Кіріспе

Фискалдық саясат – мемлекеттің экономикасына ықпал ету үшін ұлттық бюджетке енгізетін өзгерістері. "Осы қаржылық есептің маңызды мақсаты – американдық азаматтарға қазіргі фискалдық саясатты, сондай-ақ оны тұрақты етуге қажетті саяси реформалардың маңыздылығы мен көлемін түсінуге көмектесу. Тұрақты фискалдық саясат – мемлекеттік борыштың жалпы ішкі өнімге қатынасының ұзақ мерзімде тұрақты немесе төмендеуі" (Фискалдық қызмет бюросы). АҚШ-та экономикалық саясатқа қатысты көзқарас Ұлы депрессияға дейін еркін нарыққа (laissez faire) бағытталған. Үкімет мүмкіндігінше экономикалық мәселелерге араласпауға тырысып, теңгерімді бюджетті сақтауға үміттенді. Ұлы депрессияға дейін экономикада экономикалық төмендеулер болды, олардың кейбіреулері өте ауыр болды. Алайда, экономика өзін-өзі түзетуге бейімделгендіктен, еркін нарыққа бағытталған көзқарас тиімді болды. Президент Франклин Д. Рузвельт АҚШ-та фискалдық саясатты алғаш рет "Жаңа келісім" бағдарламасы арқылы енгізді. Алғашқы тәжірибелер аса тиімді болмады, бірақ бұл, бір жағынан, Ұлы депрессия бизнестің үмітін күрт төмендеткенімен байланысты болды.

Ұлы депрессия

1920 жылдардың соңында көптеген елдерде Ұлы экономикалық депрессия басталды және ол 1930 жылдардың бойына созылды. Кейбір елдерде оның әсері басқаларына қарағанда күштірек болды, ал АҚШ-та салдары өте ауыр болды. 1933 жылы Америкадағы барлық жұмысшылардың 25 пайызы жұмыссыз қалды. Көптеген отбасылар аштықтан зардап шекті немесе үйлерін жоғалтты. Кейбіреулер батысқа жұмыс іздеуге тырысты, бірақ ол да сәтті болмады. Ұлы депрессия американдықтарға экономикалық мәселелерді басқару үшін үкіметтің қажеттілігі артып келе жатқанын көрсетті. 1930 жылдары федералдық үкіметтің мөлшері тез өсе бастады, 1920 жылдардың соңындағы 553 000 ақылы мемлекеттік қызметкерден 1939 жылы 953 891 қызметкерге дейін жетті. Бюджет те айтарлықтай ұлғайды. 1939 жылы әкімшілік бюджеттен түскен федералдық кірістер Жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) 5,50 пайызын құрады, ал федералдық шығындар ЖҰӨ-нің 9,77 пайызын құрады. Бұл көрсеткіштер 1930 жылғы көрсеткіштерден едәуір жоғары болды, онда федералдық кірістер ЖҰӨ-нің орташа есеп бойынша 3,80 пайызын, ал шығындар ЖҰӨ-нің орташа есеп бойынша 3,04 пайызын құрады. 1930 жылдары үкіметтің рөлін өзгертуге ықпал еткен тағы бір тұлға – президент Франклин Делано Рузвельт болды. Рузвельт өте маңызды болды, өйткені ол американ халқына көмек, экономиканы жаңғырту және реформалар ұсынатын «Жаңа саясатты» (New Deal) құрды. Көмек көрсету тұрғысынан, Жұмыс прогресі басқармасы сияқты жаңа ұйымдар көптеген американдықтардың өмірін сақтап қалды. «Жаңа саясаттағы» реформалық аспект ең әсерлі болды, себебі ол АҚШ экономикасындағы үкіметтің рөлін түбірінен өзгертті. Бұл, мәні бойынша, фискалдық саясаттың бастауы болды. Үкімет алғаш рет американдықтарды нарықтағы күтпеген және күрт өзгерістерден қорғауға белсенді түрде кірісті. «Жаңа саясаттың» көмек және реформалық шаралары американдықтар үшін тиімді болғанымен, экономиканы жаңғырту мәселесі шешілмеді. 1930 жылдардың бойында жұмыссыздық деңгейі өте жоғары болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындық жүргізілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс және оның салдары

Екінші дүниежүзілік соғыс үкіметті АҚШ әскерінің қажеттілігін қамтамасыз ету үшін үлкен тапшылыққа ұшырауға, яғни экономикалық тұрғыдан өндірілгеннен көп шығынға жұмсауға мәжбүр етті. Тапшылықтарды жасау арқылы экономика жаңарып, Америка жұмыссыздықтың құрғақ кезеңінен қайта өркендеді. Толық жұмыспен қамтудың әскери стратегиясы үлкен пайда әкелді: үкіметтің үлкен тапшылықтары соғысты қаржыландыруға жұмсалды және Ұлы депрессияны аяқтады. Бұл құбылыс стандартты орнатты және үкіметтің фискалдық саясатта белсенді рөл атқаруының қаншалықты қажетті екенін көрсетті. Жұмыссыздық деңгейін төмен ұстауға бағытталғаннан басқа, заңда Экономикалық кеңесшілер кеңесін құру көзделді. Бұл кеңестің міндеті – президентке АҚШ Конгресіндегі Бірлескен экономикалық комитеттің мүшелерін тағайындауға көмектесу және АҚШ-та фискалдық саясаттың рөлін дамытуды жалғастыру болды. Алайда, dot com көпіршігінің жарылуы, 11 қыркүйектегі шабуылдар, үкіметтік шығындардың күрт өсуі (негізінен Ауғанстан мен Ирактағы әскери операцияларды қорғауға) және 1,35 триллион долларлық салықты кесіп тастау салдарынан бюджет қайтадан тапшылыққа түсті. 2000 жылы бюджет 236 миллиард доллардан артық болса, 2004 жылы 413 миллиард долларға кеміді. 2005 қаржы жылында салық түсімдерінің күрт өсуіне байланысты тапшылық азайды. 2007 жылы ол 161 миллиард долларға дейін төмендеді, бұл 2004 жылғы көрсеткіштен екі есе аз болды және бюджет қайтадан тепе-теңдікке жетуге жақын болды. Фискалдық саясат – экономикалық көрсеткіштерге әсер ету үшін салық салу және мемлекеттік шығындарды қолдану. Фискалдық саясат құралдарын қабылдаудың басты мақсаты – экономиканың тұрақты өсуін ынталандыру және қоғамдағы кедейлікті азайту. Бұрын фискалдық саясат құралдары экономикалық дағдарыстарды шешу үшін қолданылған, мысалы, Ұлы рецессия және қаржылық дағдарыс кезінде. Олар экономикалық өсімді серпіліске түсіруге, қаржы жүйесін қолдауға және әсіресе, төмен кірісті және кедейлерге экономикалық дағдарыстың салдарынан қорғауға тиімді. Фискалдық саясаттың ең көп қолданылатын құралдары – мемлекеттік шығындар мен салықтар. Үкімет азаматтарға қажетті тауарлар мен қызметтерді қамтамасыз ету үшін мемлекеттік шығындарға бөлінген бюджетті көбейтеді немесе азайтады. Мысалы, инфрақұрылымдық жобаларға жұмсалған қаржы жолдарды кеңейтіп қана қоймай, халық үшін жұмыс орындарын да құруға мүмкіндік береді, сондай-ақ айналымдағы ақша көлемін арттырады, осылайша экономикалық өсімді ынталандырады. Ал табыс пен қосылған құн салығын азайту жеке тұлғалардың тұтыну мен инвестициялық шығындарға бағыттайтын қолжетімді табысының мөлшерін арттырады. Табыс салығын арттыру мемлекеттік шығындардың салық базасын ұлғайта отырып, қолжетімді табысты азайтады. Фискалдық саясат құралдары кедейлікті азайтуға және халықтың өмір сүру деңгейін көтеруге тиімді. Мемлекеттік шығындардың өсуі халыққа қажетті мемлекеттік тауарлар мен қызметтерді ұсынуды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ол жұмыс орындарын ашуға, экономикалық өсуге және тұрақты өсім мен дамуды қамтамасыз етуге көмектеседі. Салықтарды азайту және ақшалай аударымдар қолжетімді табысты арттыруға және байлардан кедейлерге қаражат аударуға көмектеседі. Фискалдық саясат құралдары экономиканың теңгерімді өсуіне қол жеткізу үшін пайдаланылуы мүмкін. Федералды саясат – заңдар жүйесі, іс-қимылдар барысы, реттеу шаралары және федералды үкімет тарапынан қоғамдық мүддеге қатысты шешімдерді басшылыққа алуда белгіленген басымдықтар. Көп жағдайда мемлекеттік саясатты шешуді халықты, әр түрлі мүдделер мен нанымдарды білдіретін адамдар тобы жүзеге асырады. Саясатта федералды үкімет қауіпсіздік, білім беру, жұмыссыздық, кедейлікті азайту сияқты мәселелерді шешу үшін қолданатын барлық іс-қимылдар анықталады. Федералды саясат федералды үкіметтің ұлттық істерді жауапкершілікпен жүргізуге көмектеседі. Мысалы, олар макроэкономикалық мақсаттарға жету үшін қаржыландыру мен қолдауды қай жерде басымдыққа қою керектігі туралы үкіметке хабарлайды. Мысалы, білім беру, қауіпсіздік және денсаулық сақтау саласын қамтамасыз ету – мемлекеттік міндет. Осы негізгі басымдықты салаларға қаржыны арттыру халыққа қызмет көрсетуді жақсартуға көмектеседі, осылайша азаматтардың өмір сүру деңгейін жақсартады. Қызметтерге қол жеткізуді қамтамасыз ету және оларды қамтамасыз ету кедейлікті азайтуға көмектеседі. Жұмыссыздыққа байланысты төлем сияқты саясаттар азаматтардың жұмыстан айырылған жағдайда сақтандырылуын және жұмыс істеуге жарамды жұмыскерлерге жәрдемақы төленуін қамтамасыз етеді. Саясаттар еңбек нарығындағы жағдайларға байланысты туындаған қиындықтардан халықты қорғауға көмектеседі, бұл орташа азаматтарға кері әсер етеді. Федералды саясат экономиканың барлық саласын қамтиды және федералды үкімет пен штат үкіметтерінің тұрақты өсім мен дамуға, кедейлікті азайтуға, азаматтарға қажетті тауарлар мен қызметтерді қамтамасыз етуге жету үшін бірлескен жұмысын байланыстыруға бағытталған. 2007 жылдың соңынан 2008 жылдың басына дейін экономика мұнай мен азық-түлік бағасының жоғары болуы және несие дағдарысы салдарынан нашар рецессияға ұшырады, бұл кейбір ірі және беделді ипотекалық провайдерлердің банкроттығына және федералды үкіметтің оларды алуына әкелді. Осы экономикалық проблемаларды шешу үшін АҚШ федералды үкіметі бірқатар қымбат экономикалық стимул және құтқару пакеттерін қабылдады. Осының нәтижесінде 2008 қаржы жылында тапшылық 455 миллиард долларға дейін өсті және ағымдағы рецессияның ауырлығы және федералды үкімет қабылдаған экономикалық қиындықтармен күресуге бағытталған жоғары шығынды фискалдық саясаттың салдарынан келесі жылдары күрт өсуі күтілуде. Нәтижесінде 2009 қаржы жылында федералды бюджет тапшылығы 1,2 триллион долларға жетті, бұл ЖІӨ-нің 9,8 пайызын құрады. Келесі жылдары экономика да, тапшылық та белгілі бір деңгейде жақсарды және үкімет бюджетке елеулі әсер ететін бірнеше заңдарды қабылдады, соның ішінде 2010 жылғы Affordable Care Act, 2011 жылғы Budget Control Act және 2012 жылғы American Taxpayer Relief Act. Конгрестің бюджеттік кеңсесі 2016 қаржы жылында 534 миллиард долларлық тапшылықты, немесе ЖІӨ-нің 2,9 пайызын болжады. Егер ағымдағы саясат өзгеріссіз қалса, КБК 2026 жылға қарай тапшылық ЖІӨ-нің 4,9 пайызына жетеді деп болжайды, бұл кезеңде 9,3 триллион долларлық жиынтық соманы құрайды. ЖІӨ-нің пайыздық көрсеткіші ретінде, ұлттық экономиканың тұрғысынан қарағанда, ең жоғары тапшылық 1946 қаржы жылында ЖІӨ-нің шамамен 30 пайызына жеткен, бірақ ол 1947 жылға қарай профицитке ауысты. Керісінше, 1980-ші жылдардағы тапшылық ЖІӨ-нің 5-6 пайызына жетті, ал 2005 жылғы тапшылық ЖІӨ-нің 2,6 пайызын құрады, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі орташа көрсеткішке жақын. 2009 жылы тапшылық ЖІӨ-нің 9,8 пайызын құрады, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ең жоғары көрсеткіш.