Липицкая битва 1216 ж. – Владимир-Суздаль тақын бағындыру үшін болған шешуші шайқас. Мстислав Батыр мен Константин жеңіске жетіп, билікке келді. Киев Русі тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
13 ғасырдағы Киев Русіндегі шайқас
13th century battle in the Kievan Rus'
Липицкая шайқасы (Ли́пицкая би́тва) – Владимир Суздаль мұрагерлік соғысындағы (1212–1216) шешуші шайқас, Ұлы ұялы Весеволодтың қайтысынан кейін ұлы княздік тағы үшін болған күрес. 1216 жылдың 22 сәуірінде болған шайқаста Мстислав Батыл мен Константин Всеволодовичтің әскерлері Константиннің кіші ағалары Юрий Всеволодович пен Ярослав Всеволодовичті жеңіске жеткізді. Константин Владимир тағына отырып, екі жылдан кейін қайтыс болғанға дейін ұлы князь ретінде билік етті. Бұл ірі шайқас, Моңғол шапқыншылығы алдында Киев Русінің мұрагер мемлекеттерінің күшін әлсіреткен, бауырластық қырқыстардың бір үлгісі болып табылады. Шайқас туралы егжей-тегжейлі мәліметтер алғаш рет Новгородтың бірінші жылнамасының ескі редакциясында, содан кейін Новгородтың төртінші жылнамасында, Софияның бірінші жылнамасында және басқа да жерлерде жазылған.
The Battle of Lipitsa (Ли́пицкая би́тва) was the decisive battle in the Vladimir Suzdal war of succession (1212–1216), the struggle over the grand princely throne following the death of Vsevolod the Big Nest. In the battle, fought on 22 April 1216, the forces of Mstislav the Bold and Konstantin Vsevolodovich defeated those of Konstantin's younger brothers Yuri Vsevolodovich and Yaroslav Vsevolodovich. Konstantin took the throne of Vladimir and reigned as grand prince until his death two years later. The large scale battle typifies the fratricidal strife that sapped the strength of the successor states to Kievan Rus' before the Mongol invasion. A detailed account of the battle first appeared in the older redaction of the Novgorodian First Chronicle, and later in the Novgorodian Fourth Chronicle, the Sofia First Chronicle, and elsewhere.
Өмірбаян
Мұрагерлік соғыс Ұлы ұялы Всеволодтың қайтысымен (15 сәуір 1212 жыл) басталды, және оның ұлдары – Всеволодовичтер – мұраны бөлісу үшін таласты. Юрий Ольговичи Киевтің ұлы князі Всеволод Чермныйдың күйеу баласы болғанымен, ол Смоленск Ростиславичтерімен тақтан алынып, 1212 жылдың тамызында қайтыс болды. Бұл барлық Всеволодовичтерді изгой етіп, Киевтің ұлы князі болуға лайықсыз деп жариялады. Осылайша, олардың Киев мұрагерлігіне араласуға ешқандай заңды негізі де, ынтасы да қалмады, және күш-жігерін солтүстікте үстемдік үшін бір-бірімен күресуге толыққанды жұмсады. Суздаль иелігінен басқа, олар Новгород Республикасының жоғалтқан бақылауын қайтаруға тырысты, онда 1210 жылдан 1215 жылға дейін Ростиславич князі Мстислав Мстиславич билік етті. Ярослав 1215 жылы Новгородты қысқа мерзімге басып алды, бірақ Мстислав Константинмен одақтасып, Юрий мен Ярославқа қарсы тұрды. Новгородтың бірінші жылнамасы Мстислав Батылдың 1216 жылдың 1 наурызында күйеу баласы Ярослав Всеволодовичке қарсы жорыл бастағанын айтады, ол Волга бойындағы Селигер көлінің маңындағы өз иеліктеріне Новгород әскерін бастап кірді, онда оларға "жайлауға шығыңдар, бірақ басты алмайсыңдар" деді. Всеволод Ұлының төртінші ұлы Святослав Всеволодович Ржевканы 10 000 сарбазбен қоршады, бірақ Мстислав және Владимир Мстиславич (псков князі) жылнама бойынша, бар болғаны 500 сарбазбен қоршауды бұзып, Святославты қашқын қылды. Осыдан кейін Мстислав Владимир Смоленскиймен бірігіп, Переяславльға қарай жол тартты. Осы уақытта Ярослав Всеволодовичтің әскерлерінің жасақтары Торжок маңында, Тверь мен Новгород арасында Мстиславтың лейтенанты (Ярун) басқарған шағын күшке шабуыл жасады, бірақ Ярославтың әскерлері жеңіліске ұшырады. Аман қалғандар Ярославқа хабарлап, ол Волга бойындағы қалаларға шабуыл жасап, Новгородтан күш жинап, содан кейін Юрий мен Святославқа Переяславльде қосылды. Бұл күштер Кжа немесе Гза өзендерінің бойында жиналды. Мстислав Константинмен және "екі Владимирмен" бірігіп, Липица өзенінде өз күштерін жинады және Юрийге сотник (жүздік бастығы) жіберіп, олармен ешқандай даулары жоқ екенін айтты, бірақ Юрий ағасы Ярославтың жағында тұрды. Мстислав сондай-ақ Ярослав әскерінің құрамында болған Новгородтықтар мен Нов Торгтың адамдарын босатып, үйлеріне қайтуға рұқсат беруді сұрады, себебі ағайындар мен ұлдар бір-бірімен соғыспауы керек еді, өйткені Мстиславтың әскерінің көп бөлігі де Новгородтан болды. Мстислав Ярослав Новгород аудандарын қайтарып берсе, бейбітшілік орнатуға уәде берді, бірақ Ярослав бейбітшілікке келіспеді.
The war of succession broke out when Vsevolod the Big Nest died (15 April 1212), and his sons – the Vsevolodovichi – quarrelled over the inheritance. Although Yuri had been the son in law of the Olgovichi Kievan grand prince Vsevolod Chermnyi, the latter was dethroned by the Rostislavichi of Smolensk and also died in August 1212. This made all Vsevolodovichi izgoi, ineligible to become grand prince of Kiev. Thus, they had no legitimacy and motive anymore to interfere in the Kievan succession, and fully concentrated their efforts on fighting each other over supremacy in the north. Apart from the Suzdalian patrimonium, they sought to regain their lost control over the Novgorod Republic, where the Rostislavichi prince Mstislav Mstislavich reigned from 1210 to 1215. Yaroslav briefly occupied in Novgorod in 1215, but Mstislav allied himself with Konstantin against Yuri and Yaroslav. The Novgorodian First Chronicle relates that Mstislav the Bold launched his campaign against his son in law, Yaroslav Vsevolodovich on 1 March 1216, leading a Novgorodian army into his own districts around Lake Seliger at the head of the Volga, where they were told "Go out foraging but take no heads." Sviatoslav Vsevolodovich, the fourth son of Vsevolod the Big Nest, invested Rzhevka with 10,000 men, but Mstislav and Владимир Мстиславич (князь псковский) broke the siege with, according to the chronicle, a mere 500 men and Sviatoslav fled. After this encounter, Mstislav joined up with Vladimir of Smolensk and advanced toward Pereiaslavl. At this same time, detachments of Yaroslav Vsevolodovich's troops attacked a small force led by one of Mstislav's lieutenants (Yarun) near Torzhok, between Tver' and Novgorod, but Yaroslav's forces were beaten off. The survivors reported to Yaroslav who then attacked towns along the Volga before turning back to muster forces from Novgorod and then joining Yuri and Sviatoslav at Pereislavl. These forces mustered along the river Kzha or Gza (Гза). Mstislav joined Konstantin and "the two Vladimir's" and mustered their forces on the river Lipitsa River and sent a sotnik (a commander of 100) to Yuri saying they had no quarrel with him, but Yuri stood by his brother, Yaroslav. Mstislav also asked that the Novgorodians and men of Novy Torg that were part of Yaroslav's army be released and allowed to return home so that brothers and sons would not fight each other, as much of Mstislav's army was also Novgorodian. Mstislav offered peace as long as Yaroslav would return Mstislav's Novgorodian districts, but Yaroslav would not sue for peace.
Шайқас
Новгородтың бірінші жылнамасы мен басқа да жылнамаларда шайқастың нақты тәртібі туралы мәлімет жоқ (осы жазбаны стратегия мен тактиканы білмейтін монах жазған). Шайқас новгородтықтардың Мстиславқа өздерінің әкелері сияқты ат үстінде емес, жаяу шайқасуға ниеттенгендерін айтуымен басталды. Бұл Мстиславты қуантты (ат үстінде шайқасудан қашуға дайын екендігін білдіруі мүмкін). Новгородтықтар содан кейін атқа киетін шалбарын шешіп, жалаң аяқпен шайқасқа шабуылдады. "Қасиетті Софияның (Киелі Ғылымның) көмегімен" новгородтықтар Ярослав пен Юрийді жеңіп, қаза тапқандардың саны "санауға келмейтін" делінген.
The Novgorodian First Chronicle and other chronicle accounts do not relate the precise order of battle (the account was written by a monk who was not familiar with strategy or tactics). The battle begins with the Novgorodians telling Mstislav that they did not want to fight on horseback but on foot, as their fathers had at an earlier battle. This pleased Mstislav (fighting on horseback may have implied a willingness to flee the battle on horse rather than standing to fight). The Novgorodians then threw off their horse breeches riding boots and ran into battle barefoot. With "the help of Saint Sophia (Holy Wisdom)," the Novgorodians drove off Yaroslav and Yuri, and the number of those killed was said to have been "countless."
Салдары
Ярослав Переяславльға қашып, новгородтық әскерін құдыққа немесе түрмеге тастады, сол жерде олардың көптегені қайтыс болды. Мстислав Переяславльге кірді, қала мен князьдік резиденция өртенді (анықталмаған, қасақана болды ма жоқ па). Юрий Мстиславпен келісіп, ертең қаладан шығуға уәде берді. Ол Радоливке қайтты, ал Мстислав пен новгородтық әскері Владимирде Константинге тақ сыйлады, сосын Мстислав новгородтық әскердің қалдықтарымен Новгородқа қайтты.
Yaroslav fled to Pereiaslavl and cast the Novgorodians in his army into a pit or into prison there, where large numbers of them died. Mstislav entered Pereiaslavl and the town and princely residence caught fire (the chronicle does not say if it was intentionally set alight or not). Yuri parleyed with Mstislav and agreed to withdraw from the city the following day. He withdrew to Radoliv while Mstislav and his Novgorodian army placed Konstantin on the throne in Vladimir after which Mstislav returned to Novgorod with the remnant of the Novgorodian army.
Ұрыс алаңының орналасуы
Соғыс алаңының орналасқан жері 1808 жылға дейін даулы болды, сол кезде Юрьев-Польский қаласының жанындағы Лыково селосынан келген шаруа әйел Колокса өзенінде (Клязьманың саласы) Ярослав Всеволодовичтің қасиеттісі – Федордің суреті салынған ескі алтын қапты тапты. Қап Кремль қару-жарақ сарайында сақтаулы тұр. Сирек кездесетін шеберлік туындысы ретінде, қап әдетте Ярославқа жатқызылады. Шындығында, жылнамашы Ярославтың қарусыз соғыс алаңынан қашып, Владимирге тек көйлекпен келгенін жазған. Актер Николай Черкасов, Ярославтың ұлы Александр Невский рөлін ойнағанда, осы қаптың көшірмесін киді.
The location of the battlefield was a matter of some contention until 1808, when a peasant woman from Lykovo near Yuriev Polsky on the river Koloksha (a tributary of the Klyazma) discovered an old gilded helmet with an image of St. Theodore, the patron saint of Yaroslav Vsevolodovich. The helmet has been preserved in the Kremlin Armoury. As a piece of rare workmanship, the helmet is usually attributed to Yaroslav. Indeed, the chronicler noted that Yaroslav had fled the battlefield without his armour and arrived in Vladimir having nothing on but a shirt. Actor Nikolai Cherkasov, when playing the part of Yaroslav's son Alexander Nevsky in the eponymous film, wore a replica of this helmet.