Кіріспе

Әли Ахмад Жалали (пашту: علی احمد جلیلی) – Ауғанстан саясаткері, дипломат және ғалым. Жалали 2003 жылдың қаңтарынан 2005 жылдың қыркүйегіне дейін Ішкі істер министрі қызметін атқарды. Ол сонымен қатар Вашингтондағы Ұлттық қорғаныс университетінің Таяу Шығыс және Оңтүстік Азия стратегиялық зерттеулер орталығында (NESA) еңбегімен көзге түскен профессор болды. 2021 жылдың тамызында АҚШ қолдауымен құрылған Ауғанстан үкіметі құлаған кезде Жалалидің Талибан бақылауындағы Ауғанстанның уақытша үкіметінің басшысы болатыны туралы әңгіме тарады, бірақ ол бұл ақпаратты Twitter желісінде "жалған жаңалық" деп жоққа шығарды.

Ерте өмір және білім

Жалали 1940 жылы Ауғанстанның Кабул қаласында дүниеге келген, ол марқұм профессор Г. Желани Жалалидің ұлы. Ол өмірінің көп бөлігін саясат және медиа саласында өткізді. Бұрын "Америка дауысы" радиосында 20 жылдан астам қызмет етіп, Ауғанстан, Оңтүстік және Орталық Азия, сондай-ақ Таяу Шығыс аймандарын жарып, Ауған радиожелісі жобасының директоры және дари және пушту тілдеріндегі бастығы қызметтерін атқарған.

Әскери және саяси

Жалали Ауғанстан Ұлттық Армиясының бұрынғы полковнигі және Ауғанстанға Кеңес Одағының басып кіруінен кейін Ауғанстан қарсылық күштерінің жетекші әскери жоспарлаушысы болды. Ол Ауғанстанда, АҚШ-та, Ұлыбританияда және Ресейде жоғары командалық және штабтық колледждерде оқыды және кеңінен дәріс берді. Талибаннан кейінгі Ауғанстанның Ішкі істер министрі ретінде ол 50 000 Ауған Ұлттық полициясы (АҰП) және 12 000 Шекара полициясынан құралған, есірткіге қарсы күрес, терроризмге қарсы іс-қимыл және қылмыстық тергеу салаларында тиімді жұмыс істеуге дайын, жаттықтырылған күш құрды, сондай-ақ ұйымдасқан қылмыс пен заңсыз шекарадан өтулерге қарсы күресті жүзеге асырды. Ол 2003 жылы Конституциялық Ұлы жиналысты (Лойя Джирга) қорғау бойынша бүкіл ел бойынша операцияларды, 2004 жылғы президенттік сайлауды және 2005 жылғы парламенттік сайлауды сәтті жүргізді. Кабулда министрлік лауазымына тағайындалғанға дейін, 1982 жылдан 2003 жылға дейін Вашингтондағы «Америка Дауысы» радиосында атқарушы хабар тарату қызметінде жұмыс істеді. Осы кезеңде ол Ауғанстан, Иран және Орталық Азияға пашту, дари және парсы тілдерінде хабарлар таратты. Журналист ретінде 1982-1993 жылдары Ауғанстандағы соғысты, ал 1993-2000 жылдары бұрынғы Кеңес Одағының Орталық Азиясындағы жағдайды жариялады және аймақты кеңінен аралады. Ауғанстан армиясындағы әскери қызметі кезінде (1961-1981) Жалали командалық, штабтық және оқу-әдістемелік қызметтерде қызмет етті, соңғы әскери шені – полковник. Ол Ауғанстан, АҚШ, Ұлыбритания және Ресейдегі жоғары оқу орындарында білім алды. 1987 жылдан бері АҚШ азаматы болған Жалали Ауғанстанның Ішкі істер министрі болу үшін «Америка Дауысы» радиосындағы хабаршы қызметінен кетті. 2003 жылдың қаңтар айында Жалали Тадж Мұхаммед Вардактан кейін министрлік лауазымын иеленді. 2009 жылдың қаңтар айында Американдық Кәсіпкерлік Институтының қызметкері Ахмад Маджидьяр жариялаған мақаласында Жалали 2009 жылғы Ауғанстан президенттік сайлауындағы он бес мүмкін үміткердің тізіміне енді. Алайда, Ауғанстан Конституциясының 62-бабына сәйкес, Ауғанстан президенті – Ауғанстан азаматы болуы тиіс. Ауғанстан екі жақты азаматтық туралы келісімдерге қол қоймағандықтан, ол АҚШ азаматтығынан бас тартып, Ауғанстан азаматтығын алуы қажет еді. Жалали бұл талаптарды орындамады және 2009 жылдың тамызында сайлау бюллетенінде тіркелмеді.

Автор

Беделді көптілді әскери және саяси сарапшы Жалали кең ауқымды академиялық, басқарушылық, журналистік және жазу тәжірибесіне ие. Үш тілде (ағылшын, пашту, дари) жазатын Жалали Ауғанстан, Иран және Орталық Азиядағы саяси, әскери және қауіпсіздік мәселелері, соның ішінде аймақтағы ислам қозғалыстарына қатысты тақырыптар бойынша көптеген кітаптар мен мақалалардың авторы. Оның еңбектері АҚШ, Ұлыбритания, Ауғанстан, Пәкістан және Иранда жарық көрді. Ол ғылыми журналдар мен бұқаралық ақпарат құралдарында Ауғанстан әскері туралы көп жазды, сонымен қатар, Ауғанстан мен Орталық Азия туралы VOA үшін шамамен екі онжылдық бойы хабарлады. Жалали бірнеше кітаптың авторы, оның ішінде Ауғанстанның әскери тарихына арналған үш томдық кітап бар. Оның соңғы кітабы – Лестер Граумен бірлесіп жазылған «Таудың екінші беті» (2002) – 1979 жылдан 1989 жылға дейінгі Ауғанстандағы совет әскерлеріне қарсы Мұджахедтер соғысының талдамалық шолуы. 2002 жылдың көктемінде Жалали АҚШ-тың Ауғанстандағы әскери рөлін сынап, АҚШ-тың терроризмге қарсы соғыста жергілікті басшыларды пайдалануы «соғыс лордтарының билігін күшейтіп, оларды орталық билікке бағынбауға ынталандырды» деп мәлімдеді. Кейін ол сын-пікірін жұмсартты, бірақ жергілікті жасақтардың АҚШ әскерлерімен жұмыс істеуде әлі де маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Ол АҚШ-тың ірі телеарналарында (CNN, ABC, NBC, MSNBC, FOX News, PBS, NPR), сондай-ақ Австралияның Ұлттық телеарнасында (ABC) және Канаданың CBC телеарнасында Ауғанстан және аймақтық қауіпсіздік және даму мәселелері бойынша жиі пікір білдіреді. Жалалидің мақалалары мен пікірлері The New York Times, The Washington Post, Christian Science Monitor және көптеген басқа да ірі АҚШ және Еуропа газеттерінде жарияланады. Оның көптеген ғылыми мақалалары 2001 жылдан 2010 жылға дейін АҚШ армиясының жетекші кәсіби журналы Parameters-те жарияланды.

Оқыту

Жалали Ауғанстан мен АҚШ-тың жоғары білім беру орындарында оқытумен айналысты және АҚШ Армиясының соғыс колледжінде, Калифорния штаты Монтерей қаласындағы АҚШ Әскери-теңіз академиясында, Канзас штаты Форт-Левенворттағы Командалық және штаб колледжінде, сондай-ақ Англиядағы Камберлидегі Британдық армия штаб колледжінде кең ауқымда дәріс оқыды.

Жеке өмір

Жалали Хомайра Жалалиге үйленген, және олардың ұлы – инженер Уайс Жалали, ал қызы – доктор Бахар Жалали.