Кіріспе
Шам жасау әлемнің көптеген елдерінде тәуелсіз дамыды. Шамдар негізінен Еуропада римдік кезеңнен бастап қазіргі заманға дейін, 18-19 ғасырларда спермацети (сперма киттерінен) және 19 ғасырдан бастап тазартылған жануар майынан (стеарин) және парафинден жасалған. Қытай шамдары ара шамынан, немесе қытай сайынан алынған майдан, немесе жәндіктерден алынған қытай шамынан жасалуы мүмкін. Жапондықтар жапон балауыз ағашынан жапон балауызын пайдаланады. Үндістанда қызып тұрған қаннондан жасалған балауыз ғибадатханадағы шамдарға пайдаланылған. Алайда, ертеде қолданылған шамдар қазіргі формаларға ұқсамауы мүмкін және жануар майына батырылған өсімдіктерден жасалған болуы мүмкін. Ежелгі гректер Артемида ай құдайына кішкентай шамдар немесе шамдар жағылатын ай пішінді бал торттарын ұсынды, бұл туған күн торттарына шам қою дәстүрінің бастауы ретінде ұсынылды. Алайда, қазіргі батыс туған күн торттарына ұқсайтын торттар тек 1600 жылы Еуропада пайда болды. және ежелгі Грекия шамдарды және май шамдарын қолданған, және шамдарды Римнен кейінгі кезеңде ғана қолданған болуы мүмкін. Көбінесе зұлым шамдарды қолдану Италияда этруск дәуірінде дамыған деп есептеледі; Орвиетодағы этруск қабірінде шам қойғыштың суреті бар, ал ең көне этруск шам қойғышы б.з.б. 7 ғасырға дейін жетеді. Шамдар май, шөп немесе майға батырылған қайың және басқа өсімдік талшықтары бар конфигурациядан пайда болған болуы мүмкін. Ежелгі кездегі шамдар әр түрлі табиғи майдан, саздан және балауыздан жасалатын, ал римдіктер шынайы балауызды саздан және ара балауызынан жасайтын. Бал арасы шамы қымбат болғандықтан, оны тек байлар ғана қолданған. Римдік Италияда май шамдары жарықтандырудың ең кең таралған көзі болды, бірақ шамдар кең тараған және Сатурналия кезінде үнемі сыйлық ретінде беріледі. Христиан шіркеулерінде шамдар сәндік, символикалық және салтанатты мақсаттарда маңызды орын алды. 3 ғасырдың соңында жазылған балауыз шамдар немесе candelae cereae 4 ғасырда Испания мен Италияда Пасха шамдары ретінде құжатталған, христиандық фестиваль Candlemas шамнан кейін аталған және папа Сергий I шамдар шашу процессиясын енгізді. Паптың бұқалары құрбандық үстелінің шамдарына майды қолдануға тыйым салған, ал бас құрбандық үстелінің шамдарына көп бал ара шамы қажет болған. Бал шамы бал жинаудың қосалқы өнімі болды, ол бал алынып, теңіз суына бірнеше рет қайнату арқылы тазартылғаннан кейін жиналды. Ертедегі шамдар бірнеше әдістермен жасалды: желдеткішті қалаған мөлшерге жеткенше еріген майға немесе балауызға бірнеше рет батырып немесе тартып, желдеткіштің айналасына жұмсақ балауызды айналдырып, немесе майды немесе балауызды құю арқылы шамды қолмен құрастыру. Қалыптарды қолдану 14 ғасырда пайда болды. Қытайда Қытайдың алғашқы императоры Цинь Ши Хуанның (259–210 б.з.д.) кесенесінде тарихшы Сима Цянның айтуынша, киттің майынан жасалған шамдар бар. Жху сөзі соғысушы мемлекеттер кезеңінде (403–221 б.з.д.) "шамыра" үшін қолданылған; сол дәуірден қазылған кейбір қола бұйымдарда шам ұстайтын шұңқыр бар. Хан династиясы (202 б.з.д. – 220 а.д.) Jizhupian сөздігі шамамен 40 б.з.д. шамдар ара шамынан жасалғанын көрсетеді, ал Цзинь династиясын қамтитын Цзинь кітабы (648 жылы құрастырылған) Цзинь династиясы (266–420) мемлекет қайраткері Чжоу И (322-де қайтыс болған) оны пайдалануына қатысты ара шамы шамға нақты сілтеме жасайды. Sieur de Brez қалыпты пайдалану әдісін енгізді, бірақ шамдар қалыпқа жабысып, қалыптан шығарылғанда сынған. Шынымен де, шамдарды қалыппен тиімді өндірудің жетістіктері тек 19 ғасырда ғана қол жеткізілді. Таяу Шығыста, Аббасидтер мен Фатимидтер халифалық дәуірінде бал арасы шырақ жасау үшін қолданылатын басты материал болды. Бал арасы көбінесе алыс жерлерден әкелінеді; мысалы, Мысырдан келген шамшыра жасаушылар Тунистен келген бал арасын қолданған. Өсімдіктен алынған балауыз, қытайлық балауыз ағашынан алынған стиллингиялық майды бал ара шашымен бірге шам жасауға қолдануға болады. Стиллингиялық майдың балқу температурасы төмен, сондықтан оны қатты бал ара шамымен қоршауға болады. Қытайлықтар 7 ғасырда Янцзы өзенінің дельтасында сұлы ағашын өсіре бастаған болуы мүмкін. Бұл өсімдіктің балауызы буддалық рәсімдерге арналған шамдарды жасауға қолданылады. Сондай-ақ, қытайлық балауызды қолдануға болады. Қытайдың балауыз өндіруді Юань әулеті меңгерген. Жапондықтар қытайлықтарға ұқсас шам жасау әдістеріне ие, бірақ олар қағаз түтіктерін қолдана отырып, шамдарды қалыптау әдісін де әзірледі. Олар жапон балауыз ағашынан жапон балауызын пайдаланады. Үндістанда қызып тұрған қаннондан жасалған балауыз ғибадатханадағы шамдарға пайдаланылған. Осы кезде шамшыра жасаушылар да мақта талшықтарын тығыз өру арқылы (жай ғана бұрау емес) жасауды бастады. Бұл техника шамды жағар кезде иіліп, шамның және оттың биіктігін сақтайды. Көптеген артық талшықтар күйіп кететіндіктен, олар "өздігінен қысқарушы" немесе "өздігінен жанушы" талшықтар деп аталады. 1848 жылы Джеймс Янг Дербиширдегі Риддингстегі Алфретон темір зауытында әлемдегі алғашқы мұнай зауымын құрды. Мұнайдағы табиғи парафин майынан екі парафин шам жасалды, және бұл шамдар Лион Плейфейрдің Корольдік институттағы лекциясын жарықтандырды. 1850-жылдардың ортасында Джеймс Янг Батгейтте (Батыс Лотиан) көмір мен тақтатастан парафин майын дистилляциялауға қол жеткізіп, оны өндірудің коммерциялық тұрғыдан тиімді әдісін жасады. Парафин майы шикі мұнайды тазартудан қалған қалдықтарды дистилляциялау арқылы өңделді. Парафин арзан, сапасы жоғары шамдар жасауға қолданылды. Бұл көгілдір ақ май, таза жағылды және саздан жасалған шамдар сияқты жағымсыз иіс қалдырмады. Алайда, бұл заттың кемшілігі ертедегі көмір және мұнайдан алынған парафин майларының балқу температурасы өте төмен болды. Мишель Эжен Шеврельдің ашқан стеарин бұл мәселені шешті. Стеарин қатты және берік, 54–72.5 °C (129.2–162.5 °F) ыңғайлы балқу диапазонымен. 19 ғасырдың соңына қарай, жасалған көптеген шамдар парафин мен стеарин қышқылынан тұрды. 19 ғасырдың соңында Лондон негізделген Price's Candles әлемдегі ең ірі шам өндірушісі болды. Компанияның тамыры 1829 жылға дейін жетеді, ол кезде Уильям Уилсон Шри-Ланкадағы кокос плантациясына инвестиция салған. Оның мақсаты кокос майынан шамдар жасау болды. Кейін ол пальма ағаштарынан пальма майын сынап көрді. Оның ұлы, талантты химик Джордж Уилсон 1854 жылы алғашқы мұнайды дистилляциялағанда барлық жоспарларын жоққа шығарды. Джордж бу дистилляциясы әдісін енгізуді де бастады, осылайша тері майы, сүйек майы, балық майы және өнеркәсіптік майлар сияқты кең ауқымды шикізаттардан шамдар жасауға мүмкіндік берді. Америкада Сиракуза, Нью-Йорк 19 ғасырдың ортасынан бастап шам өндірісінің жаһандық орталығына айналды. Өндірушілерге Will & Baumer, Mack Miller, Muench Kruezer және Cathedral Candle Company кірді.
Candle making was developed independently in a number of countries around the world. Candles were primarily made from tallow and beeswax in Europe from the Roman period until the modern era, when spermaceti (from sperm whales) was used in the 18th and 19th centuries, and purified animal fats (stearin) and paraffin wax since the 19th century. Chinese candles may be made from beeswax, or stillingia tallow from Chinese tallow tree, or Chinese wax derived from insects. While the Japanese may use Japan wax from the Japanese wax tree. In India, wax from boiling cinnamon was used for temple candles. However, the candles used in the early periods may not resemble current forms and were likely made from plant materials dipped in animal fat. Ancient Greeks offered to moon goddess Artemis moon shaped honey cakes said to be lit by little torches or candles, and this has been proposed as the origin of the tradition of putting candles on birthday cakes. However, cakes with any resemblance to modern Western birthday cakes only arose by around 1600 in Europe. and ancient Greece used torches and oil lamps, and may have adopted candle use only in a later period from Rome. It is often believed that the use of wicked candles developed in Italy in the Etruscan period; a picture of a candlestick exists in an Etruscan tomb at Orvieto, and the earliest Etruscan candlestick may date from the 7th century BC. Candles may have evolved from tapers with wicks of oakum and other plant fibre soaked in fat, pitch or oil. Candles of antiquity were made from various forms of natural fat, tallow, and wax, and Romans made true dipped candles from tallow and beeswax. Beeswax candles were expensive and their use was limited to the wealthy. Oil lamps were the most widely used source of illumination in Roman Italy, but candles were common and regularly given as gifts during Saturnalia. In Christian churches, candles gained significance in their decorative, symbolic and ceremonial uses. Wax candles, or candelae cereae recorded at the end of the 3rd century, were documented as Easter candles in Spain and Italy in the 4th century, the Christian festival Candlemas was named after the candle, and Pope Sergius I instituted the procession of lighted candles. Papal bulls decreed that tallow be excluded from use in altar candles, and high beeswax content was necessary for the candles of the high altar. Beeswax was a byproduct of honey collection, and it was collected after honey had been extracted, and purified by boiling it in seawater a few times. The early candles were produced using a number of methods: dipping or drawing the wick in molten fat or wax repeatedly until it reached the desired size, building the candle by hand by rolling soft wax around a wick, or pouring fat or wax onto a wick to build up the candle. The use of moulds was a 14th century development. In China, the mausoleum of Qin Shi Huang (259–210 BC), first emperor of China, was said by historian Sima Qian to contain candles made from whale fat. The word zhú was used for "candle" during the Warring States period (403–221 BCE); some excavated bronzewares from that era feature a pricket thought to hold a candle. The Han dynasty (202 BC – 220 AD) Jizhupian dictionary of about 40 BC hints at candles being made of beeswax, while the Book of Jin (compiled in 648) covering the Jin dynasty (266–420) makes a solid reference to the beeswax candle in regard to its use by the statesman Zhou Yi (d. 322). Sieur de Brez introduced the technique of using a mould, although candles had a tendency to stick to the mould and break when it was being removed from the mould. Real improvement for the efficient production of candles with mould was only achieved in the 19th century. In the Middle East, during the Abbasid and Fatimid Caliphates, beeswax was the dominant material used for candle making. Beeswax was often imported from long distances; for example, candle makers from Egypt used beeswax from Tunis. Wax from a plant, stillingia tallow from Chinese tallow tree, may be used to make candles together with beeswax. Stillingia tallow has a low melting point and it therefore may be encased with the harder beeswax. The Chinese may have started cultivating the tallow tree in the Yangtze Delta region in the 7th century. Wax from the plant was commonly used to make Buddhist ceremonial candles. Another type of wax, the Chinese wax derived from insects and resembles the best spermaceti, may also be used. The production of Chinese wax was mastered by the Yuan dynasty. The Japanese have similar candle making techniques as the Chinese, but they also developed a method of moulding candles using paper tubes. They may use Japan wax from the Japanese wax tree for making candles. Wax from boiling cinnamon was used for temple candles in India. At this time, candlemakers also began to fashion wicks out of tightly braided (rather than simply twisted) strands of cotton. This technique makes wicks curl over as they burn, maintaining the height of the wick and therefore the flame. Because much of the excess wick is incinerated, these are referred to as "self trimming" or "self consuming" wicks. In 1848 James Young established the world's first oil refinery at the Alfreton Ironworks in Riddings, Derbyshire. Two paraffin wax candles were made from the naturally occurring paraffin wax present in the oil, and these candles illuminated a lecture at the Royal Institution by Lyon Playfair. In the mid 1850s, James Young succeeded in distilling paraffin wax from coal and oil shales at Bathgate in West Lothian, and developed a commercially viable method of production. The paraffin wax was processed by distilling residue left after crude petroleum was refined. Paraffin could be used to make inexpensive candles of high quality. It was a bluish white wax, burned cleanly, and left no unpleasant odor, unlike tallow candles. A drawback to the substance was that early coal and petroleum derived paraffin waxes had a very low melting point. The introduction of stearin, discovered by Michel Eugène Chevreul, solved this problem. Stearin is hard and durable, with a convenient melting range of 54–72.5 °C (129.2–162.5 °F). By the end of the 19th century, most candles being manufactured consisted of paraffin and stearic acid. By the late 19th century, Price's Candles, based in London, was the largest candle manufacturer in the world. The company traced its origins back to 1829, when William Wilson invested in of coconut plantation in Sri Lanka. His aim was to make candles from coconut oil. Later he tried palm oil from palm trees. An accidental discovery swept all his ambitions aside when his son George Wilson, a talented chemist, distilled the first petroleum oil in 1854. George also pioneered the implementation of the technique of steam distillation, and was thus able to manufacture candles from a wide range of raw materials, including skin fat, bone fat, fish oil and industrial greases. In America, Syracuse, New York developed into a global center for candle manufacturing from the mid nineteenth century. Manufacturers included Will & Baumer, Mack Miller, Muench Kruezer, and Cathedral Candle Company.
Шәм өндірісінің құлдырауы
Шәм жасаудағы жетістіктерге қарамастан, шам өнеркәсібі жарықтандырудың жақсырақ әдістері, оның ішінде керосин шамдары және 1879 жылдан бастап электр шамдары енгізілгеннен кейін жылдам құлдырады. Сол кезден бері шамдар көбінесе әсемдік заттары ретінде сатылатын болды. Шамдар ерекше символдық мағынасын сақтап келеді, мысалы, құрбандық ретінде. Шамдар түрлі өлшемдерде, пішіндерде және түстерде қолжетімді болды, ал тұтынушылардың хош иісті шамдарға деген қызығушылығы арта бастады. 1990 жылдары шамдарға өте жоғары сұраныс болғандықтан, шамға арналған жаңа балауыз түрлері әзірленді. Мұнайдың қосалқы өнімі – парафин, өсуші құнға байланысты жаңа балауыздар мен балауыз қоспаларымен тез ауыстырылды. Шам өндірушілер соя, пальма және зығыр тұқымы майы сияқты балауыздарды қарастырды, көбінесе оларды парафинмен араластырып, басқа балауыздардың бағасының артықшылықтарымен парафиннің тиімділігін қамтамасыз етті. Ерекше балауыз қоспаларын жасау, енді әртүрлі хош иістер мен мөлшерін талап ететін, шамның фитильдерін жасаушыларды өнімділік талаптарын қанағаттандыру үшін жаңаруға итермеледі.