Кіріспе

Австралиялық сауда банкі Nugan Hand Bank – 1980 жылы негізін қалаушыларының бірі, австралиялық заңгер Фрэнсис Джон Нуганның өзін-өзі өлтіруінен кейін құлаған Австралиялық сауда банкі. Жаңалықтарда банктың заңсыз қызметтерге, соның ішінде есірткі тасымалына, қару-жарақ саудасына қатысқаны және АҚШ Орталық барлау агенттігіне (ЦРУ) жасырын қызмет көрсеткені туралы хабарлар тарады. Банктің АҚШ әскери және барлау қызметінің зейнеткер офицерлерін, оның ішінде бұрынғы ЦРУ директоры Уильям Колбиді жұмысқа алғаны белгілі болғанда күмәндер күшейді. Инвесторлардың зияны мен банк қызметіне байланысты күмәндер келесі бес жылда үш ірі мемлекеттік тергеуге алып келді. Банктің негізін қалаушы, америкалық Майкл Джон Хэнд және тағы екі банк қызметкері сот процесін бұрмалау мақсатымен банк деректерін жою немесе алып тастау әрекеттері үшін айыпталды. Хэнд 1980 жылдың маусым айында шетелге қашып кетті. 1985 жылы Корольдік тергеу комиссиясы банк банктік заңдарды көптеген рет бұзғанын, бірақ есірткі тасымалы, қару-жарақ саудасы және ЦРУ қызметіне қатысқандығы туралы айыптаулар расталмағанын анықтады.

Негізін қалау

Nugan Hand Ltd. 1973 жылы Сиднейде австралиялық адвокат Фрэнсис Джон "Фрэнк" Нуган және бұрынғы АҚШ Жасыл береті Майкл Джон "Майк" Хэнд құрды. Жазушы Альфред В. Маккойдың айтуынша, банк 1 миллион долларлық акционерлік капитал туралы жалған мәлімдемелермен құрылды: "Компанияның банктік шотында бар болғаны 80 доллар және төленген капиталдың 5 доллары ғана болғанда, Фрэнк Нуган өзінің компаниясына 980 000 долларлық жеке чек жазып, 490 000 акция сатып алды. Одан кейін ол өзінің үлкен есепшот дефицитін өтеу үшін сол сомаға компанияға тағы бір чек жазды". Кингс-Кросс мейрамханасының иесі Берни Хоутон да банк ісіне бастапқыда қатысты. Nugan Hand Bank инвесторларды олардың салымдарына 16%-ға дейін пайыздық ставкалармен, анонимділікке, салықтан босатылған шоттарға, арнайы инвестициялық көмекке және ақша жылыстыру сияқты жасырын қызметтерге уәде беріп тартып алды. Nugan Hand тез өсіп, кеңселерін Сиднейдегі бір кеңседен бастап Чиангмай, Манила, Гавайи, Сингапур, Гонконг, Тайвань, Кайманаралы және Вашингтон (Кайманаралында тіркелген филиалдар) кіретін жаһандық желіге дейін кеңейтті. 1980 жылы бұрынғы қызметкердің сөзіне сүйенсек, банк 1 миллион доллар немесе одан көп сомадағы кепілсіз инвестициялар үшін 2,5%-ға дейін комиссия төлеген, ал базардағы орташа мөлшерлеме шамамен 0,25% болған. Банк қаражатқа қол жеткізу үшін, байланысты шығындарды ескере отырып, 12%-дан астам төлеген. Алайда банк капиталға инвестициялау немесе ипотекалық қаржыландыру сияқты дәстүрлі коммерциялық банк қызметтерімен айналыспады; оның орнына басшылары қару сату және Малайзия резеңкесі мен Индонезия мұнайы сияқты тауар нарықтарын бағындыруға тырысу сияқты әртүрлі конвенцияға жатпайтын инвестициялық мүмкіндіктерді іздеді. Берни Хоутон банктың Сауд Арабиясындағы өкілі болды, бірақ ақырында салымдар иелері ақшаларын қайтарып алуға тырысқанда, оқтардың арасында сол елден қашуға мәжбүр болды. Майкл Хэнд бұрынғы Сидней полиция қызметкері және криминалдық әлемнің "қамқоршысы" Мюррей Стюарт Райлимен жақын бизнес және әлеуметтік қарым-қатынас орнатты. 1976 жылдың сәуірінен бастап Хэнд Гонконгтағы кеңсеге барлығы 295 000 доллар сомасында бес қолма-қол ақша аударуын бастады. Райлидің қол астындағылары осы қаражатты кейін Австралияға жеткізілген героин сатып алуға пайдаланды. Райлидің кеңесімен Хэнд "есірткі ақшасын тарту үшін" Таиландта филиалдар ашты және екі жылдан кейін Райлидің ақша аударымдарына қатысты барлық кінәлі жазбаларды жоюға бұйрық берді.

Ашу-ыза мен құлдырау

Банктің құлдырауына оның негізін қалаушы Франк Нуганның 1980 жылғы 27 қаңтардағы таңертеңгі сағаттарда қайтыс болуы себеп болды. Акциялармен алаяқтық жасады деген айыппен сотталған Нуган, Жаңа Оңтүстік Уэльстің Литгоу қаласының сыртындағы өз Мерседес-Бенц көлігінде 30 калибрлі мылтықпен атып өлтірілген күйде табылған. Кейіннен жүргізілген тергеу барысында ол өзін-өзі өлтірген деген үкім шығарылды. Дегенмен, қаруда саусақ іздерінің болмауы және Нуганды тапқан полицияның оның өлімі туралы бұрыннан білген болу мүмкіндігіне қатысты сұрақтар әлі де жауапсыз қалды. Нуганның көлігіндегі заттар туралы мәліметтер пайда болғаннан кейін банк қызметіне күдік күшейді. Ерекше қызығушылықты Уильям Колбидің визит карточкасы тудырды. Сонымен қатар, Нуганның кеңсесі қарақылданып, Хэнд пен Йейтс компанияның маңызды құжаттарын жоюға немесе жасыруға бұйрық берді. Питер Батттың мәлімдемесіне сәйкес, "Мистер Азия" есірткі тобымен байланысты айыпталған және кепілдікпен босатылған Брайан Александр, қаза тапқан Нуганның үйін тінткен тергеушілерге қатысты. Тінту кезінде тергеушілердің жұмысына кедергі келтіріп, полиция қызметкерлерінің үйінде қиындықтар туындағанын хабарлаған анонимді қоңырау түсті. Нәтижесінде Александр еркін қозғалып, оны айыптайтын құжаттарды алып кетуге мүмкіндік алды. 1980 жылғы сәуірде Нуганның өліміне қатысты ресми тергеу кеңінен жарияланды, оның барысында Хэнд Нуган Хандтың банкрот екенін, кемінде 50 миллион австралиялық доллар, тіпті жүздеген миллион доллар қарызы бар екенін, соның ішінде Сиднейдегі кеңсесі үшін 20 000 доллар жалдау ақысын төлемегенін куәландырды. Нуган Хандтың көптеген құжаттарын жойғаннан кейін, Хэнд 1980 жылғы маусымда жалған есіммен Австралиядан қашып кетті.

Тергеулер

Үш ірі үкіметтік тергеу "Нуган Хэнд" қызметіне арналған есептер жариялады. Олардың екеуі скандалды зерттеу үшін арнайы құрылған органдардан: біріншісі, Ұлттық Достастық Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының есірткі трафигі жөніндегі бірлескен тобы, федералды және штаттық үкіметтердің тергеушілерінен тұрады және 1980 жылдан 1983 жылға дейін жалғасты; екіншісі, Корольдік сауал комиссиясы, Дональд Г. Стюарт басқарды және 1983 жылдан 1985 жылға дейін созылды. Сонымен қатар, Жаңа Оңтүстік Уэльс корпоративтік істер комиссиясы, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі бизнес-қызметті жүйелі түрде бақылауға жауапты мемлекеттік орган, Нуганның өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін дереу банкты тексеруге кірісіп, 1980 жылдан 1983 жылға дейін жеті аралық есеп жариялады, содан кейін тергеуді аяқтады. Жаңа Оңтүстік Уэльс корпоративтік істер комитетінің баяндамасында Филиппиннің бұрынғы президенті Фердинанд Маркос банкпен байланысты екені айтылды. Мельбурн және Манила кәсіпкері Людвиг Петре Рокканың, сондай-ақ оның әйелі, Фердинандтың қарындасы Элизабет Э. Маркостың банкте шоттары болды. Рокка "Нуган Хэнд" банкінің Манилалық филиалын құруға көмектесті және оның Манилалық кеңсесі (Халықаралық даму және жоспарлау корпорациясы) банк кеңсесімен бір жерде орналасқан еді. Корольдік сауал комиссиясы "Нуган Хэнд" банкінің ақшаны жылыстату, заңсыз салықтан қашу схемаларымен және банк заңдарының кең ауқымда бұзылуымен байланысты екенін анықтады. Бір куәгер, "Нуган Хэндтің" бұрынғы директоры, Хэнд банк басшыларын: "Егер біз нұсқауымызды орындамасақ және мәселелер дұрыс шешілмесе, біздің әйелдерімізді бөлік-бөлікке бөліп, қораптарға салып, бізге қайтарып жібереміз" деп қорқытқанын мәлімдеді. Дегенмен, Корольдік сауал комиссиясы есірткі контрабандасы, қару-жарақ саудасы және ЦРУ-дың қатысы туралы сенімді дәлелдер таппады. Корольдік сауал комиссиясы "ЦРУ-мен байланыс" туралы ұсыныстар кең таралғанын анықтады, тіпті 1978 жылы Тайваньдық генерал растағандай. Алайда, комиссия нақты айыптамалардың жетіспеушілігін, тіпті оларды растайтын дәлелдердің болмауын айтты. Комиссия ЦРУ-дың "мұндай нашар басқарылатын банкпен ешқандай қатысы болмайтынын" мәлімдеді. Комиссия Хоутонның ЦРУ агенты болғаны және банк ЦРУ үшін ақша таратқаны туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды. Комиссия Колбидің Нуган мен Хэндке АҚШ-та тұру мәселесі бойынша заң кеңесін бергенін қабылдады. Комиссия Яйтстің, Хэндтің шақыруымен жұмысқа алынғанын, басқа зейнеткер әскери және барлау қызметкерлерінің қатысуына жауапты екенін тұжырымдады. Комиссияның пікірінше, Хэнд олардың банкке сенімділік әкелетініне және Оңтүстік-Шығыс Азия туралы білімдерінің пайдалы болатынына сенді. Алайда Стюарт өзінің естеліктерінде Хоутон, Нуган және Хэнд Хоутонның Кингс-Кросс мекемелерінде есірткі трафигіне қатысқандығына "күмәнсіз" екенін айтты. Корольдік сауал комиссиясының қорытындылары 1982 жылғы NSW есірткі трафигі жөніндегі бірлескен тобының қорытындыларымен қайшы келеді, ол Хэнд Мюррей Райли мен оның серіктестерін есірткі ақшасын тасымалдау үшін "Нуган Хэнд" нысандарын пайдалануға ынталандырғанын анықтады. Топтың тергеушісі Клайв Смолл Стюарт Корольдік сауал комиссиясының нәтижесі ақталғандықтан, шындықты жасыруға бағытталған екенін айтты: Корольдік комиссия американдық байланыстарды соншалықты жоққа шығарды, оны оқыған көптеген адамдар оны жасыру деп санайды, өйткені ол өте беткей және жоққа шығаруға ұмтылды. Ол өзінің қорытындыларын бірлескен топтың қорытындыларымен салыстыруға тырыспады, олардың дұрыс емес немесе сенімсіз екені дәлелденбеді. "Нуган Хэндке" қатысы бар ешкім қылмыс жасағаны үшін сотталған жоқ.

ЦРУ-ның қатысы бар деген айыптар

Саясаткер және судья Джон Доудтың айтуынша, "Нуган-Ханд" есірткі индустриясының ақшасын жасырын түрде тасымалдау үшін құралға айналды. Доудтың сөзіне қарағанда, бұл жемқор үкіметтермен және ЦРУ-мен байланысқа әкелді, бірақ 1970-1980 жылдардағы Австралияда ЦРУ "жақсы жігіттер" ретінде қарастырылды. Сол сияқты, бұрынғы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының бас прокуроры Фрэнк Уокер үкімет тарапынан қарағанда, ASIO мен ЦРУ арасындағы жақсы қарым-қатынас қылмыскерлерді әділетке тартудан маңыздырақ болғанын мәлімдеді. Тергеуші авторлар Квитни Дж. (1987) және Маккой А. В. (1991) "Нуган Хэнд" банкінің есірткі контрабандашылары мен ЦРУ үшін заңсыз қаражаттың халықаралық айналымын жеңілдеткенін айтты. Стюарттың патшалық комиссиясының бұл айыптамаларды қолдайтын дәлелдер жоқ деген шешімі осы алғашқы тергеушілерді таң қалдырды. Америкалық қорғаныс индустриясының қызметкері Кристофер Бойс берген мәлімдемелер ЦРУ мен "Нуган Хэндтің" Австралия премьер-министрі Гоф Уитламды қызметтен босатуға қатысқан болуы мүмкін деген күдік тудырды. Мысалы, Уильям Блум (1999) банктың 1974 және 1975 жылдары Уитламның Еңбек партиясы үкіметін құлату мақсатымен өткізілген екі мәжбүрлі сайлауға 2,4 миллион доллар аударғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, жұмыстан босатуға ықпал еткен генерал-губернатор сэр Джон Керрді ЦРУ "біздің адамымыз" деп атағанын айтты. ЦРУ бұл айыптамаларға қатысты: "ЦРУ Австралия үкіметіне қарсы операциялар жүргізбеді, "Нуган Хэнд" компаниясымен байланысы жоқ және есірткі саудасына қатыспады" деп мәлімдеді. Америкалық агенттіктердің ынтымақтастығы басқа австралиялық тергеушілерге де жетпеді. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының корпоративтік істер жөніндегі тергеушілері Джеффри Николсон мен Рик Портер, "Нуган Хэндтің" таратушысы Джон О'Брайенмен бірлесіп, ФБР және ЦРУ-дан құжаттар сұрады. Екі агенттік берген құжаттар мөлшері қысқартылып, пайдасыз болды. Бірлескен топтың тергеушілері де ASIO арқылы ЦРУ-дан ақпарат сұрады. Түсініксіз себептермен, ASIO бұл сұрауларды жіберген жоқ. 1981 жылы премьер-министр Малкольм Фрейзер "Нуган Хэнд" дауларының уысынып кетеді деп үміттенген болатын, парламент алдында тұрып, Австралия халқына ЦРУ-дың банкке қызығушылығы жоқ екенін мәлімдеді. Алайда, Фрейзердің сөздеріне журналист Брайан Тухи қарсылық білдірді. Ол бұрынғы ЦРУ агенты Патрик Э. Лумистің ЦРУ-да жұмыс істегенін және әлемдегі түрлі барлау операциялары үшін "Нуган Хэнд" арқылы үлкен қаражат ағынын ұйымдастырғанын айтты. Сеймур Херштің "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған "Каддафимен байланыс" (1981) мақаласы Тухидің пікірін растады. Документальды фильм жасаушы Питер Баттпен сұхбаттасқанда Майкл Хэндтің әскери әріптесі және "Нуган Хэндтің" "шешушісі" Дуглас Саппер "Нуган Хэнд" банкінің ЦРУ ақшасының арнасы болғанын мәлімдеді.

Қолын табу

1991 жылдың наурыз айында Австралияның "The Eye" журналы Майкл Хэндтің АҚШ-та тұрғанын, мекенжайы және басқа да мәліметтерін жариялады, бірақ Австралия билігі оны экстрадициялаудан бас тартты. 2015 жылдың қарашасында "Сидней Морнинг Геральд" газеті Питер Батттың Айдахо штатының Айдахо-Фолс қаласында Майкл Джон Фуллер деген атпен өмір сүріп жатқан Хэндті тапқанын хабарлады. Питер Батт ФБР-дің оны таба алмауына таңырқады, өйткені Фуллердің әлеуметтік қамсыздандыру нөмірі Хэндтің нөмірімен бірдей. Росс Коулхарттың "60 минут" (Nine Network, Австралия) бағдарламасында ол Айдахо-Фолс қаласындағы дәріханадан шығып бара жатқан Хэндке жақындасты.