Кіріспе
1830 жылы құрылған Англиядағы Price's Candles шам жабдықтарын импорттаумен және сатумен айналысатын компания. Фирманың бас кеңсесі Англияның Бедфорд қаласында орналасқан және шамдарды жеткізу бойынша патшалық бекітілуге ие. Бұл Ұлыбританиядағы ең ірі шам жеткізушілердің бірі.
Price's Candles, founded in 1830, is an importer and retailer of candles. The firm is headquartered in Bedford, England, and holds the royal warrant of appointment for the supply of candles. It is one of the largest candle suppliers in the United Kingdom.
Патшалық жарлығы
1840 жылы бұл өнім Виктория патшайымының үйлену тойына орай таныстырылды. Дәстүр бойынша, әр үй патшаның үйлену тойы күні алдыңғы бөлмесінің терезесіне шам жағатын. 20 ақпанда Лондонда Прайс компаниясының тазартылған май және кокос майы қоспасынан жасалған стеаринді "композиттік" шамдарының сатылымы артты. "Прайс патенттік шамы" патшалық отбасымен ұзақ және тығыз байланыста болғандығы айтылады. Олардың жаңа композиттік шамын шығару Виктория патшайымы мен Альберт ханзаданың үйлену тойымен сәйкес келген кезде, патшалық байланыс күшейді. Price's Patent Candle компаниясы 1850 жылдан бері корольдік жарғыға ие – тікелей өз атынан немесе еншілес компаниялары Фрэнсис Таккер және Чарльз Фаррис арқылы. Бүгінде ол Корольдік жарғыны Өзінің Маjestісінің атынан сақтайды. Жарғы иеленуші мәртебесі патшаның барлық ресми іс-шараларына – тәж кигізу, үйлену тойы, жатқан жеріне қойылу және жерлеу рәсімдері үшін шамдармен қамтамасыз етуді білдіреді.
Технологиялық
Англияда балшық шамы сияқты қымбат емес, бірақ сұлы майынан гөрі жарық беретін, таза шамға сұраныс болды. Уильям Уилсон және оның серіктесі 1830 жылы мұндай шам жасау үшін жаңа шикізат пен ғылыми процесті тапты. Олар құрған «Эдвард Прайс және компаниясы» фирмасы кокос майынан шамдар жасады. Уилсон 1829 жылы кокос майын гидравликалық бөліну арқылы алуға патент алды, серіктестер Оңтүстік-Батыс Лондондағы Темза өзенінің бойындағы Воксхолл қаласында шам фабрикасын, Баттерсиде өзеннің жоғары жағасында майдалау фабрикасын салды және Шри-Ланкада кокос плантацияларына 1000 акр инвестиция жасады. Алғашқы нәтижелер толыққанды сәтті болмады, бірақ жаңа компания бірнеше жақсы мүмкіндіктерге қол жеткізді: 1831 жылы шамға салынатын салық жойылды, ал 1835 жылға қарай қатты майларды алу үшін жақсы химиялық процестер әзірленді. 1820 жылдары француз химигі Мишель Эжен Шевроль май қышқылдары туралы зерттеулерін жариялады. Ол күшті сілтіні өсімдік немесе жануар майымен араластырып, ерітіндінің сұйық және қатты бөліктерге бөлінетінін анықтады. Бұл әдіс сабын жасаушылар тарапынан қолданылып келген, бірақ ешкім оны шам жасау үшін пайдаланбаған. Уильям Уилсонның ұлы Джордж осы процесспен тәжірибе жасады; вакуумды немесе жоғары қысымды буды пайдалана отырып, одан әрі тазарту арқылы Шеврольдің химиясын жақсартты. «Прайс» компаниясы енді сұлы май мен өсімдік майын тазартып, стеарин деп аталатын қатты, таза ақ май шығара алды. Осыдан жасалған шамдар түтінсіз, иіссіз жарқырап жанды. Осы әдіс бұрын қолданылмаған шикізатқа да қолданылуы мүмкін болды. Тері майы, сүйек майы, балық майы және өнеркәсіптік қалдық майлар қатты ақ шамдарға айналдырылды. Джордж Уилсонның тағы бір жаңалығы «Прайс» компаниясына Батыс Африкада жиналатын және өңделетін пальма жаңғағынан алынған екінші тропикалық өнім – пальма майын пайдалануға мүмкіндік берді. Шам жасау үшін оның қара-қызғылт қоңыр түсі тартымды емес еді. Уилсон пальма майын күкірт қышқылымен тазарту әдісін ойлап тапты, соның арқасында жаңа, арзан май көзі пайда болды. Пальма майын қолданудың тағы бір артықшылығы бар еді. Мұнай өндіретін аймақ – қазіргі Гана, Нигерия және Того – сонымен қатар Африка құл саудасының орталығы болды. 1833 жылы Ұлыбритания мен оның колонияларында құлдық тоқтатылды, бірақ Америка Құрама Штаттары, Бразилия және Арабияда африкалық құлдарға зор сұраныс болды. Пальма майы құл саудасына экономикалық балама болды және британ үкіметі оны белсенді түрде қолдады. Ұлыбританияда құлдыққа қарсылық күшті болды және «саяси дұрыс» өнімдер, мысалы, «Прайс» пальма майынан жасалған шамдар мен құл еңбегімен өндірілмеген қант өте танымал болды. 1847 жылы «Эдвард Прайс және компаниясы» «Прайс патенттік шамдары» болып қайта құрылғанда, жаңа акционерлік компания пальма майын этикалық тұрғыдан пайдалануды соншалықты маңызды деп санады, ол компания мөрінің негізі болды, онда африкалықтар пальма майымен толтырылған кальабастарды пальма ағашының астында отырған Британия бейнесіне әкеліп ұсынып тұрды.
Еңбек
1840 жылы компанияда 84 адам жұмыс істеді; 1855 жылы Лондондағы екі және Бромбороу Пулдегі бір фабрикада бұл көрсеткіш 2300-ге дейін өсті, оның 1200-і ұлдар болды. Виктория дәуіріндегі фабрика иесі үшін бала еңбегі логикалық және тартымды болды: ол арзан, икемді және кейде ересектер істей алмайтын күрделі жұмыстарды орындауға мүмкіндік берді. Price's Patent Candle компаниясында түнгі шамдар мен шамдарды қаптау жұмысын бала қызметкерлер шеберлікпен жасады. Уильям жастығында Лондон миссионерлік қоғамында қызмет еткен, ал оның ұлы Джеймс шын ниетті және евангелистік христиан болғандықтан, Джеймс бала қызметкерлерінің әл-ауқаты туралы қатты алаңдады және 1849 жылы фабрикада христиандық қоғам құрды. Әр балаға өзінің өсиеті, дұға кітабы, әндер жинағы, арифметика кітабы, тақта және көшірме кітабын сақтауға арналған кілтпен жабылатын жеке шумақ берілді. Ұлдар таңертең фабрикадағы діни қызметке қатысуға және кешке фабрика мектебіне баруға ынталандырылды; олар жаздай крикет ойнау және саяхаттау арқылы марапатталды. Джеймстің діни және білім беру бағдарламасы сол кездегі үшін радикалды болды – фабрика иесінің өзінің жұмыскерлеріне осылай қарауы өте сирек кездесетін жағдай еді. Бұл көзқарастың тағы бір мысалы – түнгі сменадағы жұмысшыларға тегін таңғы ас пен кешкі ас, ал ұлдарға жылы ванналар ұсынылды. Price's компаниясының бұл ұстанымы Вильсон отбасынан кейін де сақталды. Компания Лондондағы жұмыскерлері үшін сапалы тұрғын үй салуға тырысты, бірақ жер сатып ала алмады. Алайда, Виррал фабрикасы Бромбороу Пулде – «Мерсидегі біздің колониямыз» – жасыл алаң болды. Мұнда Price's компаниясы ақырында «келіп түскендер» (жаңа фабрикаға көшіп келген Баттерси отбасылары) үшін шіркеу, институт, дүкен және кітапханасы бар 147 үйден тұратын ауыл салды. Бұл үлгілі ауыл басқа жұмыс берушілерге де үлгі болды және бұл идея 1880 жылдары Бромбороға іргелес орналасқан Lever's Port Sunlight фабрикасында және 1890 жылдары Cadbury's Bourneville ауылында қолданылды. Компанияның қызметкерлеріне деген көзқарасының басқа мысалдары 1869 жылы барлық қызметкерлерге пайданы бөлісу жүйесін енгізу және 1893 жылы жұмыскерлердің зейнетақы қорына салым жасау – еліміздегі едендегі жұмысшыларды да қамтитын алғашқы жүйе.
Майлаушы зат
Уильям Уилсонның тағы бір ұлы, Джордж компанияның химигі болды және оның ассистенті Джордж Гвиннмен бірге осы жаңа химиялық процестердің көптерін жасауға жауапты болды. Компания инновациялық репутацияға ие болды және әдетте жаңадан патенттелген өнертабыстармен жұмыс істеуге алғашқы құқыққа ие болды. Өнеркәсіптік химиядан басқа, жаппай өндіріс процестері де дамыды. 1849 жылы олар зауыт ішінде шам қалыптарын теміржолмен жылжытатын жүйені орнатты. 1864 жылға қарай, қысылған ауа арқылы қалыптан шамдарды шығарудың жаңа әдісі күніне 14 тонна шам өндірісіне мүмкіндік берді. Он жыл өткен соң, механикаландырудың артуы «Прайс Патенттік Шамға» жылына 32 миллион түнгі шам өндіруге мүмкіндік берді. «Прайс Патенттік Шамның» стеарин өндіруге арналған процестері оларға әлі де қарапайым майлы шамдар жасап жатқан бәсекелестерге қарағанда коммерциялық артықшылықты қамтамасыз етті. Дегенмен, «Прайс Патенттік Шам» қолданған сабындық және дистилляция процестеріне шикізаттың екі жарым есе көп мөлшері қажет болды. Егер олар қалдық өнімдерді пайдаланудың жолын таппаса, стеарин шамы қарапайым майлы шамға қарағанда екі есе қымбатқа түсер еді. Сабындық процесте бөлінетін өнімдердің бірі – стеаринден қысылу арқылы бөлінетін олеин деп аталатын сұйық май болды. Уилсон оны жеңіл майлау майы ретінде қолдануға болатынын ашты және оны ағылшын жүн және мақта өндірушілеріне механикалық тоқыма станоктары үшін мата майы ретінде сәтті сатты, онда ол зәйтүн майын тез алмастырды. Бұл «Прайс Патенттік Шам» компаниясы дамытқан майлау майларының алғашқысы болды. Ауыр қалдық майларымен тәжірибе жасау және осы минералды майларды жануарлар мен өсімдік олеиндерімен араластыру арқылы «Прайс Патенттік Шам» мылтықтар, тігін машиналары, велосипедтер, бу машиналары және газ машиналары үшін арнайы майлағыштардың қатарын жасады. 20-шы ғасырдың алғашқы 30 жылында «Прайс Патенттік Шам» осы нарықта үстемдік құрды; олардың «Huile de Luxe» және «Motorine» өнімдері маңызды өнімдер болды. 1902 жылы Оңтүстік полюске саяхат жасауға тырысылған көлік «Прайс» майларымен майланды, ал 1920 жылдары Ле-Манда жеңіске жеткен «Нортон» мотоциклі де сәтті болды. 1906 жылдан бастап және 30 жыл бойы «Rolls Royce» компаниясының барлық жаңа автомобильдері «Motorine» майымен жабдықталды – автомобильдердің «Rolls Royce»-ы үшін майлағыштардың «Rolls Royce»-ы. 1928 жылы «Прайс Патенттік Шам» Уэльс принцінен мотор майларына Корольдік келісім алды.
"Прайс-Сэндлс" шетелде
1900 жылға қарай Прайс патенттік шырағы 130 түрлі атаумен және өлшеммен шырақ шығарды, олардың кез келгенін теориялық тұрғыда 60 түрлі материал, түс және қаттылық комбинациясында жасауға болады; компания тұрақты түрде 2000-ге жуық стандартты шырақ өнімдерін қоймада сақтап тұрды. Шырақтар көптеген қажеттіліктерге арналған: кареталар, пианинолар, ас бөлмелері, жатын бөлмелері, қызметшілердің жатын бөлмелері (олар 30 минутқа ғана жететін) және фотосурет дамыту бөлмелері. Олар сондай-ақ "Бүркітшінің үрейі!" түнгі шамдарын (барлық алдыңғы және артқы терезелерде жағылып, қылмыскерлерді қорқытуға арналған) және көмір шахталары, теңіз флоты, инженерлер мен эмиграция кемелері үшін шырақтар жасады. Басқа жарық көздерімен бәсекелесу үшін енді шырақтардың күрделі болуы қажет болды. Конустық венециандық шырақтар, спиральдар, флейталар және көптеген түстердегі өздігінен бекітілетін ұштары бар шырақтар ғасыр ортасындағы қарапайым, цилиндрлі өнімдерді ығыстырды. 1920 және 1930 жылдары Прайс патенттік шырағы "Арт-Деко" стиліндегі шырақтар мен шамдарды сәнді жиынтық ретінде ұсынды, сонымен қатар өсіп келе жатқан балалар нарығына Нойдың кемесінен жасалған түнгі шамдар, туған күн торттарына арналған шамдар және Уолт Дисней шырақтарының ассортиментімен қызығушылық танытты. 1910 жылы Прайс патенттік шырағы алғашқы шетел зауыттарын Йоханнесбургте ашты, ал 1915 жылға қарай компанияның Оңтүстік Африка, Шанхай және Чилиде алты зауыты болды. Прайс патенттік шырағы Родезия, Марокко, Пәкістан, Жаңа Зеландия және Шри-Ланкада зауыттар құрылысын жалғастырды.
Прайс шамдарының қайта пайда болуы
Акционерлік қоғам ретіндегі қысқа үзілістен кейін, Прайс Патент Шамдары сәтті жекеменшік кәсіпорнына айналды. 1991 және 1998 жылдар аралығында сату көлемі бес есеге артты және компания 300-ден астам қызметкерімен ең ірі британдық шам өндіруші болып табылады. 2001 жылы Price’s Patent Candles өзінің бас кеңсесін Бедфорд, Бедфордшир қаласына көшіріп, қазірге дейін сақталып келе жатқан қойманы да қосты. 2003 жылы Price’s Patent Candle компаниясын итальяндық Sgarbi компаниясы сатып алды, ол 2004 жылы тағы бір итальяндық SER компаниясына сатылды. Price’s Patent Candle шамдарының басым бөлігі қазір SER компаниясының Туриндегі бас кеңсесінде өндіріледі, ал ұлттық және халықаралық сату мен тарату Бедфордтан үйлестіріледі. Пайдаланушылар базарда шамдардың 80% әсемдік мақсатында сатылатын болғандықтан, компания хош иісті және эфир майлы шамдардың, сондай-ақ ароматерапия өнімдерінің жаңа түрлеріне назар аударды. Прайс Патент Шамдарының Бедфордтағы бас кеңсесіндегі дизайн тобы Лондонның сәндегі жаңалықтарымен байланыста болып келеді.
Марапаттар
Price’s Candles үй шаруашылығы заттары жәрмеңкесінде үздік стенд иесі атанды.