Кіріспе

Шам жасау әлемнің көптеген елдерінде тәуелсіз дамыды. Шамдар негізінен Еуропада римдік кезеңнен бастап қазіргі заманға дейін, 18-19 ғасырларда спермацети (сперма киттерінен) және 19 ғасырдан бастап тазартылған жануар майынан (стеарин) және парафинден жасалған. Қытай шамдары ара шамынан, немесе қытай сайынан алынған майдан, немесе жәндіктерден алынған қытай шамынан жасалуы мүмкін. Жапондықтар жапон балауыз ағашынан жапон балауызын пайдаланады. Үндістанда қызып тұрған қаннондан жасалған балауыз ғибадатханадағы шамдарға пайдаланылған. Алайда, ертеде қолданылған шамдар қазіргі формаларға ұқсамауы мүмкін және жануар майына батырылған өсімдіктерден жасалған болуы мүмкін. Ежелгі гректер Артемида ай құдайына кішкентай шамдар немесе шамдар жағылатын ай пішінді бал торттарын ұсынды, бұл туған күн торттарына шам қою дәстүрінің бастауы ретінде ұсынылды. Алайда, қазіргі батыс туған күн торттарына ұқсайтын торттар тек 1600 жылы Еуропада пайда болды. және ежелгі Грекия шамдарды және май шамдарын қолданған, және шамдарды Римнен кейінгі кезеңде ғана қолданған болуы мүмкін. Көбінесе зұлым шамдарды қолдану Италияда этруск дәуірінде дамыған деп есептеледі; Орвиетодағы этруск қабірінде шам қойғыштың суреті бар, ал ең көне этруск шам қойғышы б.з.б. 7 ғасырға дейін жетеді. Шамдар май, шөп немесе майға батырылған қайың және басқа өсімдік талшықтары бар конфигурациядан пайда болған болуы мүмкін. Ежелгі кездегі шамдар әр түрлі табиғи майдан, саздан және балауыздан жасалатын, ал римдіктер шынайы балауызды саздан және ара балауызынан жасайтын. Бал арасы шамы қымбат болғандықтан, оны тек байлар ғана қолданған. Римдік Италияда май шамдары жарықтандырудың ең кең таралған көзі болды, бірақ шамдар кең тараған және Сатурналия кезінде үнемі сыйлық ретінде беріледі. Христиан шіркеулерінде шамдар сәндік, символикалық және салтанатты мақсаттарда маңызды орын алды. 3 ғасырдың соңында жазылған балауыз шамдар немесе candelae cereae 4 ғасырда Испания мен Италияда Пасха шамдары ретінде құжатталған, христиандық фестиваль Candlemas шамнан кейін аталған және папа Сергий I шамдар шашу процессиясын енгізді. Паптың бұқалары құрбандық үстелінің шамдарына майды қолдануға тыйым салған, ал бас құрбандық үстелінің шамдарына көп бал ара шамы қажет болған. Бал шамы бал жинаудың қосалқы өнімі болды, ол бал алынып, теңіз суына бірнеше рет қайнату арқылы тазартылғаннан кейін жиналды. Ертедегі шамдар бірнеше әдістермен жасалды: желдеткішті қалаған мөлшерге жеткенше еріген майға немесе балауызға бірнеше рет батырып немесе тартып, желдеткіштің айналасына жұмсақ балауызды айналдырып, немесе майды немесе балауызды құю арқылы шамды қолмен құрастыру. Қалыптарды қолдану 14 ғасырда пайда болды. Қытайда Қытайдың алғашқы императоры Цинь Ши Хуанның (259–210 б.з.д.) кесенесінде тарихшы Сима Цянның айтуынша, киттің майынан жасалған шамдар бар. Жху сөзі соғысушы мемлекеттер кезеңінде (403–221 б.з.д.) "шамыра" үшін қолданылған; сол дәуірден қазылған кейбір қола бұйымдарда шам ұстайтын шұңқыр бар. Хан династиясы (202 б.з.д. – 220 а.д.) Jizhupian сөздігі шамамен 40 б.з.д. шамдар ара шамынан жасалғанын көрсетеді, ал Цзинь династиясын қамтитын Цзинь кітабы (648 жылы құрастырылған) Цзинь династиясы (266–420) мемлекет қайраткері Чжоу И (322-де қайтыс болған) оны пайдалануына қатысты ара шамы шамға нақты сілтеме жасайды. Sieur de Brez қалыпты пайдалану әдісін енгізді, бірақ шамдар қалыпқа жабысып, қалыптан шығарылғанда сынған. Шынымен де, шамдарды қалыппен тиімді өндірудің жетістіктері тек 19 ғасырда ғана қол жеткізілді. Таяу Шығыста, Аббасидтер мен Фатимидтер халифалық дәуірінде бал арасы шырақ жасау үшін қолданылатын басты материал болды. Бал арасы көбінесе алыс жерлерден әкелінеді; мысалы, Мысырдан келген шамшыра жасаушылар Тунистен келген бал арасын қолданған. Өсімдіктен алынған балауыз, қытайлық балауыз ағашынан алынған стиллингиялық майды бал ара шашымен бірге шам жасауға қолдануға болады. Стиллингиялық майдың балқу температурасы төмен, сондықтан оны қатты бал ара шамымен қоршауға болады. Қытайлықтар 7 ғасырда Янцзы өзенінің дельтасында сұлы ағашын өсіре бастаған болуы мүмкін. Бұл өсімдіктің балауызы буддалық рәсімдерге арналған шамдарды жасауға қолданылады. Сондай-ақ, қытайлық балауызды қолдануға болады. Қытайдың балауыз өндіруді Юань әулеті меңгерген. Жапондықтар қытайлықтарға ұқсас шам жасау әдістеріне ие, бірақ олар қағаз түтіктерін қолдана отырып, шамдарды қалыптау әдісін де әзірледі. Олар жапон балауыз ағашынан жапон балауызын пайдаланады. Үндістанда қызып тұрған қаннондан жасалған балауыз ғибадатханадағы шамдарға пайдаланылған. Осы кезде шамшыра жасаушылар да мақта талшықтарын тығыз өру арқылы (жай ғана бұрау емес) жасауды бастады. Бұл техника шамды жағар кезде иіліп, шамның және оттың биіктігін сақтайды. Көптеген артық талшықтар күйіп кететіндіктен, олар "өздігінен қысқарушы" немесе "өздігінен жанушы" талшықтар деп аталады. 1848 жылы Джеймс Янг Дербиширдегі Риддингстегі Алфретон темір зауытында әлемдегі алғашқы мұнай зауымын құрды. Мұнайдағы табиғи парафин майынан екі парафин шам жасалды, және бұл шамдар Лион Плейфейрдің Корольдік институттағы лекциясын жарықтандырды. 1850-жылдардың ортасында Джеймс Янг Батгейтте (Батыс Лотиан) көмір мен тақтатастан парафин майын дистилляциялауға қол жеткізіп, оны өндірудің коммерциялық тұрғыдан тиімді әдісін жасады. Парафин майы шикі мұнайды тазартудан қалған қалдықтарды дистилляциялау арқылы өңделді. Парафин арзан, сапасы жоғары шамдар жасауға қолданылды. Бұл көгілдір ақ май, таза жағылды және саздан жасалған шамдар сияқты жағымсыз иіс қалдырмады. Алайда, бұл заттың кемшілігі ертедегі көмір және мұнайдан алынған парафин майларының балқу температурасы өте төмен болды. Мишель Эжен Шеврельдің ашқан стеарин бұл мәселені шешті. Стеарин қатты және берік, 54–72.5 °C (129.2–162.5 °F) ыңғайлы балқу диапазонымен. 19 ғасырдың соңына қарай, жасалған көптеген шамдар парафин мен стеарин қышқылынан тұрды. 19 ғасырдың соңында Лондон негізделген Price's Candles әлемдегі ең ірі шам өндірушісі болды. Компанияның тамыры 1829 жылға дейін жетеді, ол кезде Уильям Уилсон Шри-Ланкадағы кокос плантациясына инвестиция салған. Оның мақсаты кокос майынан шамдар жасау болды. Кейін ол пальма ағаштарынан пальма майын сынап көрді. Оның ұлы, талантты химик Джордж Уилсон 1854 жылы алғашқы мұнайды дистилляциялағанда барлық жоспарларын жоққа шығарды. Джордж бу дистилляциясы әдісін енгізуді де бастады, осылайша тері майы, сүйек майы, балық майы және өнеркәсіптік майлар сияқты кең ауқымды шикізаттардан шамдар жасауға мүмкіндік берді. Америкада Сиракуза, Нью-Йорк 19 ғасырдың ортасынан бастап шам өндірісінің жаһандық орталығына айналды. Өндірушілерге Will & Baumer, Mack Miller, Muench Kruezer және Cathedral Candle Company кірді.

Шәм өндірісінің құлдырауы

Шәм жасаудағы жетістіктерге қарамастан, шам өнеркәсібі жарықтандырудың жақсырақ әдістері, оның ішінде керосин шамдары және 1879 жылдан бастап электр шамдары енгізілгеннен кейін жылдам құлдырады. Сол кезден бері шамдар көбінесе әсемдік заттары ретінде сатылатын болды. Шамдар ерекше символдық мағынасын сақтап келеді, мысалы, құрбандық ретінде. Шамдар түрлі өлшемдерде, пішіндерде және түстерде қолжетімді болды, ал тұтынушылардың хош иісті шамдарға деген қызығушылығы арта бастады. 1990 жылдары шамдарға өте жоғары сұраныс болғандықтан, шамға арналған жаңа балауыз түрлері әзірленді. Мұнайдың қосалқы өнімі – парафин, өсуші құнға байланысты жаңа балауыздар мен балауыз қоспаларымен тез ауыстырылды. Шам өндірушілер соя, пальма және зығыр тұқымы майы сияқты балауыздарды қарастырды, көбінесе оларды парафинмен араластырып, басқа балауыздардың бағасының артықшылықтарымен парафиннің тиімділігін қамтамасыз етті. Ерекше балауыз қоспаларын жасау, енді әртүрлі хош иістер мен мөлшерін талап ететін, шамның фитильдерін жасаушыларды өнімділік талаптарын қанағаттандыру үшін жаңаруға итермеледі.