Кіріспе

Американдық тарихшы және экономист Гар Альперовиц (5 мамыр 1936 жылы туған) – американдық тарихшы және саяси экономист. Альперовиц Кембридж Король колледжінің ғылыми қызметкері, Гарвард саясаты институтының негіздеушісі, Саясатты зерттеу институтының негіздеушісі, Брукингс институтының қонақ ғалымы және 1999 жылдан 2015 жылға дейін Мэриленд университетінің Үкімет және саясат кафедрасының саяси экономика профессоры, Лайонель Р. Бауман атындағы профессор болды. Ол сонымен қатар АҚШ Өкілдер палатасы мен АҚШ Сенатында заңнамалық директор, ал АҚШ Мемлекеттік департаментінде арнайы көмекші болып қызмет еткен. Альперовиц – Америка тарихи қоғамының еңбегі сіңген оқытушысы, «Демократиялық ынтымақтастық» ұйымын құрған және Джеймс Густав Спетпен бірге «Келесі жүйе» жобасын ұйымдастырады.

Білім және ерте мансап

1936 жылы Висконсин штатының Расин қаласында туған Альперовиц Уильям Хорлик орта мектебінде оқыды. Ол 1959 жылы Висконсин штатының Мэдисон университетінде американдық тарих мамандығы бойынша, ал 1960 жылы Берклидегі Калифорния университетінде экономика мамандығы бойынша магистратураны бітірді. Ол саяси экономика бойынша докторлық диссертациясын алу үшін Маршалл стипендиясын жеңіп алды. Ол бастапқыда Лондон экономика мектебінде оқыды, кейіннен теориялық экономист Джоан Робинсонның жетекшілігімен Кембридж университетіне ауысты, ол оның диссертациялық кеңесшісі болды. Альперовицтің диссертациясы соғыстан кейінгі экономикалық тәртіпті құрудағы атом бомбасының рөліне арналған еді. Докторлық білімін аяқтаған кезде ол екі жыл бойы АҚШ Өкілдер палатасында Роберт Кастенмайердің заңнамалық көмекшісі болып жұмыс істеді. 1964 жылы ол Кембридж университетінің Король колледжінің мүшесі болып тағайындалды. Оқудан демалыс алған кезде Альперовиц 1964 және 1965 жылдары сенатор Гейлорд Нельсонның заңнамалық директоры қызметін атқарды, ол Тонкин шығанағы Резолюциясында Президентке берілген өкілеттіктерді шектеу жөніндегі жұмыстарға қатысты, сондай-ақ Вьетнамда толыққанды соғысқа дейін жағдайдың ушығуын болдырмайтын Резолюцияға түзету ұсынды. 1965 жылы ол Халықаралық ұйымдар жөніндегі Мемлекеттік хатшының көмекшісіне арнайы көмекші (саясатты жоспарлау, Біріккен Ұлттар Ұйымы) лауазымына қабылданды. 1966 жылы Альперовиц Брукингс институтына тұрақты емес қонақ ғалым ретінде қабылданды. Сол жылы ол Гарвард университетінің Кеннеди мектебіндегі Саясат институтының негіздеуші мүшесі болып сайланды.

Салқын соғыс тарихшысы

1965 жылы Саймон мен Шустер Альперовицтің Кембридж университетіндегі докторлық диссертациясы негізінде «Атомдық дипломатия: Хиросима мен Потсдам» атты кітабын жариялады. Соғыс министрі Генри Л. Стимсонның күнделіктеріне сүйене отырып, бұл еңбек Германия жеңілгеннен кейін АҚШ саясаткерлерінің Совет Одағына қатысты стратегиясы атом бомбасы көрсетілгеннен кейін соғыстан кейінгі әлемдік тәртіпті келіссөздер арқылы орнатуға мүмкіндік береді деген тұжырымға негізделгенін дәлелдеді. Альперовиц сондай-ақ сол кезде Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасы тасталғанда Совет Одағына қарсы дипломатиялық ықпал ету маңызды фактор болғандығын көрсететін маңызды, бірақ толыққанды нақтыланбаған дәлелдер болғанын хабарлады. Вьетнам соғысының салдарынан қоғамдық алаңдаушылық күшейген кезде жарық көрген бұл кітап 1960 жылдардың ортасы мен соңында американдық сыртқы саясаттың бағыты туралы пікірталастың орталық тақырыбына айналды. Көптеген сарапшылар, соның ішінде бұрынғы Трумэн әкімшілігінің кабинетінің мүшесі сенатор Клинтон Андерсон «Нью-Йорк Таймс» газетінде сынға алса да, кейбіреулері оны қолдады. Тарихшы Майкл Бекслосс 1985 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі мақаласында «Атомдық дипломатияның» сол кездегі қоғамның басшыларының ниеттері мен суық соғыстың бастауы туралы күмәні аз болған кезеңде үлкен «шок эффектісін» бергенін және Альперовицтің аргументі басқа ғалымдарды Хиросима мен Нагасаки туралы өз пікірлерін қайта қарауға итермелегенін атап өтті. 1995 жылы Йель университетінің тарихшысы Гаддис Смит «Нью-Йорк Таймс» газетінде «1965 жылдан бері пайда болған жаңа дәлелдердің көп бөлігі бастапқы аргументті қолдайды» деп жазды. Альперовиц атом бомбасын қолдану туралы шешімге қатысты мәселелерді «The New York Review of Books», «The Washington Post» және «The New York Times» сияқты басылымдарда кеңінен талқылады. Ол бұл тақырыпқа 1995 жылы Knopf баспасынан шыққан «Атом бомбасын қолдану шешімі және американдық миф құрылысы» атты кітабында қайта оралды, бұл шешім қабылданғанның 50 жылдығына орай жарық көрді. Питер Дженнингстің жүргізгенімен, ABC телеарнасының толық метражды деректі фильмі осы аргументті кең көрерменге жеткізді. Сонымен қатар, BBC және неміс телеарнасы түсірген деректі фильмдер мен көркем фильмдер халықаралық қызығушылықты арттыруға көмектесті.

Қоғамдық байлықты қалыптастыру және плюралистикалық одақтастық моделі

Алперовицтің саяси экономист ретіндегі жұмысы корпоративтік капитализмге де, дәстүрлі мемлекеттік социализмге де теориялық және практикалық баламаларды қарастырады. Оның пікірінше, екеуінің де құрылымы еркіндік, теңдік, экологиялық тұрақтылық, нағыз қатысу демократиясы және қоғамдық бірлікке қолдау көрсетпейтін орталықтандырылған биліктен кеміп отыр. Реформа мен революция теорияларына қарсы тұрып, ол экономикалық институттардың, қауымдастықтардың және жалпы ұлттың эволюциялық жаңаруына негізделген модельді ұсынады. "Капитализмнен тыс Америка" және басқа да кітаптарында мен очерктерінде Альперовиц барлық деңгейде экономикалық институттардың меншігін демократияландыруға, экономикалық және саяси билікті аймақтық деңгейде орталықсыздандыруға, сондай-ақ қоғамдық байлықты сақтау формаларын құруға негізделген көпшілдік одақтың біртұтас жүйелік моделін ұсынады. Халық саны артуымен бірге ұлттық мемлекеттің аймақтық құрылымдарға қарай ұзақ мерзімдік берілуі экологиялық мәселелерге демократиялық қатысу мен басқаруға мүмкіндік береді. Бұл корпоративтік капитализмге де қатысты. Альперовиц өзінің жұмысына Уисконсин университетінде тарихшы Уильям Апплмен Уильямспен, Кембридж университетінде кейнесиандық теориялық экономист Джоан Робинсонмен, сондай-ақ Уисконсин штатының сенаторы, ертедегі экологиялық қозғалыстың қайраткері және Жер күнінің негізін қалаушы Гейлорд Нельсонмен бірлескен оқуларының әсер еткенін айтады.

Эксперименталды экономикалық орталықтар құру және жергілікті, аймақтық және осыған байланысты жүйелерді дамыту

Алперовицтің қоғамдық байлықты қалыптастыруға негізделген баламалы экономикалық модельдерді әзірлеуге деген қызығушылығы федералды үкіметте жұмыс істеген кезде туды. 40 жылдан астам уақыт бойы ол кең теорияны жасау және принциптерді іс жүзінде жүзеге асыру үшін бірнеше институт құрды. Бұрын айтылғандардан өзге, ол Кембридж институтын және Ұлттық экономикалық және қауіпсіздік альтернативалары орталығын бірлесіп құрды. 1964 жылы Сенатта жұмыс істеген кезде ол Джонсон әкімшілігінің кедейлікке қарсы күресінің бір бөлігі ретінде Аппалачи аймақтық комиссиясына ұқсас күш-жігерге бастап кететін бірнеше аймақтық жоспарлау комиссияларын құруға бағытталған заңнаманың негізгі авторы болды. Осыған жауап ретінде болат жұмысшылары мен кең ауқымды қоғамдық коалиция Альперовицтің жұмысшылар мен қоғамдық меншікке негізделген кешенді жоспары бойынша зауытты қайта ашуға тырысуға бейімделді. Бір жыл бойы АҚШ Мемлекеттік департаментінің арнайы көмекшісі қызметін атқарғаннан кейін, Альперовиц АҚШ-тың соғыс саясатын өзгертуге тырысқан ішкі тұлғалардың әрекеттеріне көңілі толмағандықтан қызметінен кетті. 1966 жылдан 1968 жылға дейін Гарвард саяси институтының ғылыми қызметкері болған кезде Альперовиц сол кезде Кембриджде қарқын алып жатқан соғысқа қарсы қозғалыстарға қатысты, "Вьетнам жазы" атты белсенділік науқанын дамытты, оның басты назарында агитация және үй-ішілік жұмыстар болды. New Yorker журналы Альперовицті науқан стратегиясын жасаумен айырықша марапаттады, ол "белгісіз және бейтарап көгершіндерді" соғысқа қарсы әрекеттерге шақыруға және оларды агитациялауға бағытталған. Кейіннен Пентагон қағаздары деп танылған бұл құжаттар АҚШ үкіметінің Вьетнам соғысында жеңіске жете алмайтынын ерте кезеңнен білгенін көрсетті, сондай-ақ Эйзенхауэрден бастап барлық әкімшіліктер, әсіресе Джонсон әкімшілігі соғыстың барысы туралы "жұртшылыққа да, Конгреске де" жүйелі түрде жалған мәлімдеме жасағанын көрсетті. Пентагон қағаздарының жариялануын қамтамасыз ету үшін Альперовиц The Washington Post-тан бастап, бір уақытта бір жаңалықтар басылымына есептің бөліктерін беру стратегиясын жасады, бұл БАҚ-тағы үздіксіз сенсацияны құруға және бірнеше апта бойы құжаттарға деген қызығушылықты сақтауға көмектесті. Эллсберг жасырынған кезде Альперовиц қағаздарды баспасөзге беру логистикасын ұйымдастырды, журналистермен сөйлескенде "Мырза Бостон" деген атпен танысты және күрделі тапсыруларды жоспарлауда ерекше сақтық танытты. The New Yorker журналына берген сұхбатында Эллсберг "Альперовиц, әсіресе, бұл істің қалай жүзеге асырылуына үлкен үлес қосты. Газеттерді мүмкіндігінше көп жаңалықтар ұйымдарына, соның ішінде [Бен Багдикианға] The Washington Post-қа тарату стратегиясын жасаған Альперовиц болды, бұл тәсіл кейіннен құқықтық және қоғамдық қатынастар тұрғысынан өте маңызды болып шықты. Сондай-ақ, Альперовиц құжаттарды журналистерге жасырын жеткізудің күрделі әдістерін ойлап тапты". Бұл жұмысында Альперовиц сонымен қатар нақты, бірақ толыққанды емес дәлелдер келтірді, жоғары деңгейдегі американдық азаматтық және әскери басшылар атом бомбасының Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтау үшін қажет емес екенін білгенін, бірақ оны Совет Одағына қарсы күш көрсету үшін қолданғанын көрсетті.

Атом бомбасын қолдану шешімі

Бұл еңбекте Альперовиц "Атомдық дипломатия" жарық көргеннен кейін құпиясы ашылған көптеген жаңа деректерге, мысалы, АҚШ-тың соғыс министрі Генри Л. Стимсонның күнделігіне сүйене отырып, Харпердің "Хиросиманың неге қиратылғаны туралы ең толық және нақты есеп, сондай-ақ ұлттық қауіпсіздік мекемелері бұл шешімді ақтау үшін кейіннен қалай ресми тарих жасап, таратып шығарғаны" деп бағалаған. Ол, дәлелдердің көп бөлігі АҚШ-тың Жапонияға қарсы атом бомбасын қолдану шешіміне әскери қажеттілік емес, КСРО-ға қатысты геостратегиялық мақсаттары ықпал еткенін көрсетеді деп санайды. Альперовиц "атом бомбасы не үшін қолданылғанына толық және нақты жауап берудің қажеті де, мүмкіндігі де жоқ екенін мойындаса да", "маңыздысы – бомба қолданылған кезде президент пен оның жақын кеңесшілері ұзақ және қымбатқа түсетін басып алудан аулақ болу үшін қажет емес екенін түсінген-тұсынды, кейіннен олардың айтуынша және көптеген американдықтардың сенуінше" дейді.

Америка капитализмнен тыс

Бұл еңбекте Альперовиц қазіргі саяси-экономикалық жағдайға наразылықтың күшеюін көрсетеді және американдық саяси және экономикалық жүйенің ұзақ мерзімді құрылымдық кемшіліктерін капитализмнің жүйелік құрылысына тән деп санайды. Ол былай деп жазады: "Бұл кітапта АҚШ-тың тарихи құндылықтарын – ең бастысы теңдік, бостандық және мағыналы демократияны қайта құрметтеудің жалғыз жолы жүйелік өзгерістерге, тіпті түбегейлі жүйелік өзгерістерге ұмтылу арқылы ғана мүмкін. Егер теңдік, бостандық және мағыналы демократияны қазіргі жүйенің саяси және экономикалық құрылымдарымен ұстап тұру мүмкін болмаса, онда бұл жүйелік дағдарыстың басталу фазасын білдіреді – саяси-экономикалық жүйе өзінің тудыратын шындықтары жариялаған құндылықтарына қайшы келетін болғандықтан, бірте-бірте заңдылығын жоғалтатын тарихи кезең. Сонымен қатар, егер кінә жүйеде болса, онда шешім, әрине, жаңа жүйені құруды талап етеді". Альперовиц АҚШ-тың мыңдаған қауымдастықтарында жүріп жатқан халықтық тәжірибелерді ем ретінде ұсынады, оларды халық қозғалыстары келешектегі, демократиялық экономиканың тұқымын себу үшін пайдалана алатын үлгі ретінде қарастырады. Ол жұмысшы кооперативтерін, коммуналдық қызметтердің муниципалдық меншігін, қоғамдық жер қорын, сондай-ақ қоғамдық банктер мен қоғамдық көлік сияқты ірі институттарды "теңдік, бостандық және мағыналы демократия сияқты американдық құндылықтарды қолдаудан баяу қалып отырған жүйені өзгерту үшін негіз салудың жол картасы" ретінде көрсетеді.

Әділетсіз шөлдер

Алперовиц Лью Дейлимен бірге еңбек етіп, әлеуметтік тұрғыдан құрылған білімнің экономикалық әсері мен экономикалық теңсіздіктің өсуі арасындағы байланысты зерттей келе, "жаңа аристократия біздің ұжымдық интеллектуалдық байлығымыздан зор, еңбекақысыз пайда табуда" деген тұжырымға келді. Алперовиц "Dissent" журналына берген сұхбатында осы еңбекті былай түйіндеді: "Біздің негізгі назармыз – теңсіздіктің кең ауқымды мәселесіне, емес, лайықсыз байлыққа. Біздіңше, байлық көбінесе ортақ күшпен жасалса да, өте теңсіз бөлініп, пайдаланылуда. Байлықты өндірудің ортақ жолы, байлықты жекелеген түрде бөлу және осының нәтижесінде туындаған зор теңсіздікті ақтау арасында қақтығыс бар. Біз әлемдегі Билл Гейтстерге: «Сіздер ештеңеге лайық емессіздер, біз сіздердің барлық табысыңызға салық саламыз» демейміз. Біздің айтарымыз – егер біз шын мәнінде, бірінші кезекте, адамдардың еңбегіне қарай сыйлық алуы керек деп сенсек, қоғамымыз бұрынғыдан да тең болуы керек. Екіншіден, қоғамға барлық басқа да мүмкіндіктерді қамтамасыз ететін үлкен үлесі үшін қайта төлеу керек. Бұл – жалпыға ортақ сенімдер немесе, кемінде, ақылға қонымды идеялар, сондықтан мәселе оларда емес. Мәселе – байлықты құруға қатысты қате көзқарас, ол осы ортақ идеяларды қалай қолдануға болатынын бұрмалайды".