Кіріспе

Галбан – хош иісті шайыр және Ферула туысына жататын кейбір парсы өсімдіктерінің өнімі, негізінен Ferula gummosa (синонимі F. galbaniflua) және Ferula rubricaulis. Галбан өсіретін өсімдіктер Иранның солтүстігіндегі таулы аймақтарда көптеп өседі. Ол әдетте қатты немесе жұмсақ, дөңгелек емес, көбінесе мөлдір және жылтыр кесектерде, немесе кейде ашық қоңыр, сары немесе жасыл сары түсті жеке тамшылар түрінде кездеседі. Галбанның жағымсыз, ащы дәмі, ерекше, сәл мускусқа ұқсас иісі және күшті жасыл хош иісі бар. Оның тығыздығы 1,212-ге тең, құрамында 8% терпендер, 65% күкірт қосқан шайыр, 20% шайыр және өте аз мөлшерде түссіз кристалдық зат – умбеллиферон бар. Сонымен қатар, α-пинен, β-пинен, лимонен, кадинен, 3-карен және оцимен де қамтиды.

Киелі кітаптағы қолданысы

Шығу кітабының 30:34-аятында, ол еврей Киелі кітабында және Талмудта сипатталған қасиетті құрбандық иіссуы – Кетореттің жасалуында қолданылғаны айтылады. Ол, Табернакль Бірінші және Екінші Иерусалим ғибадатханаларында орналасқан кезде, арнайы иіссу алтарында құрбандыққа шалынған. Кеторет Иерусалим ғибадатханасының маңызды бөлігі болған. Раши (1040-1105) осы үзіндіге түсіндіріп, гальбанның ащы екенін және оның хош иісті құрамға қасақана күнә жасап, тәубе етпегендерді еске түсіру үшін қосылғанын айтады. Иіссу құрамы, көрінеу, ұсақ ұнтақталған немесе пороға айналдырылған. Гальбан – жабысқақ шайыр тәрізді зат болғандықтан, оны кептіру, төмен температурада қайнату немесе сұйылтушы қосу арқылы ұнтақтап дайындауға болар еді.

Парфюмерия және иіс

Гальбанды ежелгі египеттіктер қасиетті зат ретінде жоғары бағалаған. Ежелгі Египеттегі «жасыл» хош иісті зат – гальбан болған деп саналады. Гальбан шайырының өте жасыл иісі бар, ол терпентин иісімен үйлеседі. Бастапқы ноталары – өте ащы, тікенектейтін және ерекше иіс, одан кейін күрделі жасыл, дәмді, ағаш тәрізді, бальзамға ұқсас хош иіс. Гальбанның сұйылтылған иісі кейде қарағайды (пинен және лимонен құрамына байланысты), мәңгі жасыл, жасыл бамбук, петрушка, жасыл алма, мускус немесе жай ғана қарқынды жасыл еске түсіреді. Майдың жоғарғы нотасы қарағайға ұқсас, бірақ шайырдың иісінде ол аз байқалады. Ал соңғысы, өз кезегінде, көбірек ағаш тәрізді бальзамдық, қылқан жапырақты шайырлы сипатқа ие. Гальбанды жиі қарағай майымен араластырады. Ол кейде заманауи парфюмерия жасауға қолданылады және Cartier компаниясының «Must», Balmain компаниясының «Vent Vert», «Chanel No. 19», Guerlain-нің «Vol De Nuit», сондай-ақ Creed компаниясының Silver Mountain Water – Джеймс Гандольфини «Сопранолардың» алтыншы маусымын түсірген кезде қолданған бағалы хош иісіне ерекше иіс беретін ингредиент болып табылады. Гальбанның заманауи парфюмерияда пайда болуы «жасыл» иістер отбасының пайда болуы деп есептеледі, оның жарқын мысалы – Balmain компаниясы 1945 жылы алғаш рет шығарған «Vent Vert» иісі. Galbanum absolute – бұл қоңыр, тұтқыр сұйықтық, ол уақыт өте келе, тіпті ауаға аз ғана ұшырағанда да, өсімдіктің желімді шайырынан еріткішпен алыну арқылы оңай шайырланады. Оның иіс профилі – қарағайлы жасыл, тәтті, бальзамдық, шайырлы, жаңалықтың иісімен, «лабдануммен араластырылғанда гальбан майының иісіне ұқсас» деп сипатталады. Ол парфюмерлік композицияларда негізгі нота ретінде әрекет етеді – табиғи шығу тегінің сирек кездесетін жасыл негіздерінің бірі. Ол бір мезгілде «жасыл» және тәтті деп қабылданатындықтан, «Кипр жасылы», «гүл жасылы», «Кипр қылқан жапырақты», «Woody Fougères» және «Aquatic Fougères» ерекше әсерін жасау үшін нақтырақ рөл атқарады.

Дәрілік мақсатта қолдану

Гиппократ оны медицинада қолданған, ал Плиний (Nat. Hist. xxiv. 13) оған ерекше емдік қасиеттерді жатқызады, оның сипаттамасын "оны спиндилий майымен араластырып тигізудің өзі жыланды өлтіруге жеткілікті" деген тұжырыммен аяқтайды. Бұл дәрі кейде заманауи медицинада 5-15 грамм мөлшерінде берілген. Оның әсері "құрамында қатты шайыр және ұшпа майы бар заттарға тән" болып келеді. Қазіргі уақытта оның қолданылуы тоқтап қалған.

Басқа қолданыстар

Латынша "ferula" атауы, балаларды жазалау үшін қолданылатын, мысалы, қамыс, таяқ немесе жалпақ ағаш бөліктері сияқты мектеп мұғалімінің таяғы – "Ferule" сөзінен шыққан. Гальбанға ұқсас иісі бар "нартекс" (немесе алып феннель) деп аталатын феруланың бамбуктей сегменттелген, ұзын, тік және берік қуыс сабақтары бар. Олар ежелгі заманда шам ретінде қолданылған, және грек мифологиясы бойынша, әкесінен от ұрлап, адамзатқа от әкелген Прометей осындай шаммен келген. Бақхандар бамбук сабақтарына ұқсайтын қару қолданған. 1858 жылы Лола Монтез, қазіргі заманғы "депиляция" сияқты, көзге көрінетін дене бөліктерінен шашты алу үшін былғары жолаққа бекітілген гальбан (ол "gaulbanum" деп жазған) және шайыр пластырының қоспасын қолдануды ұсынды.