Кіріспе

Палеологтар әулетінің князі (Андреас Палеолог; 17 қаңтар 1453 – маусым 1502), кейде Эндрю Палеолог деп ағылшыншаланады, Мореяның деспоты Фома Палеологтың үлкен ұлы. Фома – Византияның соңғы императоры Константин XI Палеологтың бауыры. 1465 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Андреас Мореяның титулды деспоты ретінде мойындалды және 1483 жылдан бастап ол «Константинополь императоры» (Imperator Constantinopolitanus) атағын да талап етті. 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін және 1460 жылы Мореяға Османдықтардың басып кіргеннен кейін Андреастың әкесі отбасымен Корфуға қашып кетті. 1465 жылы Фома қайтыс болғаннан кейін он екі жасар Андреас Римге көшіп келді және Константин XI-нің үлкен жүрегі ретінде Палеологтар әулетінің басшысы мен ежелгі императорлық таққа басты талапкер атанды. Андреастың әкесі ешқашан талап етпеген императорлық атақты қолдануын Италияда тұратын византиялық босқындардың кейбіреулері қолдады және ол бір күні ата-бабаларының империясын қайта жаңғыртуға үміттенді. Андреас Катерина есімді римдік әйелге үйленді. Кейбір бастапқы деректерде оның балалары болғаны туралы айтылса да, Андреас ұрпақ қалдырғанына нақты дәлел жоқ. Римде қалуының ұзақтығымен Андреас кедейлікке ұшырады. Тарихшылар оның кедейлік жағдайын ысырапты және жауапсыз өмір салтына байланысты деп есептегенмен, шын мәнінде, паптық зейнетақы мен қаржыландырудың үнемі азаюы оған одан да көп әсер етті. Андреас Константинопольді қайта басып алуға көмектесетін билеушіні іздеу үшін бірнеше рет Еуропаны аралап шықты, бірақ оған көп қолдау көрсетілмеді. 1453 жылы Константинопольді жаулап алған Осман сұлтаны Мехмед II 1481 жылы қайтыс болды, ал оның екі ұлы Джем мен Баязид оның орнын кім басатыны үшін азаматтық соғыс жүргізді. Өзінің мүмкіндігін сезіп, Андреас 1481 жылдың жазында Адриатика теңізінен өтіп, Византия империясын қайта жаңғырту үшін Оңтүстік Италияда экспедиция ұйымдастыруға тырысты. Баязид билігін тұрақтандырғаннан кейін, экспедиция күңкіреп қалды. Андреас өмір бойы Мореяны қайта басып алу үмітін сақтады, бірақ Грекияға ешқашан оралмады. Ақшаға мұқтаж болған Андреас 1494 жылы Византия тағына құқықтарын Франция королі VIII Карлға сатты, ол Османдықтарға қарсы крест жорығын ұйымдастыруға тырысты. Сату шарты бойынша Карл, оны Андреас Османдықтарға қарсы күрескен чемпион ретінде пайдалануды үміттене отырып, Мореяны жаулап алып, оны Андреасқа беруге міндеттенді. 1498 жылы Карл қайтыс болғаннан кейін Андреас императорлық атақтарын қайта иеленді және өлгенше оларды сақтап қалды. 1502 жылы Римде кедейлікте қайтыс болып, Әулие Петр базиликасына жерленді. Өсиетімен ол өзінің атақтарын Арагонның II Фердинанды мен Кастилияның I Изабелласына берді, бірақ екеуі де оларды пайдаланбады.

Өмірбаян

Палеологтар әулеті Византия империясының соңғы императорлық әулеті және империяның ең ұзақ билік еткен әулеттерінің бірі болды, 1259/1261 жылдан 1453 жылы құлағанға дейін империяны биледі. XV ғасырда Палеолог императорлары ыдырап, құлдырап бара жатқан империяны басқарды. 14 ғасырдың басында Осман түріктері кең аумақтарды жаулап алды және 15 ғасырдың басында Анатолияның, Болгарияның, Грекияның орталық бөлігінің, Сербияның, Македонияның және Фессалияның көп бөлігін биледі. Бір кезде бүкіл шығыс Жерорта теңізіне тараған Византия империясы империяның астанасы Константинопольдің өзіне, Пелопоннеске және Эгей теңізіндегі бірнеше аралдарға дейін қысқарды және Осман империясына салық төлеуге мәжбүр болды. Империяның құлдырауымен императорлар қалған аумақтарын сақтап қалудың жалғыз жолы – олардың кейбір иеліктерін ұлдарына немесе бауырларына беру екеніне келді, олар деспот атағын алып, қорғауға және басқаруға арналған жерлерге ие болды. 1428 жылы Андреастың әкесі Томас Палеолог Мореяның деспоты болып тағайындалды, ол өзінің ағалары Теодор және Константинмен (кейіннен император Константин XI, соңғы император) бірге Византияның бақылауындағы Пелопоннестің бөліктерін құрайтын өркендеген провинцияны басқарды. Бауырластар бүкіл жарым аралды Византияның бақылауына қайтару үшін жұмыс істеді. 1432 жылы Томас Төртінші крест жорығынан кейін құрылған Ахая княздығын, Ахаяның соңғы князі II Центурионның қызы Екатерина Закариямен некелесу арқылы мұра етті. Константин, Теодор және Томас деспоттар ретінде билік жүргізген кезде Византияның билігі бүкіл Мореяға қалпына келтірілді, Венеция Республикасының билігі астындағы шашырап жатқан қалалар мен порты бар қалаларды қоспағанда, олар да Төртінші крест жорығынан қалған еді. Империясы ыдырап жатқанда, православиелік Палеолог императорлары католик Еуропадан әскери көмек алуға тырысты. XIV ғасырдың ортасынан бастап Византия императорлары өз империясын Осман империясынан құтқару үшін көмек күтіп, Батыс Еуропа мен папалық билікке үміт артып келді. Дмитрий Кидонес пен Мануэль Хризолорас сияқты батысқа бағытталған зиялылардың жазбаларынан шабыт алған Палеолог императорлары, егер олар папаларды ерестік жоқтығына сендіре алса, папалық оларды жеңілдету үшін батыстың үлкен әскерлерін жібереді деп сенді. Бұл сенім Андреастың арғы атасы Иоанн V Палеологты Римге сапарға шығуға және 1369 жылы папаға жеке басына түсуге, ал оның ағасы Иоанн VIII Палеологты 1438-1439 жылдардағы Флоренция кеңесіне қатысуға итерді, онда шіркеулердің одағы жарияланды. Шіркеулердің одағы Византия империясында танымал болған жоқ, халық бұл өз сенімдеріне және дүниетанымына сатқындық деп санады және ол толыққанды жүзеге асырылмады. Иоанн VIII-нің орнын басқан және Андреастың басқа ағасы Константин XI 1452 жылы Осман әскері Константинопольге жақындап қалған кезде пападан көмек сұрап, үмітсіз өтініш жіберді.

Ерте өмір

Константин XI Палеолог, соңғы Византия императоры, Константинопольді османлылардан қорғап, 29 мамырда 1453 жылы қаза тапты. Андреас төрт ай бұрын, 1453 жылдың 17 қаңтарында Томас Палеолог пен Екатерина Заккарияның үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Осман империясы Константинопольді басып алғаннан кейін Андреас отбасы Осман сұлтаны Мехмед II-нің вассалы ретінде Мореяда өмір сүруін жалғастырды. Алайда, Византия империясын қайта жандандыруға қолдау іздеген Томас пен оның үлкен ағасы Деметрий, османдықтардың жағында болғандықтан, араздасулары 1460 жылы Мореяға шабуылға әкеп соқты; Томас және оның отбасы Корфуға қашып кетті. Содан кейін Томас отбасының қалған бөлігін тастап, Римге барып, онда Папа Пий II оны құрметпен қабылдап, қаржылай көмек көрсетті. Томас бір күні өз жерлерін қайтарып алатынына үміттенді. 1462 жылы ешқашан өтпеген крест жорығына дайындық жүргізілген кезде, Томас Италияны аралап, қолдау іздеді. Екатерина Заккария 1462 жылдың тамызында қайтыс болды, бірақ Томас 1465 жылдың көктемінде ғана балаларын Римге шақырды. Андреас, оның кіші інісі Мануил және олардың әпкесі Зоя, олардың қамқоршысы мен бірнеше жер аударылған византиялық аристократтармен бірге Анконаға келді, бірақ олар 12 мамырда қайтыс болған әкелерімен кездеспеді. Ол кезде Андреас 12 жаста, ал Мануил 10 жаста еді. Зояның жасы белгісіз, бірақ ол үштің ең үлкені болды. Балалар Римге жеткізіліп, көп жылдар бұрын Византия империясынан қашқан кардинал Бессарионның қамқорлығына тапсырылды. Бессарион – шіркеулердің бірігуін қолдаған, Византиядағы санаулы дін қызметкерлерінің бірі еді. Ол балаларға білім берді және 1472 жылдың маусымында ұйымдастырылған Зояның Мәскеудің Ұлы князі Иван III-ке үйленуіне ықпал етті. Андреас Римде қалуға Рим папасы Павел II-нің келісімімен жалғасты, ол оны Томас Палеологтың мұрагері және Мореяның деспоты ретінде мойындады. Андреас Рим-католик шіркеуіне өтті. Бастапқыда Андреас мөрінде Палеолог императорларының екі басты құбыжығы және «Құдайдың рақымымен, Рим деспоты» (Dei gratia despotes Romeorum) деген атақ бейнеленген. Мүмкін, өзіне тиісінше құрмет көрсетілмейтінін сезінгендіктен, Андреас ақырында өзін «Константинополь императоры» (Imperator Constantinopolitanus) деп атауға көшті, бұл атақты оның әкесі ешқашан қабылдамады. Бұл атақтың алғаш рет қолданылуы 1483 жылдың 13 сәуірінде болды, ол испандық дворян Педро Манрикеге, Осорно графына, оған және оның ұрпақтарына Палеолог императорларының қаруын тағуға, палатин графтарын құруға және оның заңды емес балаларын натурализациялауға рұқсат берген хризобулл шығарды. Бұл атақ Византия императорлары қолданған дәстүрлі атаудан («Рим императоры және автократы») ерекшеленсе де, бұл батыс еуропалықтар, әсіресе папалар Византия императорларына қолданған дәстүрлі атау еді. Джонатан Харрис Андреастың Римде тәрбиеленуі оған оның атағының Византия императорлары қолданған атаудан ерекшеленетінін білдірмеген болуы мүмкін деп санайды, бірақ Андреас өзінің императорлық атағын грек тілінде айтқанда стандартты византиялық нұсқаны қолданды. Византия империясында мұрагерлік ресми түрде қабылданбағанмен, Андреас өзінің замандастарының бірі, ең бастысы кардинал Бессарион, оны заңды мұрагер деп мойындады. 1466 жылы Патрастан Томас Палеологтың кеңесшісі Георгий Сфранцес Андреасқа барып, оны «Палеологтар әулетінің мұрагері» және оның заңды билеушісі деп таныды. Өз империясын қайта жандандыруға деген ұмтылысынан басқа, Андреас император болу туралы талабын әртүрлі құрметтерді талап ету арқылы білдірді, мысалы, 1486 жылы Сикстин капелласында өткен шеру кезінде кардиналдар сияқты шамды алып жүруге рұқсат беруді талап етті.

Қаржылық қиындықтар

Андреас өмір бойы сақталатын қаржылық қиындықтар кардинал Бессарион 1472 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай басталды. 1475 жылы 22 жасында Андреас Константинополь мен Трапезонт (Трапезонт империясы Византияның мұрагерлік мемлекеті болып, 1461 жылға дейін созылып қалды) императорлық тақтарына өз талаптарын сатуды ұсынды. Ол бірнеше билеушілерге хат жазып, соның ішінде Неаполь патшасы (Фердинанд I) және мүмкін Милан герцогы (Галеаццо Мария Сфорца) және Бургундия герцогы (Шарльз). Көптеген билеушілерге хат жазып, Андреас ең жоғары бағаны ұсынатын адамды іздеген болуы мүмкін. Андреастың інісі Мануэль де қаржы жағынан қиындыққа ұшырады, бірақ ол сатуға ешқандай титул жоқ еді, өйткені ол кезекте екінші болды. Оның орнына Мануэль Римнен шығып, Еуропаны аралап, әскери қызметте билеушінің қызметіне кіруге тырысты. Қандай да бір қанағаттанарлық ұсыныс алмағаннан кейін, Мануэль Римдегілерді таңқалдырып, 1476 жылдың көктемінде Константинопольге сапар шекті және Сұлтан Мехмед II алдында өзін таныстырды, ол оны құрметпен қабылдап, өмірінің соңына дейін жомарт зейнетақы берді. Андреас пен Мануэльдің қаржылық қиындықтарының себебі, әрине, папалықтан төленетін зейнетақының азаюы болды. Бастапқыда олардың әкесі Томасқа айына 300 дукат төленді, ал кардиналдар айына 200-ге дейін төлейді. Томастың сарай қызметкері Джордж Сфранцес Томастың өзін ғана емес, үй ішін де асырауы керек болғандықтан, бұл жеткіліксіз деп шағымданды. Басында Андреас пен Мануэльге бірдей зейнетақы берілсе де, ақшаны екеуі бөлісті, ал кардиналдар қосымша ақша төлемей қалды, яғни ағайынға ай сайын 150 дукат ғана төленді, ал әкелеріне 500 дукат төленген еді. Бессарион қайтыс болғаннан кейін жағдай тез нашарлады. 1473 жылдың алғашқы үш айында екі ағайынға тек 690 дукат (тиісті 900-дің орнына) төленді. 1474 жылы Мануэль Римнен кеткенде, Папа Сикст IV оның жоқтығын сылтау ретінде пайдаланып, Андреасқа айына 300 дукат емес, 150 дукат төлеп, толық зейнетақысын екі есеге қысқартты. Бұл жағдай Мануэльдің 1475 жылы қалаға қысқа уақытқа оралған кезінен бастап жалғасты. 1470-ші жылдардың соңынан бастап зейнетақы жиі қысқартылды. 1478 жылы маусымда Андреас 150 дукат алғанмен, қарашада 104 дукат алды және одан кейін бірнеше ай бойы папалық "көп соғыстарға" ұшырағандықтан ақша алмады. 1488 және 1489 жылдары Андреасқа ай сайын 100 дукат төленді, бірақ нақты төлем көбінесе одан төмен болды. 1492 жылдың тамызында папа Александр VI таққа отырғаннан кейін зейнетақы айына 50 дукатқа дейін төмендетілді. Андреастың қаржылық жағдайы оның өзінің серіктерін де асырауы керек болғандықтан жақсармады. Оның әкесінің үйінің кейбір мүшелері әпкесі Зоямен бірге Мәскеуге барған болса да, Римде қалғандар, мысалы, Димитрий Рауль Кавакес (Зояның үйлену тойында Андреас пен Мануэлді білдірген), Мануэль Палеолог (ағасымен бірдей емес), Георгий Пагуменос және Михаил Аристобулос Андреастың үйінің бір бөлігі болды. Өмірінің соңына таман Андреастың үйінің жағдайы нашарлап, ол өзінің серігін асырай алмай қалды. 1480 жылдары папалық оның кейбір серіктестерінің жаңа қамқоршысы болды, мысалы Теодор Цамблакон "Константинопольдікі", Екатерина Замплаконисса, Евфрасина Палеологина, Томассина Кантакузен және бірнеше гректер "де Мореа" деп сипатталған, соның ішінде Константин деген адам және екі әйел Теодорина мен Мегалия. Римде болған уақытында, үлкен өмірінің басым бөлігінде, Андреас Кампо Марциодағы үйде тұрды, оны оған Зояның үйлену кезінде IV Сикст берді. Оның үйі жергілікті Сант-Андреа шіркеуінің жанында болды. Римде Андреас сол қаладан шыққан Катеринаға үйленді. 1480 жылы Андреас ақша іздеп, әпкесі Зояға (қазіргі София) барып, ақша сұрады. София кейіннен барлық зергерлік бұйымдарын ағасына бергендіктен, оның ешқандай зергерлік бұйымдары қалмайтынын айтып шағымданды. Римге қайтып бара жатқанда, Андреас және оның серіктері Мантуяда тоқтады, онда Феррара герцогы (Эрколь I д'Эсте) Андреас итальяндық Малатеста үйіне алыс туыс екенін және оның үлкен қаржылық қиындыққа тап болғанын маркизге көрсеткеннен кейін, олар маркизден (Федерико I Гонзага) қонақ үй мен тамақ алды.

Османдықтарға қарсы экспедиция

Әкесі Томасқа ұқсап, Андреас Византия империясын қайта жаңғыртуға белсенді түрде атсалысты. 1481 жылдың жазының соңында Ресейден оралғаннан кейін Андреас Осман империясына қарсы жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Сол кезде Морея аймағындағы Осман билігі әлсіз болды; жақында Осман-Венеция соғысында аймақта көптеген шайқастар өтті. Андреас Грекия арқылы шабуыл жасау үшін маңызды орталық болған Оңтүстік Италияға сапарлады және қазан айында бірнеше жақын достарымен, соның ішінде жоғарыда аталған Мануэль Палеолог, Джордж Пагуменос және Михаил Аристобулоспен бірге Фоджияда болды. Фоджияда Андреас Неаполь королі Фердинанд I-ден қаржылай көмек алды. Дайындық үшін Андреас бірнеше жалдамалы әскерлерді жалдады, олардың ішінде 1480 жылы Мореяда Осман империясына қарсы сәтсіз көтеріліс ұйымдастырған грек сарбазы Крокодейлос Кладас та болды. Егер Андреас Грекияға сәтті қонса, Кладас оған бағалы кеңесші болар еді. 1481 жылдың 15 қыркүйегінде Папа Сикст IV Италиядағы епископтарға Андреастың Адриатика теңізінен өтуіне қолдау көрсету үшін "бар күштерін салуға" бұйрық берді. Барлық жоспарлары мен дайындықтарына қарамастан, Андреас Грекияға ешқашан аттанбады, керісінше 1481 жылдың қазан және қараша айларын жақын достарымен және король Фердинанд I-мен бірге Бриндизиде өткізді. Жорықтың тоқтатылуына бірнеше себеп болды. Бастапқыда 1481 жыл Осман империясының жақындағы бірқатар жеңілістерінен кейін шабуылға қолайлы уақыт сияқты көрінген. 1480 жылдың тамызында олар Родос қамалында ауыр шығынға ұшырап, кері шегінді. 3 мамырда Мехмед II-нің қайтысынан кейін оның ұлдары Цем мен Баязид арасында билік үшін азаматтық соғыс басталды. Андреас Фердинанд I басшылығымен Осман империясына қарсы контршабуылға қатысуды үміттене алды (сол кезде Османдықтар Отранто қаласын шабуылдап жатқан). Бірақ қазан айына қарай жағдай нашарлап кетті: Баязид сұлтан ретінде бекініп, Батыс Еуропаның ірі христиандық мемлекеттері Осман империясына қарсы соғысқа бірігіп қатысуға дайын болмады. Ең маңыздысы, Андреастың күш-жігері жеткіліксіз қаржыландырылды. Тарихшылар, замандас жазушы Герарди да Вольтерраның еңбектеріне сүйене отырып, Папа Сикст IV Андреасқа жорықты қаржыландыру үшін 3000 дукат бергенін мәлімдеді. Ақша 1481 жылдың қыркүйегінде Андреасқа төленгенімен, оның Грециядағы соғысқа жұмсалғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Ағылшын тарихшысы Джонатан Харрис бұл ақшаның Андреастың Италияның оңтүстігіне саяхаты үшін төленген аванстық төлем болуы мүмкін деп санайды, өйткені ол Андреас пен оның үйінің тұрақты шығындарын толық жаба алмады. Жорықтың жолға шықпауының тағы бір себебі Венеция Республикасының Андреасқа көмектесуден бас тартуы болуы мүмкін. Андреастың шағын әскері Венециядан көмексіз Адриатика теңізінен өте алмайтын еді, бірақ Венеция Осман империясына қарсы дербес соғысуға дайын болмады. Сонымен қатар, Венецияның жоғары басқару органы (Синьория) жақында Осман империясымен келісімге келді және Осман империясына қарсы кез келген әрекеттерді мақұлдамады. Андреас Мореяны қайта басып алуға кем дегенде бір рет әрекеттенді, 1485 жылы Монемвасияны венециялықтардан тартып алу жоспарына қатысты.

Саяхат және императорлық атақты сату

Андреас 1490 жылы тағы да Мәскеуге сапар шекті. Оған Мәскеудің Римдегі елшілері, грек ағайындылары Деметрий мен Мануэль Ральлес еріп барды. Алайда, Андреас Мәскеуге оралғанда, оны қарсы алмады, ол Францияға баруды таңдады, онда оны жомарттықпен қабылдады король Карл VIII, Андреас оған ақ сойқаны сыйлағаннан кейін оның барлық жол шығынын төледі. Андреас 1491 жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін корольмен Лавал мен Турда болды және Римге оралғанға дейін 350 ливр турниге барабар қосымша ақша алды. Хроник Герарди да Вольтерраның айтуынша, Андреас пен Карл Осман империясына қарсы крест жорығын жүргізу мүмкіндігін талқылауға көп уақыт жұмсаған. 1492 жылы Андреас Англияда болды, онда король Генрих VII Карл VIII сияқты қонақжай емес еді, ол оның қазынашысына, лорд Динемге, Андреасқа тиісті деп санаған сомамен төлеуді және оған елден қауіпсіз жол беруді тапсырды. Андреас өзінің ісіне көмек іздеу үшін Еуропаға жасаған сапары оның бабасы император Мануэль II Палеологтың 1399 жылдан 1402 жылға дейін Еуропаға Осман империясына қарсы көмек алуға үміттенген сапарына ұқсас болды. 1490 жылдары Франция королі Карл VIII Осман империясына қарсы крест жорығын белсенді түрде жоспарлап отырды, бірақ ол оңтүстік Италиядағы Неаполь патшалығын басқаруға ұмтылуға қатысты. Француз кардиналдарының бірі Реймонд Перуади Карлдің крест жорықтарына құлшыныспен берілген және Наполеонға қарсы соғыс Осман империясына шабуыл жасаудан өлімге әкелетінін ойлап, итальян саясатына араласуға қарсы болды. Француз сарбаздары Солтүстік Италияға қарай Неапольге қарай жүріп бара жатқанда, Перуади, оларды Неапольмен қақтығыстан бұрын шығысқа бұрып жіберуге үміттеніп, Карлге Византия тағына ресми құқық беру үшін (көзінше корольдің білімісіз) жоспар құра бастады. Андреаспен келіссөздер жүргізу арқылы Перуади Андреас Константинополь мен Трапезонт императорлық тақтарынан және Сербия деспотының титулдарынан бас тартқаны үшін Андреас жылына 4300 дукат (ай сайын шамамен 360 дукат) алатын болады, оның ішінде 2000 дукат бас тарту ратификацияланғаннан кейін дереу төленеді. Сонымен қатар, Андреасқа жүз атты әскерден тұратын жеке күзет, Карлдің есебінен ұсталатын, және оған Италияда немесе басқа жерде жерлер уәде етілді, бұл оның зейнетақысынан басқа 5000 дукат жылдық табыс әкелетін. Сонымен қатар, Карл өзінің әскери және теңіз күштерін Андреас үшін Морея деспотатын қайтарып алу үшін қолданатын болды. Ата-бабаларының жерлерін (Мореяда қалпына келтірілгеннен кейін) алу үшін, Андреас Карлге феодалдық салықты жыл сайын бір ақ атпен бөліп беретін. Сондай-ақ, Карл папаға ықпалын қолданып, Андреастың папалық зейнетақысын жыл сайынғы бастапқы 1800 дукатқа (150 айлық) көтереді. Андреас титулдарын беру заңды деп саналуы керек, егер Карл оны келесі жылы (1 қараша 1495) Барлық қасиеттілер күніне дейін қабылдамаса. Бұл келісімнен Андреас қаржылай пайда көрді, бірақ бұл келісім тек Андреастың қаржы жағдайын жеңілдету үшін ғана жасалған жауапкершіліктен бас тарту емес еді. Андреас өзіне Мореяның деспоты атағын қалдырып, Карлға Мореяны Андреасқа беруге уәде берді, егер ол Осман империясына қарсы жеңіске жететін болса. Негізінде, Андреас Карлді Осман империясына қарсы басым чемпион ретінде пайдалануды үміттенді, дәл он үш жыл бұрын Неапольдің Фердинандты пайдалануды қалайтын сияқты. Андреастың орнынан түсу құжаттарын Флоренциялық Франческо де Шрактен, Рим папасы мен император нотариусы, және Камилло Бенинбен, сонымен қатар нотариус және канондық және азаматтық құқық докторы, 6 қараша 1494 жылы Монториодағы Сан-Пьетро шіркеуінде дайындады. Андреас пен Пераудиден басқа, бұл оқиғаға бес дін қызметкері куә болды. Карл қарашада титулдар берілгенін әлі білмейтін болса да, папа Александр VI Андреасқа қамқорлық жасағанынан және Перауди кардинал болғандықтан, бұл туралы жақсы білген болуы мүмкін. Бұл жоспар Александр VI үшін өте жақсы болды, өйткені ол Перауди сияқты Италияға шабуыл жасаған француз әскерлерін Неапольге қарсы емес, Осман империясына қарсы христиан дінін қорғауға пайдалануды көздеді. Егер Киелі Рим императоры Максимилиан I Батыс Еуропаға басқа императордың кенеттен келуіне қарсылық білдірсе, папа Андреастың отставкаға кетуіне папаның рұқсаты болмағандығын және бұл істі бақылап отырғандардың өз бастамалары бойынша дұрыс әрекет етпегенін айта алады. Бұл оқиға туралы аңыздар мен ақыр соңында жаңалықтар ақыр соңында Максимилиан I-ге жетті, ол христиан дінінің мүддесі үшін императорлық титулды тек Киелі Рим императоры ғана ұстауы керек деп шағымданды. Карл ақырында Андреастың отставкасының шарттарын қабылдады, бірақ Неапольден бас тартпады. Ол Солтүстік Италиядағы Астиде тұрғанда крест жорылын жариялауды ойластырғанмен, Неапольдің бақылауында болған жағдайда шабуыл жоспарларының көбеюіне байланысты ол тек Неапольді бағындырғаннан кейін ғана шығысқа қарай басатынын шешті. Карл VIII-нің Италиядағы науқаны Константинопольде қандай да бір алаңдаушылық тудырды, және Баязид Грекия мен Константинопольді қоршаған жерлердегі әскери күштерін қорғаныс позицияларына қайта бағыттап, қорғанысын нығайта бастады. Карлдың әрекеттері папамен және Италиядағы мемлекеттермен қақтығысқа түскендіктен кешіктірілді. Дегенмен, 27 қаңтар 1495 жылы ол Баязидтің бауыры және Осман тағына талапкер болған Джем Сұлтанды, бұрын папалық тұтқындықта болғандығын қамтамасыз етті. 22 ақпан күні Карл жеңіспен Неапольге кірді. Қазіргі тарихшылар Карл Неапольде Константинополь императоры болып таж кигені туралы бөлінген. 1978 жылы жазған Кеннет Сеттонның айтуынша, папа Александр VI Карлға жеке өзі оны император болып таж кигізуді ұсынды, бірақ Карл бұдан бас тартты, бұрынғы шығыс империясының аумақтарын бағындырғаннан кейін ресми түрде император болып таж киюді жөн көрді. 2017 жылы жазған Ливиу Пилат пен Овидиу Кристеаның айтуынша, Карл Неапольде Константинополь императоры және Иерусалим королі болып таж киді. Неапольге кіргеннен үш күн өткен соң Карл Джем Сұлтанның қазасымен ауыр қайғыға ұшырады. Крест жорығының жоспарлары көбінесе Джемнің ойнауы тиіс рөліне байланысты болды. Оның әскері әлі де толық болғанымен, Джемнің қазасы, сонымен қатар Карл VIII-ге қарсы лига құрылуы крест жорығының жоспарларын біртіндеп тоқтатуға әкелді. Францияның Осман империясына басып кіру үміті Карлдің 1498 жылы қайтысымен аяқталды. Осы аралықта Карл "біздің ұлы досымызды" (magnus amicus noster) қолдауға көңіл бөлді және 14 мамыр 1495 жылы оған жылына 1200 дукат зейнетақы берді. Андреас 1498 жылдан кейін тағы да императорлық титулдарын талап етті. Оның Карлға берген отставкасының шарттары (әсіресе Мореяны алу) ешқашан орындалмағандықтан, отставка күшін жойған болып есептелуі мүмкін. Шіркеу шенеуніктері Андреасқа титулдардың қайтарылуын мойындады, 1498 жылдан кейінгі шіркеу қызметтеріне қатысушылар оған тек Морея деспоты (despotus Peloponensis) емес, сонымен қатар Грек императоры (Imperator Grecorum) немесе Константинополь императоры (Imperator Constantinopolitanus) атағын берді. Карл VIII-ден кейінгі Франция корольдері – Людовик XII, Франциск I, Генрих II және Франциск II – императорлық титулдар мен құрметтерді пайдалануды жалғастырды. Карл VIII-нің ізбасары Людовик XII де Италияға басып кірді, Екінші Италия соғысының (1499–1504) бөлігі ретінде, және осы кезде Константинополь мен Иерусалимге бағытталған болашақ крест жорығы ретінде өзін таныстырды. Людовик XII-нің қабіріндегі бейнесі патшалық емес, императорлық тәжді киген. Франциск I 1532 жылға дейін Константинополь императоры болып табылатындығын жариялап тұрды. Императорлық титулдарды қолдану 1566 жылы IX Карлға дейін тоқтатылған жоқ.

Кейінгі өмір және өлім

Крест жорығы жоспарларының сәтсіздігі Андреасты тағы да ақшасыз қалдырды. Епископ Жак Волатерран Андреас пен оның сүйіктілерінің Римде жыртық киімдерде, бұрынғыдай қымбат қызғылт түсті және жібек киімдерін емес, шаршаңқы түрде көрінгенін жазды. Дегенмен, Андреас өмірінің соңына дейін Римде ықпалды тұлға болып қала берді. Ол Папа Александр VI-ның жақын кеңесінде маңызды орынға ие болды, бір кезде Папаның қарулы сақшыларының құрамына кіріп, қалаға келген құрметті қонақтарды қарсы алып, сүйемелдеді. 1501 жылдың 11 наурызында Андреас Литва елшісінің қалаға салтанатты түрде кіру рәсіміне белсенді қатысты. Ол өзінің мәртебесін сақтап, бір кезде Александр VI-ның заңды емес ұлы Цезарь Борджиямен қарым-қатынаста шиеленіс тудырды. Соңғы жылдары Андреас бұрынғы Византия территорияларына талапкер болған көптеген адамдармен кездесті, мысалы, Карло III Токко (Эпир деспоты) және Константин Арианити (Македония "князі" деп аталды). Андреас 1502 жылдың маусым айында Римде кедейлікте қайтыс болды. Ол сол жылдың 7 сәуірінде жазған өсиетімен императорлық титулға деген құқығын тағы да Арагонның Фердинанд II мен Кастилияның Изабелла I-ге берді, оларды және олардың мұрагерлерін өзінің жалпы мұрагерлері деп таныды. Бұл таңдау, мүмкін, испандықтардың Гранаданы (1492) және Кефалонияны (1500) жаулап алудағы жақындағы табыстарымен байланысты болды. Испания монархтарына Грециядағы Арагон тәжінің дәстүрлі титулдары туралы (Афина герцогы және Неопатра герцогы) еске салып, Андреас испандықтардың Апулия, Калабрия және Сицилиядағы иеліктерінен крест жорығын бастап, Тракия мен Константинопольге шабуыл жасамас бұрын Пелопоннесті жаулап алатынына үміттенді. Фердинанд пен Изабелла, сондай-ақ Испанияның ешбір монархы бұл титулды пайдаланған жоқ. Андреастың жесірі Катеринаға Папа Александр VI оның қорымдық шығындарын жабу үшін 104 дукат берді. Ол әкесі Томас қасында, Петір базиликасында құрметпен жерленді. Андреас пен Томас Римде жерленгендіктен, олардың қабірлері Осман империясының алғашқы жылдарында Константинопольдегі Палеолог императорларының қабірлерінің қирауы мен алынып тасталуынан аман қалды, бірақ қазіргі кезде базилика ішінде олардың қабірлерін табуға жасалған әрекеттер сәтті болған жоқ.

Мүмкін ұрпақтары

Француз патшаларының талаптарын, Андреас жарамсыз деп есептегенін, сондай-ақ кейінгі жалған талапкерлер мен қалпындаушылардың талаптарын ескермегенде, Андреас Византия императоры лауазымына соңғы үміткер болды. Ол ешқандай ұрпақ қалдырмаған деп саналады. Дональд Николдың «Өлмес император» (1992) кітабында Папа гвардиясында қолбасшы болып қызмет еткен Константин Палеологтың Андреастың ұлы болуы мүмкін екені айтылады. Константин Андреастан кейін алты жыл өткен соң, 1508 жылы қайтыс болды. Ресей деректері Андреасқа Мария Палеологина есімді қыздың болғанын көрсетеді, ол Батыс деректерінде есімдері жоқ, оның әпкесі (Андреастың әпкесі) София оны Верея князі, орыс ақсүйектері ВД= -ке үйлендірген. 1487 жылғы римдік эпитафияда «Lucretiae Andreae Paleologi filiae» («Лукреция, Андреас Палеологтың қызы») құрметтелген, ол 1487 жылдың 2 қыркүйегінде қайтыс болған, бірақ 49 жасында қайтыс болғаны айтылғандықтан, ол болашақ деспот және император Андреас Палеологтың қызы бола алмайды. 17 шілде 1499 жылы Милан герцогы Людовико Сфорца «Морея деспотының ұлы, Монферрат губернаторы [Арианити] Константин мырзаның туысы Дон Фернандоны бес жылқымен түріктерге» жібергенін хабарлады, бұл дипломатиялық немесе тыңшылық миссия болған болуы мүмкін. Бұл Фернандо Андреастың тағы бір ұлы болуы мүмкін, бірақ Фернандо Андреас қайтыс болғаннан кейін Морея деспоты атағын алғанмен, тарихқа көп әсер етпеген сияқты, себебі ол маңызды рөл атқаруға ниеттенбеген немесе оның заңды емес болуы мүмкін, бұл оның жолын қиындатар еді. Константин Арианити, генеалогиялық тұрғыдан Андреаспен байланысы жоқ, Андреас қайтыс болғаннан кейін бірнеше айдан кейін Морея деспоты атағын алды. Андреастың Морея деспоты лауазымындағы ізбасары 1518 жылы Папа Лео X-ті ұлы Джованни Мартино Леонардоның крест әкесі болуға шақырды және он кардиналды шомылу рәсіміне шақырды, бұл протокол мәселесін тудырды. 17 ғасырда Корнуоллде тұрған Теодор Палеолог Томас Палеологтан Джон есімді басқа дәлелсіз ұлы арқылы шыққан деп мәлімдеді, бірақ оның орнына Андреастың ұрпағы болуы мүмкін, бірақ оның тегі белгісіз. Теодордың соңғы тіркелген ұрпағы 17 ғасырдың соңында тарихи жазбалардан жоғалған Годскалл Палеолог болды. 16 ғасырдың соңында Хиос аралынан шыққан Якоб Палеолог есімді теолог Римде доминикан монахы болды. Якоб Еуропаны аралап, өзінің тегі туралы мақтанып, Теодор есімді ұлы арқылы Андреас Палеологтың немересі екенін айтты. Якобтың христиандыққа қатысты көзқарастары Рим шіркеуімен қақтығысқа әкелді, ол 1585 жылы дінге қарсылық көрсеткені үшін өртеліп өлтірілді. Якобтың кем дегенде үш баласы болды: қызы Деспина, ұлы Теодор және тағы бір баласының есімі белгісіз, бірақ олардың көпшілігі туралы аз мәлімделген. Якобтың ұлы Теодор 1603 жылы Прагада тұрды және өзін ескі императорлық отбасының шынайы мүшесі және «Лакедемония князі» деп атады, бірақ Прага билігі оны жалғаншылық жасады деп айыптады.

Мұра және талдау

Кейінгі тарихшылар Андреасқа көбінесе жағымсыз пікірмен қарады. Шотландиялық тарихшы Джордж Финлей 1877 жылы Андреастың тағдырына қатысты: «Егер адамзат ең құнды емес ханзадалардың тағдырына ден қоймаса, онда бұл оқиға тарихқа жазылуға лайық емес» деп жазды. 1995 жылы Джонатан Харрис Андреасқа көбірек жақсылық көріп, оны әдетте «әдепсіз және ысырапшыл, папаның жомарт зейнетақысын бекер шашып, соңында кедейлікте қайтыс болған адам» деп сипаттайды. Оның әдеттегі бейнесіне қарсы, Харрис мұны «мүлдем әділ емес» деп есептеді және Андреасты тарихтан қарапайым ескерту ретінде жоюдың дұрыс емес екенін айтты. Андреастың беделіне әкесі Томас жасаған әрекеттер нұқсан келтірген болуы мүмкін, оның інісі Деметриймен (Андреастың қарындасы) соғысы Осман империясының Мореяны басып алуына мүмкіндік берді. Әкесі мен қарындасы арасындағы араздық Андреасқа қатысы жоқ, ол сол кезде отбасымен бірге жер аударылғанда жеті жаста болған. 1470-1490 жылдардағы Палеологтардың қаржылық жағдайы Андреастың титулдық талаптарын сатуы және Мануилдің жұмыс іздеу ниетімен Еуропаға саяхаттауы, соңынан Константинопольдегі Осман империясына жетуі үшін осал болған болуы керек. Тек бір замандас автор және екі бауырдан кейінгі ұрпақтың бір авторы ғана олардың қаржылық қиындықтары үшін Андреасты кінәлады. 1538 жылы Теодор Спандунес Андреастың ағасы Мануилдің барлық жағынан жақсырақ екенін мәлімдеді, ал 1481 жылы Герарди да Вольтерра Андреастың қаржылық жағдайының «махаббат пен ләззатқа» тым көп берілгендігінен туындағанын айтты. Бұл теріс бағалауды көптеген қазіргі тарихшылар қайталады, бірақ Харрис оның негізі шамалы екенін сендіреді. Андреасты одан әрі жағымсыз көрсету үшін оның өмірі туралы қазіргі заманғы барлық еңбектерде оның 1479 жылы Катеринаға үйленгені айтылады, ол көбінесе өте жағымсыз бейнеленеді. Тарихшы Стивен Рансиман оны «Рим көшелерінен шыққан әйел» деп сипаттады және ол көбінесе бәдеде ретінде танылады. Оның қаржылық құлдырауынан басқа, бәдедеге үйленуі де Андреасқа қарсы жиі қолданылатын аргумент. Ол тек бір ғана бастапқы дереккөзден, Апостольдық камераның Introitus et Exitus кітаптарынан белгілі, онда оның тек аты ғана айтылады, яғни оның кәсібі мен әлеуметтік жағдайы белгісіз. Тіпті Андреастың замандас сыншылары, да Вольтерра мен Спандунес та оны есімдерін атамайды. Катеринаның «жаман мінез-құлқы» туралы ең алғашқы сілтеме 17 ғасырлық византиялық ғалым Чарльз дю Френнің «Сieur du Cange» еңбегінде кездеседі, яғни Катерина туралы әңгімелерді расталмаған ауызша дәстүр деп қарастыру керек. Византиялық ғалым Дионисий Закитинос 1932 жылы жариялаған «Le despotat grec de Morée (1262–1460)» еңбегінде Андреастың «бәдеде» Катеринаға үйленуі папаның оған берген зейнетақыны қысқартуына себеп болды деген пікір нақты жалған; Папа Сикст IV тіпті 1479 жылы Андреасқа екі жылдық зейнетақысын алдын ала төлеген, бұл Андреастың Ресейге сапарының шығындарын жабу үшін жасалған болуы мүмкін. Андреас ысырапшыл өмір салған болса да, оның кедейлігінің басты себебі пападан алатын зейнетақысының үнемі төмендеуі. Папалар Палеологтарға баспана мен ақша беріп жомарттық танытқанмен, кейбір тарихшылар айтқандай, олар көп болған жоқ. Бұл идеяны таратуға папалардың өздері де жауапты. Мысалы, Сикст IV Сассиадағы Ospedale di Santo Spirito фрескаларында Палеологтарға деген жомарттығын көрсеткен. Суреттердің бірінде Сикст IV-тің аяғына тізе бүгіп отырған Андреас бейнеленген. Андреас, әдетте айтылғандай, папаның ақшасын көп мөлшерде ысырап етпеді; оның әкесі Томасқа бастапқыда ай сайын берілген 300 дукат зейнетақысы 1492 жылға қарай 50 дукатқа дейін төмендеді. Тарихшылар 1481 жылы Осман империясына қарсы жорықты оның қабілетсіздігінің тағы бір дәлелі ретінде жоққа шығарды. Рансиман тіпті Андреас папаның берген ақшасын «сатып жіберіп», «басқа мақсаттарға» жұмсады деп мәлімдеді. Бұл жорық ешқашан болмағанмен, Андреас оны шын жүректен жоспарлағанына сенуге ешқандай себеп жоқ. Андреастың Бриндизиге барып келгені оның империяны қалпына келтіру үшін жорыққа басшылық етуді ниеттенгенін көрсетеді. Бұл сапарға дайындық жұмыстары аяқталмаса да, Андреас Римде тек ләззат іздеу үшін келмегенін көрсетеді. Ол байлықпен қайтыс болмаса да, Андреас мүлдем ақшасыз өлді деген кең таралған пікір бар. Бұл идея Андреастың жесірі Катеринаға Папа Александр VI жерлеуге ақша бергендіктен пайда болды. Алайда мұндай сыйлықтар сирек емес және міндетті түрде кедейліктің белгісі де емес. 1487 жылы басқа патшалық жер аударылған Кипр королевасы Шарлоттаның жерлеу рәсімі де папалықтан төленді, және оның ысырапшыл немесе кедей болғаны туралы ешқандай жазба жоқ. Андреас Киелі Петір базиликасында құрметпен жерленді, бұл оның кем дегенде жеке мәртебесін сақтап қалғанын көрсетеді. Харрис Андреастың Римдегі жер аударуын Палеологтардың бір ғасырдан бері жүргізіп келе жатқан саясатының жалғасы және соңғы сәтсіздігі деп есептеді. Бұрынғы Палеолог императорлары сияқты, Томас пен Андреас да папалық көмекке сүйеніп, кең аумақты қайта басып алу және империяны қалпына келтіру жоспарынан бас тартпады. Нәтижесінде, Андреастың өмірі үлкен жетістікке жетпеді және Византия империясын қалпына келтіру арманы өзін және отбасын асырау үшін үнемі қаржы табу қажеттілігімен құлатылды. Оның қиын жағдайы оның кінәсі емес, және папалық қолдаудың нашарлауы оның қиындықтарының тікелей себебі болғанымен, сәтсіздік Палеологтардың Батысқа көмек іздеу саясатында жатыр. Императорлар осы саясатты 14 және 15 ғасырлардағы жағдайларының басқа амалдары қалмағандықтан қабылдады. Олар оған ұстанып қалды, тіпті көп уәделерге қарамастан, көмек аз түсті. Батыс Византияға көмектесуге бейшара болды, бұл империяның құлауына әкелді және Андреастың туған жеріне қайта оралуына кедері келтірді.