Кіріспе

Өлі бөлшекті органикалық материал

Биологияда, детрит (/d//ɪ/'/t//r//aɪ//t//ə//s/) немесе (/d//ɛ/'/t//r//ɪ//t//ə//s/) – еріген органикалық материалдан ерекшеленетін өлі бөлшекті органикалық материал. Детрит әдетте өлі организмдердің денелері немесе денелерінің бөліктері мен нәжіс материалды қамтиды. Детритке әдетте оны қоныстандырып, ыдырататын (яғни, қайта минералдайтын) микроорганизмдердің қоғамдастығы тән. Құрлықтағы экожүйелерде ол жапырақ тіндіктері және топырақпен араласқан басқа да органикалық заттар түрінде кездеседі, бұл "топырақтағы органикалық заттар" деп аталады. Су экожүйелерінің детриті – судағы тоғысқан және су қоймасының түбінде жиналатын органикалық заттар; егер бұл түбі теңіз түбі болса, мұндай жиынтық "теңіз қарсы" деп аталады.

Теория

Өлі өсімдіктер мен жануарлардың денелері, жануарлар тіндерінен алынған материалдар (мысалы, түлеген тері) және нәжіс заттар физикалық процестер мен шірушілердің – жайылымдардың, бактериялардың және саңырауқұлақтардың әсерінен біртіндеп пішінін жоғалтады. Органикалық заттардың ыдырау процесі бірнеше кезеңнен тұрады. Одан қоректенетін микро және макроорганизмдер молекулалық салмағы төмен ақуыздар, липидтер және қанттар сияқты материалдарды жылдам тұтынады және сіңіреді, ал күрделі көмірсулар сияқты басқа қосылыстар баяу ыдырайды. Ыдыратушы микроорганизмдер өз тіршілігі мен көбеюі үшін қажетті ресурстарды алу үшін органикалық материалдарды ыдыратады. Сәйкесінше, микроорганизмдердің өлі өсімдіктер мен жануарлардың материалдарын ыдыратумен бірге, ыдыраған қосылыстарды сіңіріп, биомассасын (яғни денелерін) өсіреді. Микроорганизмдер өлгенде ұсақ органикалық бөлшектер пайда болады, ал оларды жейтін шағын жануарлар бұл бөлшектерді жесе, олар тұтынушылардың ішегінде жиналады және үлкен саздықтарға айналады. Бұл процестің нәтижесінде өлі организмдердің көптеген материалдары жоғалып, ешқандай түрінде көрінбейді және танылмайды, бірақ олар ұсақ органикалық бөлшектер мен оларды қоректік заттар ретінде пайдаланған организмдер түрінде сақталады. Бұл комбинация – детрит. Құрлықтағы экожүйелерде детрит жер бетінде жиналады, құлаған жапырақтардың астындағы гумусты топырақ сияқты нысандар түзеді. Су экожүйелерінде детриттің көп бөлігі суда қалып, біртіндеп шөгіп түседі. Әсіресе, әртүрлі материалдар ағыстармен жиналады, ал көптеген материалдар баяу ағатын жерлерде тұнады. Детрит жануарлар үшін маңызды қоректік көз болып табылады. Мысалы, лайлы жағалауларда тіршілік ететін көптеген төменгі қоректі жануарлар (бентос) осылай тамақтанады. Нәжіс – басқа жануарларға қажет емес материал болғандықтан, оның энергиялық құндылығы қандай болмасын, ол көбінесе қоректік заттардың теңгерімсіз көзі болып табылады және жеке тамақтануға жарамсыз. Алайда, табиғи ортада көбейетін көптеген микроорганизмдер бар. Бұл микроорганизмдер бөлшектерден қоректік заттарды сіңіріп қана қоймай, сонымен қатар өз денелерін қоршаған ортадан жетіспейтін ресурстарды алуға бейімдейді, бұл оларға нәжісті қоректік заттардың көзі ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Іс жүзінде, детриттің ең маңызды құрамдас бөліктері – күрделі көмірсулар, олардың ыдырауы қиын, ал оларды пайдаланып көбейетін микроорганизмдер детриттен көміртегіні және қоршаған ортадағы судан азот пен фосфор сияқты материалдарды сіңіріп, өз жасушаларының құрамдас бөліктерін синтездейді. Детриттік тізбек деп аталатын ерекше азық тізбегі детритпен қоректенушілер (детритофагтар), детрит және оны көбейтетін микроорганизмдердің қатысуымен жүзеге асады. Мысалы, лайлы жағалауларда көптеген бір жапырақты ұлулар тіршілік етеді, олар детритпен қоректенеді. Бұл детритофагтар микроорганизмдер көбейіп жатқан детритті қабылдағанда, негізінен ақуызға бай микроорганизмдерді ыдыратып сіңіреді және күрделі көмірсулардан тұратын детритті, оны көп бөлшектемей, шығарады. Бастапқыда бұл нәжіс қоректік заттардың нашар көзі болып табылады, сондықтан бір жапырақты ұлулар оған назар аудармайды, бірақ бірнеше күннен кейін микроорганизмдер қайтадан көбейе бастайды, оның қоректік тепе-теңдігі жақсарады, сондықтан олар оны қайта жейді. Осы процесте детритті көп рет жеп, одан микроорганизмдерді жинау арқылы детрит жұқарады, бөлшектеледі және микроорганизмдер үшін пайдалану оңайырақ болады, сондықтан күрделі көмірсулар да біртіндеп ыдырайды және уақыт өте келе жоғалады. Содан кейін детритофагтар қалдырған қалдықтар бактериялар мен саңырауқұлақтар сияқты ыдыратушылар арқылы одан әрі ыдыратылады және қайта өңделеді. Бұл детриттік цикл өзендермен тасымалданатын органикалық заттардың ыдырауы мен жоғалуы және теңіз ресурстарының өсуі мен дамуы үшін маңызды роль атқарады. Құрлықтағы экожүйелерде, тірі жануарлар жегенге қарағанда, көп көлемдегі материал детриттік тізбек арқылы ыдырайды. Құрлықтағы және су экожүйелерінде детриттің атқаратын рөлі өте зор және оны елеуге болмайды.

Су экожүйелері

Құрлықтық экожүйелерден өзгеше, су экожүйелеріндегі өлі материалдар мен экскременттер әдетте су ағысымен тасымалданады; оның ішінде ұсақ бөлшектер көбірек қашыққа тасымалданады немесе ұзақ уақыт бойы тоқтап тұрады. Тұщы сулардағы өсімдіктерден түскен органикалық заттар түбінде лай немесе гумус деп аталатын шөгінді қалыптастырады. Бұл материалдың бір бөлігі ерімеген органикалық көміртек деп аталады, ол ыдырап еріген органикалық көміртекке айналады және хелация арқылы ауыр металл иондарымен байланысады. Сондай-ақ, ол танин, яғни танин қышқылының белгілі бір түрі сияқты түсті еріген органикалық заттарға ыдырай алады. Тұзды суларда органикалық заттар ыдырап, теңіз қарын (marine snow) құрайды. Бұл қалдықтардың мысалы әдетте өлі фитопланктон және зоопланктон, диатомдар мен коколитофорлардың қабықшалары, балықтардың өлген терісі мен қабыршақтары және фекальді гранулалардан тұрады. Бұл материал теңіз түбіне баяу төмен түсіп, кейбір аймақтарда шөгінділердің көп бөлігін құрайды. Төселгеннен кейін, бұл материал шөгінділерге ғана емес, сонымен қатар детрит жейтін түрлерге, мысалы, жылқықұрттар мен теңіз қияндарына (sea cucumbers) азық ретінде сіңіріледі. Бұл қалдықтардың нақты құрамы орналасқан жеріне және жыл мезгіліне байланысты өзгереді, себебі ол алғашқы өндіріспен тығыз байланысты.

Жер бетіндегі экожүйелер

Детрит орман, шапараль және дала сияқты әртүрлі құрлықтағы орталарда кездеседі. Орман жағдайында детрит әдетте жапырақ, бұтақ және бактериялардың қалдықтарымен сипатталады, бұл биомасса артықшылығымен өлшенеді. Бұл өсімдік қалдықтары көшеттерді қорғау үшін маңызды жамылғы ретінде, сондай-ақ әртүрлі буынтық аяқтылар, жорғалаушылар мен қосмекенділерге пана болып табылады. Кейбір жәндік дернәсілдері детритпен қоректенеді. Саңырауқұлақтар мен бактериялар малдар органикалық материалдың ірі бөліктерін жеп болғаннан кейін ыдырау процесін жалғастырады, ал жануарлардың басып өтуі органикалық заттарды механикалық түрде ыдыратуға көмектеседі. Ыдыраудың кейінгі кезеңдерінде мезофильді микроорганизмдер қалған детритті ыдыратып, экзотермиялық процестерден жылу шығарады; мұндай жылу шығару компост дайындау кезіндегі температураның жоғарылауымен байланысты белгілі бір құбылысқа себеп болады.

Тұтынушылар

Суда өте көп мүрде жеушілер бар. Себебі, су ағындары көптеген материалды әкеледі. Егер организм бекітілген күйде болса да, егер оның суды сүзгілеу жүйесі болса, тіршілік ету үшін жеткілікті тамақ ала алады. Көптеген жылжымайтын организмдер осылай тіршілік етеді, дамыған жалаңаш қабыршақтар немесе есікшелерді пайдаланып суды сүзеді, бұл процесс сүзгі арқылы тамақтану деп аталады. Тамақтанудың тағы бір, кеңінен қолданылатын әдісі, сонымен қатар сүзгі арқылы тамақтануды қамтиды, ол организмдердің мүрделерді түйірлерге жинап алу үшін шырыш секрециялауымен, содан кейін кірпікшелердің көмегімен оларды аузына жеткізуімен байланысты. Бұл шырышпен тамақтану деп аталады. Теңіз бақалары мен жылан жұлдыздары сияқты көптеген организмдер су түбіне шөгіп қалған мүрделерді жинап алады. Су түбінде тіршілік ететін екі қабықшалылар өз түтікшелері арқылы тек суды сорып қана қоймай, сонымен қатар оларды су түбіндегі мүрделерді іздеу үшін созады.

Өндірушілер

Керісінше, фотосинтезді пайдаланатын организмдер, мысалы, өсімдіктер мен планктон үшін детрит судың мөлдірлігін азайтады және осы процеске кедергі келтіреді. Осы организмдерге фотосинтез үшін қоректік тұздар, яғни тыңайтқыш қажет болғандықтан, олардың детритпен қарым-қатынасы күрделі. Құрлықтағы экожүйелерде өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары негізінен жерде (немесе ағаштардың бетінде) жиналады, ал ыдырау процесінде өсімдіктерге бейорганикалық тұздар түрінде тыңайтқыш түседі. Су экожүйелерінде су түбінде салыстырмалы түрде аз қалдық жиналады, сондықтан суда ыдырау процесі маңызды рөл атқарады. Теңіз экожүйелеріндегі бейорганикалық тұздардың деңгейін зерттеу көрсеткендей, егер олардың мөлшері айтарлықтай көп болмаса, қыс пен көктем арасында олардың саны артады, бірақ жазда әдетте өте төмен болады. Осылайша, теңіз балдырының саны жаздың басында ең жоғары деңгейге жетеді, содан кейін азаяды. Бұл өсімдіктер сияқты организмдер жылы мезгілде жылдам өседі, сондықтан бейорганикалық тұздардың мөлшері сұранысқа жеткілікті емес деген пікір бар. Басқаша айтқанда, қыс айларында өсімдіктерге ұқсас организмдер белсенді болмайды және тыңайтқыш жинақтайды, бірақ температура белгілі бір деңгейге көтерілсе, оларды өте қысқа мерзімде пайдаланады. Олардың өнімділігі ең жылы кезеңдерде төмендейді деген пікір толыққанды дұрыс емес. Динофлагелляттар сияқты организмдердің қозғалу қабілеті, қатты тағамды сіңіру қабілеті және фотосинтез жасау қабілеті бар. Бұл микроорганизмдер детрит сияқты заттарды тыңайтқышқа ыдыратуды күтпей, өсу үшін сіңіре алады.

Аквариумдар

Соңғы жылдары "детрит" сөзі аквариумдармен байланысты да қолданыла бастады ("аквариум" сөзі су жануарларын ұстауға арналған кез келген құрылғыны білдіретін жалпы термин). Балық сияқты жануарлар аквариумда ұсталғанда, экскременттер, шырыш және түлеу кезінде түскен өлі тері сияқты заттар пайда болады, бұл табиғи түрде детриттің түзілуіне әкеледі және микроорганизмдер оларды үнемі ыдыратады. Қазіргі заманғы теңіз аквариумдары көбінесе Берлин әдісін қолданады, ол ақуызды сыпырғыш деп аталатын құралды пайдаланады, ол детритке жабысатын ауа көпіршіктерін жасайды және оны ыдыраудан бұрын ыдыстан шығарып жібереді, сондай-ақ көптеген бентостар мен бактериялар мекендейтін, тірі тас деп аталатын өте кеуекті табиғи тас (біршама уақыттан бері өлген герматиптер жиі қолданылады), бұл детритпен қоректенетін бентостар мен микроорганизмдердің детрит циклынан өтуіне себеп болады. Монако жүйесі де қолданылады, онда резервуарда анаэробтық қабат құрылып, резервуардағы органикалық және басқа азотты қосылыстарды денитрификациялайды, нәтижесінде ыдырау процесі су, көмірқышқыл газы және азот түзілгенге дейін жалғасады. Алғашқыда су резервуарларындағы сүзгілеу жүйелері, аты айтып тұрғандай, судағы шетелдік заттарды жою үшін физикалық сүзгілерді қолданды. Содан кейін су сапасын сақтаудың стандартты әдісі экскременттердегі аммиакты немесе нитраттарды түрлендіру болды, олардың жоғары нейротоксикалық әсері бар, бірақ детритпен қоректенушілердің, детриттің және микроорганизмдердің үйлесімі аквариум технологиясын одан да жоғары деңгейге көтерді.