанстандағы ең күшті, қатыгез және сыбайлас әскербасылардың бірі ретінде танымал болды. Карзайдың оны тізіміне қосу шешімі халықаралық байқаушыларды наразылыққа толтырды. Бірақ Карзай үшін бұл мәселелер Фахимнің Ауғанстанның тәжік азшылығының (Карзайдың пуштун қауымынан кейінгі екінші ірі этникалық тобы) маңызды өкілі екендігімен қатар тұрды, бұл тәжік дауысын бөліп, әйтпесе ол Карзайдың тәжік қарсыласы Абдулла Абдуллаға берілуі мүмкін еді.
2010 жылғы бейбіт келіссөздер
1389 жылғы Наурыз мейрамын (21 наурыз 2010) Солтүстік Ауғанстанның Мазари-Шариф қаласында тойлау кезінде Фахим соғысшыларға үндеу жасады. Ол алдағы ұлттық конференцияның Талибан бүлікшілігін тоқтатуға бағытталған бейбітшілікке негіз салатынын мәлімдеді. Ол қарсылық күштерін сәуірдің соңында немесе мамырдың басында жоспарланған жирғаға, яғни кеңеске қатысуға шақырды. Талибандарды тікелей атамаса да, ол "нараз афғандықтар үшін бейбіт өмір табуға тырысамыз" деп уәде берді. Ауғанстанның түкпір-түкпірінен келген афғандықтар жаңа жылдың басталуымен елге тыныс әкеледі деген үмітпен Мазари-Шарифке жиналды. Полиция мәліметінше, қалада көктемгі күн мен түннің теңелуін және Орталық Азия мен Иранда кеңінен тойланатын дәстүрлі ауғандық жаңа жылды атап өту үшін жарты миллионға дейін адам жиналған. Мазар елдің ең тыныш аймақтарының бірі болып табылады. Қалалық полиция бастығы Абдул Рауф Тадж бүлікшілдердің шабуылдарына қарсы 4000 қауіпсіздік қызметкері жұмылдырылғанын және барлық келушілер қала периметріндегі жеті тексеру бекетінде тексеріліп жатқанын хабарлады. Бейбітшілік жирғасы 2010 жылдың 2-4 маусымында Кабулда өтті.
Басқа қызмет түрлері
Ол Ұлттық және өңірлік жетекшілердің коалициясы – Біріккен ислам майданының басшы кеңесінің мүшесі болды. Басқа мүшелерге бұрынғы президент, профессор Бурхануддин Раббани, Парламент спикері Юнус Кануни және вице-президент Ахмад Зия Масуд кірді. 2007 жылдың маусым айында Фахим өзінің кеңесші рөлінің тек символдық екенін және президентке кеңес беруге мүмкіндігі болмағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, 2004 жылғы сайлаудан кейін президент Карзай «бір жақты» кабинет құрып, бір жақтылықты өзінің басты саясаты ретінде қолдана бастағанын айтты. Фахим шетелдік күштердің қолдауы болмаса, президент Карзайдың үкіметі бір аптадан аспайтынын мәлімдеді. 2009 жылы ол президенттік сайлауда Карзайдың өкілі болды, бұл оған көптеген тәжік дауыстарын әкелді. Бұл шешім Human Rights Watch ұйымы тарапынан сынға ілінді. 2010 жылдың қыркүйегінде Ауғанстандық жаңалықтар агенттігі Фахимнің Францияның Париж қаласында рактан қайтыс болғанын хабарлады. Бірақ кейін Фахим ресми мәлімдеме жасап: «Мен толыққанды сауығып кеттім. Ауғанстан халқынан жауапсыз сайттарда жарияланған жаңалықтарға сенбеуді сұраймын» деді.
Өлім
Фахимның соңғы жылдары Германияда ауруханада емделуді талап еткен денсаулық проблемаларымен күресті. Ол 2014 жылдың 9 наурызында жүрек талмасынан қайтыс болды. Карзай Фахимнің өлімін "Ауғанстан үшін зор қайғы" деп атады, ал Ауғанстан үкіметі үш күндік ұлттық аза тұтуға шақырды. БҰҰ мәлімдемесінде оны "БҰҰ-ның адал және сенімді серіктесі" деп сипаттады. АҚШ-тың елшісі Джеймс Каннингэм оны "Жихад кезіндегі лидер және Ауғанстанды орташалыққа қарай жылжуда маңызды рөл атқарған тұлға" деп атады. Оның қайтысынан кейін Ауғанстан Ұлттық қорғаныс университеті Маршал Фахим атындағы Ұлттық қорғаныс университеті (MFNDU) деп қайта аталды. Оның өлімі Карзай президенттік лауазымнан кетуіне санаулы апталар қалғанда орын алды, ал НАТО күштері Ауғанстаннан шығарылып жатқан кезде, елдегі үрей мен бейхабарлық атмосферасын одан әрі күшейтті.