Кіріспе

1972 жылғы «Жабайы табиғатты қорғау туралы» заңға сәйкес құрылған Үндістанда қорғалатын аумақтардың төрт санаты бар. Жолбарылар қорықтары ұлттық саябақтар мен жануарлар дүниесінің қасиетті орындарынан тұрады. 2023 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, Үндістанда 53 жолбарылар қорығы бар. Қорғалатын аумақтар елдің жалпы географиялық аумағының шамамен 5,28 пайызын құрайды.

Ұлттық парктер

Үндістанның ұлттық парктері IUCN II санаттағы қорғалатын аумақтар болып табылады. Үндістанның алғашқы ұлттық паркі 1936 жылы Хайли ұлттық паркі ретінде құрылды, қазір ол Уттаракханд штатындағы Джим Корбет ұлттық паркі деп аталады. 1970 жылға дейін Үндістанда бар болғаны бес ұлттық парк болды. 1972 жылы Үндістан «Жануарлар дүниесін қорғау туралы» заңды қабылдады және 1973 жылы консервацияға тәуелді түрлердің мекендеу орындарын қорғау үшін «Жолбарыс жобасын» іске қосты. 2023 жылдың қаңтарына қарай Үндістанда 106 ұлттық парк бар, олар елдің жалпы географиялық аумағының шамамен 1,35% құрайды.

Жабайы табиғат қорықтары

Үндістанның жабайы табиғат қорықтары IUCN санаты IV қорғалатын аумақтар болып табылады. 1936 жылдан 2022 жылға дейін елде 567 жабайы табиғат қорығы құрылды, олар елдің географиялық аумағының шамамен 3,73% -ын құрайды. Олардың ішінде 53 жолбарыс қорығы (IUCN санаты V қорғалатын аумақтарына шамамен сәйкес келетін категориялар) әдеттегі ұлттық саябақ немесе жануарлар қорығына қарағанда кеңірек табиғи ортаны қорғауға арналған, және көбінесе бір немесе бірнеше ұлттық саябақтар немесе қорықтарды, сондай-ақ кейбір экономикалық пайдалануға ашық буферлік аймақтарды қамтиды. Қорғау тек қорғалатын аймақтың флорасы мен фаунасына ғана емес, сонымен қатар осы аймақтарда тұратын адамдар мен олардың тұрмыс салтына да беріледі.

Қорылымдар мен қорғалатын ормандар

Қорғалатын және арнайы қорғалатын ормандар (IUCN санаты IV немесе VI, қорғау шараларына байланысты): Бұл – орманды жерлер, онда белгілі бір қауымдастықтардың мүшелеріне ағаш кесу, аң аулау, мал жаю және басқа да шаруашылық қызметтерді тұрақты түрде жүргізуге рұқсат етілуі мүмкін. Арнайы қорғалатын ормандарда мұндай қызметтерге қатысу үшін міндетті түрде рұқсат алу қажет. Ал қорғалатын ормандарда, егер нақты түрде тыйым салынбаса, мұндай қызметтерге рұқсат беріледі. Демек, жалпы алғанда, арнайы қорғалатын ормандар қорғалатын ормандарға қарағанда жоғары деңгейде қорғалады.

Қорғау және қоғамдық қорықтар

Үндістандағы консервациялық қорықтар мен қоғамдық қорықтар – Үндістанның қорғалатын аумақтарын белгілейтін терминдер. Олар әдетте орнатылған ұлттық саябақтар, жабайы табиғат қорықтары және Үндістанның резервтік және қорғалатын ормантары арасындағы буферлік аймақтар немесе байланыс және көші-қон жолдары ретінде танылады. Егер аймақтарда тұрғындар болмаса және толығымен Үндістан Үкіметіне тиесілі болса, бірақ жергілікті халықтың күнкөрісі үшін пайдаланылса, онда олар консервациялық аймақтар деп белгіленеді. Ал жерлердің бір бөлігі жеке меншікте болса, онда олар қоғамдық аймақтар деп аталады. Мұндай қорықтарды басқару жергілікті халық пен жергілікті органдар, мысалы, ауылдық кеңестер арқылы жүзеге асырылады, бұл коммуналдық орман сияқты жағдайға да қатысты. (Үндістанның коммуналдық орманды қараңыз).

Ауылдық және панчаяттық ормандар

Үндістандағы "жалпы маңызды орман" – тұрақты дамуға үйлесімді жергілікті қоғамдар басқаратын орман. Мұндай ормандар көбінесе ауылдық ормандар немесе панчаят ормандары деп аталады, себебі орманның басқаруы мен ресурстарын пайдалану ауыл және панчаят (сайланған ауылдық орган) деңгейінде жүзеге асырылады. Кіші ауылдар, ауылдар мен ауылдық қауымдастықтар мұндай орманды басқаруға құқылы. Мұндай қоғамдық ормандарды әдетте жергілікті сайланған орган басқарады, оны Орманды қорғау комитеті, Ауылдық орман комитеті немесе Ауылдық орман мекемесі деп атайды. Мұндай комитеттер Уттаракханд штатының Кумаун аймағында Ван-панчаяттар, Химачал-Прадеш штатында Орман кооперативтік қоғамдары, ал Андхра-Прадеш штатында Ван-самаркшан-самиттер деп танылады. Қоғамдық ормандарға қатысты заңнама штаттан штатқа өзгеше, бірақ әдетте штаттық үкімет қызметкерлерді тағайындау және заң бұзушыларды жазалау сияқты мәселелер бойынша әкімшілік бақылауды сақтайды. Мұндай ормандар көбінесе IUCN VI санатындағы қорғалатын аумақтарға сәйкес келеді, бірақ қорғауды жергілікті қоғамдар немесе үкімет, жергілікті заңнамаға байланысты жүзеге асыруы мүмкін. Махараштра штатында ең көп орман алқабы бар, ал Харьяна штатында ең аз.

Жеке қорғалатын аумақтар

Үндістанның жеке қорғалған аумақтары – бұл Үндістан ішіндегі, жер құқықтары жеке тұлғаға немесе корпорацияға/ұйымға тиесілі аумақтар, онда олардың тіршілік ортасы мен тұратын түрлер аң ауру, орман шаруашылығы сияқты пайдалануға бағытталған әрекеттерден қорғалады. Үндістан Үкіметі мұндай нысандарға заңдық немесе физикалық қорғауды қамтамаған, бірақ 2002 жылғы «Жабайы табиғатты (қорғау) туралы» Заңға енгізілген маңызды түзетуде экологиялық құндылығы бар, қауымдық меншіктегі аумақтарды қорғауға келісім берді.

Қорғалатын аумақтар

Үндістандағы қорғалатын аумақтар – қорғау жоспары бар, нақты шекараланған үлкен географиялық аймақтар және "ландшафтты басқару және қорғау" тақырыбындағы бірлескен Үнді-АҚШ жобасының бір бөлігі болды. Аталған жоба 1996 жылдан 2002 жылға дейін жүргізілді. Бұл аймақтарда қорғауға мұқтаж көптеген түрлер қоныстанған.