Кіріспе

1896 жылы жазылған Генрих Ибсеннің пьесасы

"Император және Галилей" (Kejser og Galilæer) – Генрих Ибсеннің пьесасы. Бұл автордың көпке танылмаған пьесаларының бірі болғанымен, Генрих Ибсен бірнеше рет "Император және Галилейді" өзінің ең маңызды туындысы деп атаған. "Император және Галилей" пьесасы екі толық бөлімнен тұрады, әр бөлімінде бес акт бар. Бұл Ибсеннің ең ұзақ пьесасы. Пьеса Рим императоры Юлиан Мүртад туралы. Оқиға 351–363 жылдар аралығында өрбуді. Юлиан – Рим империясының соңғы язычник билеушісі. Оның қалауы – империяны ежелгі римдік құндылықтарға қайтару. Император Юлианның тағы бір маңызды және көбінесе жақсы қабылданатын ерекшелігі – оның өзінің әулетіне деген наразылығы. Пьесада олар өздерін ғалилеялықтар деп жариялап, тегі мен билігін осыған байланыстырады, тіпті Иса Мәсіхті өз этностық тобының өкілі деп есептейді.

Жазу

Бұл пьеса Ибсеннің 1864 жылы туған идеясы болды. 1864-1868 жылдары Римде болған төрт жыл ішінде ол пьесаны жазуды 1871 жылы бастамас бұрын, тарихи материалдарды белсенді түрде жинады. Пьеса 1873 жылы аяқталып, жарияланды.

Өндіріс тарихы

Бұл пьесаның тұсаукесері 1896 жылдың 5 желтоқсанында Лейпцигтегі Theater der Stadt театрында болды. Бұл шығарманың премьерасы 1903 жылдың 30 наурызында Кристианиядағы (қазіргі Осло) Ұлттық театрда өтті. Майкл Мейер 1960 жылдардың басында ағылшын тілінен шамалы қысқартылған аударма жасап, 1980 жылдары қайта жөндеді: ол сахнада қойылмаған, бірақ 1990 жылдың 30 наурызында BBC Radio 3 арнасында көрсетілді, онда Роберт Гленстер Джулиан рөлін ойнады. Ағылшын тіліндегі алғашқы сахналық қойылым 2011 жылдың 9 маусымында Лондондағы Ұлттық театрда Бен Пауэрдің жаңадан дайындаған нұсқасы болды: Джулианды Эндрю Скотт, ал Максимусты Ян МакДиармид ойнады. Бұл 2023 жылы BBC Radio 3 арнасында екі бөлімнен тұратын аудио бейімделудің негізі болды, онда Фредди Фокс Джулиан, ал Сиан Филлипс Максима – Максимустың әйелдік нұсқасы рөлін ойнады. Нейл Векслердің тағы бір сахналық бейімделуі 2012 жылдың 1 наурызында, бейсенбі күні Нью-Йорктің Буффало қаласындағы Torn Space театрында премьераланды, режиссері Дэвид Оливер, Джулиан рөлін Адриано Гатто ойнады.

Тақырыптар

Ибсен пьесаны «екі бөлімді әлемдік драма» деп атады, ол әлемдік тәртіп, сенімнің жағдайы және идеалды үкімет мәселелерін қамтиды. Ол бұл үш мәселені бір-бірімен, Джулианның тұлғасымен және сол тарихи дәуірдің көркемдік жаңартуымен өріп байланыстырады. Бұл философ Максимнің аузынан шыққан «Үшінші рейх» идеясын тудырады, ол – жазық сыйынушылықтағы дене әлемі мен христиандық рух әлемінің арасындағы синтезден құралған моральдық және саяси идеал. Автор болашақтың осындай синтезбен белгіленуі керектігін, оны – асыл, үйлесімді даму мен бостандыққа негіделген қоғам ретінде көріп, онда ешкім ешкімді құлыққа салуға болмайды, ал осы болашаққа рухтың революциясы мен ішкі жаңғыру арқылы қол жеткізілетінін жазды.

1-ші акті

Император Константин II-нің туысы Юлиан, мәсіхші Константинополь сарайында тұрады, оның төңірегінде үнемі қадағалау күшейтілген. Оның ұстазы, теология ғылымын оқытушы Эквиволи, Либанийдің Юлианға тигізетін ықпалынан қауіптеніп, қала бойынша Юлианға қарсы, Либанийге жатқызылған өлеңдерді таратады. Юлиан Каппадокиялық шарапшының ұлы Агатоннан өлеңдер туралы шындықты біледі. Констанций өсиетін жариялайды – оның мұрагері Юлианның жарты әйелі Галл болады – және Либанийді Афинаға қуады. Содан кейін Юлиан Пергамда оқуға рұқсат сұрайды, Констанций оған рұқсат береді, бірақ бұл ерекше тілек деп санайды. Бірақ Констанцийдың білмейтіні, Юлиан Афинаға кетеді. Бірінші акт мәсіхші Константинопольде өтеді, оны император Констанций II билейді. Онда пьесаның басты кейіпкері, Констанцийдің жас туысы, ханзада Юлиан үнемі қадағалауда; қала тұрғындары дұрыс христиандық туралы күрт бөлінген; императордың сарайы бұзылған. Юлиан болса, өмірдегі маңызды сұрақтарға жауап іздейтін жанкешті адам. Оған балалық шағынан таныс адал мәсіхші Агатон келеді. Юлиан ежелгі Грекияға ғашық, христиан діні грек ой-өрісінің сұлулығын неге жойғанын ойлайды. Ол ұстазы Либанийдің соңынан Афинаға барады. Агатон Юлианға көрген түсі туралы айтады – ол бұл түс Юлианға қатысты деп санайды, және Юлиан келіседі, себебі ол Құдай оны "арыстанмен күресуге" белгілегенін көрген.

2-ші акті

Екінші акт Афинада өтеді, онда Юлиан Либаниймен сөйлеседі, бірақ оған қызығушылығы тез басылады, сондай-ақ оның ықпалы азая беретін Цезареялық Василий және Назианздық Григориймен де әңгімелеседі. Бұл үшеуі де Юлиан Грек академиясында танымал бола бастағанда жиналған зиялы қауымның мүшелері, риторикалық талқылаулар мен логикалық дебаттар ұйымдастырады. Юлиан ұстазынан көңілі толады және ол шынайы іздегенін – яғни, шындықты таба алмағанын сезінеді. Ол Максим есімді мистик туралы сыбыс естиді және оны табу үшін Афинадан кетуге шешім қабылдайды.

3-ші акт

Бұл оқиға Ефесте өтеді, онда мистик Максим Джулианның басқа әлеммен байланысуы үшін және осылайша өмірінің мағынасын табуы үшін құпия симпозиум ұйымдастырды. Осы жерде Джулиан алғаш рет жарықтағы дауысқа кездеседі, ол оған "еркіндік жолында патшалықты орнатуы керек" дейді. Сондай-ақ, дауыс "Еркіндік пен қажеттілік біртұтас" және Джулиан "өздеріне тиіс нәрсені" істейтінін айтады. Дауыс енді ештеңе демейді, содан кейін Джулианға екі үлкен қарсыласы – Қаин мен Яһуда Искариоттың көрінісі көрсетіледі. Үшінші қарсылас әлі де тірілер елінде және Максим Джулианға ештеңе көрсетпейді. Осы кезде Рим империясының мұрагері Галлдың қайтыс болғаны және Джулианның Рим империясының Цезарі болып тағайындалғаны туралы жаңалық келеді. Джулиан мұны көріністе айтылған патшалықты орнататынының белгісі деп қабылдайды.

4-ші акт

Бұл оқиға Лутецияда болады, онда Джулиан императордың наразылығына түскенін анықтайды, себебі жергілікті тайпа басшысы оған салық төлеуге келгенде оны "Император" деп жаңылысқан. Галл императорды өлтіруге тырысқан деген күдік туып, одан алыстатылады, осылайша Джулианның билікке жолы ашылады. Ол Констанцийдің қарындасы, Ұлы Константиннің қызы Еленаға үйленеді, бірақ отбасылық бақытты ұзақ көре алмайды – Констанцийдің жалдамалы өлтірушілері Еленаны құпия жоспармен улайды. Өлім жақын сәттерінде Елена Джулианға оның қайтыс болған бауырын сүйгенін және Констанцийге қарсы сатқындық жасағанын айтады. Джулианды қолдаған әскерлер оны Константинопольға барып, билікті өз қолына алуға көндіреді.

5-ші акт

Іс-әрекет Венада өтеді, онда Юлиан императордың ауырған төсегі төңірегіндегі сындар мен мистик Максимустан хабар күтеді. Бұл ұзақ күрес, ол Юлианның христиан дінінен толығымен бас тартып, таза неоплатонизмді қабылдауымен аяқталады. Ол Гелиске құрбандық шалып, Рим империясының императоры деп жарияланады.

2-бөлім Император Юлиан

Император болған соң, Юлиан өз діні – пұтқа табынушылыққа адал екенін жариялады. Ол төзімділік шақырып, бірақ христиандар пұтханаларды бұзуды бастады, ал пұтқа табынушылар да қарсы шара қолданды. Өзінің тағдыры бар деп сенген Юлиан парсыларға қарсы әскер бастап шықты. Ол алдандырылып, кемелерін өртеді де, әскері жеңіліске ұшырады. Юлиан қаза тапты, ал әскер жаңа императордың христиан болғанына қуанды дегенді естіді.