Кіріспе
Заң шығарушы органдарды пропорционалды ету құралы Тегістеу орындары (tillægsmandat, utjämningsmandat, utjevningsmandater, Ausgleichsmandat), сондай-ақ түзету орындары деп белгілі, көптеген жылдар бойы Финляндияны қоспағанда, барлық скандинавиялық елдер ұлттық заң шығарушы органдарына сайлау кезінде қолданатын сайлау механизмі болып табылады. 2013 жылы Германия да ұлттық парламенті Бундестагқа арналған ұлттық тегістеу орындарын енгізді. 2023 жылы Германиядағы сайлау реформасы тегістеу орындарын жойып, оларды Zweitstimmendeckung жүйесімен алмастырды. Тегістеу орындары – бұл әрбір сайлау округінен тікелей сайланған мүшелерді толықтыру үшін сайланатын қосымша мүшелердің орындары. Осы қосымша орындардың мақсаты – әр партияның жалпы орындықтардағы үлесі ұлттық деңгейдегі дауыстардың жалпы үлесіне пропорционалды болуын қамтамасыз ету.
Leveling seats (tillægsmandat, utjämningsmandat, utjevningsmandater, , Ausgleichsmandat), commonly known also as adjustment seats, are an election mechanism employed for many years by all Nordic countries (except Finland) in elections for their national legislatures. In 2013, Germany also introduced national leveling seats for their national parliament, the Bundestag. The electoral reform in Germany in 2023 removed the leveling seats, and replaced them with Zweitstimmendeckung. Leveling seats are seats of additional members elected to supplement the members directly elected by each constituency. The purpose of these additional seats is to ensure that each party's share of the total seats is roughly proportional to the party's overall shares of votes at the national level.
Дания
1915 жылы Дания парламенттік сайлауда орын теңестіру жүйесін енгізген әлемдегі алғашқы елдердің бірі болды. Осыдан бері Даниядағы барлық парламенттік сайлауларда осы түзету орындары парламенттегі орындардың маңызды бөлігі ретінде қарастырылады. Қазіргі таңда парламенттік құрамы 135 округтік және 40 теңестіру орыннан тұрады, сондай-ақ Фарер аралдары мен Гренландияда (олар Дания сайлау жүйесінің негізгі бөлігі болып есептелмейді) пропорционалдық өкілдік бойынша жеке сайланатын тағы 4 "Солтүстік Атлантикалық орын" бар. Теңестіру орындары әр округте пропорционалды дауыс беру арқылы бөлінетін негізгі орындарға қосымша беріледі. Еліміз бойынша кем дегенде 2% дауыс жинаған барлық партияларға ұлттық деңгейде пропорционалды өкілдікке қол жеткізу үшін қажетті теңестіру орындары беріледі.
Исландия
1934 жылдан бері исланд парламенттік сайлауларының барлығында сайлау рәсімдерінің бөлігі болып табылатын теңгерілген орындар жүйесі қолданылып келеді.
Швеция
1970 жылдан бері Швеция парламенттік сайлауда жалпы дауыс үлесі 4%-дан жоғары және округтік сайлауда 3%-дан жоғары көрсеткен партиялар үшін Риксдаг пен округтік кеңестерге теңестіру орындарын пайдаланып келеді. Швеция 2018 жылға дейін муниципалитет сайлауларында теңестіру орындарын қолданбады. Жаңа сайлау заңымен (2018 жылғы сайлаудан бастап күшіне енді) бірнеше сайлау округі бар муниципалитеттерде теңестіру орындары қолданылады. Риксдагтағы 349 орынның 310-ы бекітілген орын, ал 39-ы – түзету орындары. 310 бекітілген орын 29 сайлау округі (valkretsar) арасында ең үлкен қалдық әдісі және Хар квотасы бойынша бөлістіріледі. Орынды партиялар арасында бөлу төрт кезеңде жүзеге асырылады.
Тегістеу орындықтарын бөлу
Бірінші кезеңде тұрақты орындар әр округте өзгертілген Sainte Laguë әдісі бойынша (jämkade uddatalsmetoden) бірінші бөлгіш 1,2 (2018 жылға дейінгі сайлауларда 1,4) ретінде түзетіледі. Бұл үлестіруге ұлттық деңгейде кемінде 4 пайыз дауыс немесе округ ішінде 12 пайыз дауыс алған партиялар ғана қатыса алады. Екінші кезеңде 349 орын бүкіл ел бойынша жиналған дауыс саны негізінде есептеледі. Бұл үлестіруде ұлттық дауыс берудің 4 пайызынан жоғары нәтиже көрсеткен партиялар ғана қарастырылады. Ұлттық деңгейде 4 пайыздың төмен нәтиже көрсеткен, бірақ 12 пайызға жуық дауыс алған округтерде тұрақты орын алған партиялар ескерілмейді және олардың орындары есептеуден алынып тасталады. Мысалы, егер партия осылайша 2 орын алса, есептеу 347 орынмен жүргізіледі. Тағы да өзгертілген Sainte Laguë әдісі қолданылады. Үшінші кезеңде партиялардың алған тұрақты орындарының қорытындысы жасалып, ол жоғарыдағы жалпыұлттық үлестіру нәтижесімен салыстырылады. Егер партия 349 орынның жалпы үлесінен артық тұрақты орын алса, оған бөлінген округтік орын кері тартылып, екінші ең жоғары үлес көрсеткен партияға беріледі. Содан кейін партияларға олардың тұрақты орындарының саны мен жалпыұлттық үлестегі үлесі арасындағы айырманы толтыруға жеткілікті түзету орындары беріледі. Соңында, әр партия алған түзету орындары округтер арасында бөлінеді. Sainte Laguë санының қолданылуы әр партияға әр округте коэффициент ("салыстыру саны", jämförelsetal) береді, ол округтегі дауыс санының (2n+1)-ге бөлінуінен шығады, мұнда n – оған берілген орын саны. Партияның ең жоғары коэффициенті бар округке түзету орыны беріледі, содан кейін келесі түзету орынын бөлу алдында сол округ үшін жаңа коэффициент есептеледі. Теориялық тұрғыдан алғанда, бір округке бірнеше түзету орыны берілуі мүмкін. Егер партияға округте әлі орын берілмесе, оның коэффициенті – ол алған дауыстардың саны. Орындықтар округтегі партиялар арасында бөлінген кезде, бұл сан 1,4-ке бөлінді, бұл партияның алғашқы орын алуын қиындатты. Бірақ қазір мұндай бөліну жүргізілмейді. Осылайша, қолданылатын әдіс таза және өзгертілмеген Sainte Laguë әдісі болып табылады.
Жергілікті сайлауда
Округтік кеңестерге сайлауда сол принциптер сақталады, бірақ келесі айырмашылықтар бар: округ бойынша 3 пайыздан артық дауыс алған партиялар ғана орын бөлістіруге қатыса алады. 12 пайыздық шектің немесе осы көрсеткіштен төмен қалған партиялардың орын алуының басқа да мүмкіндіктері жоқ. Соңында, түзету орындарының саны округтік кеңестегі орын сандарының оннан бір бөлігіне тең. Егер оннан бір бөлігі бөлшек сан болса (ол әрқашан солай болады, себебі округтік кеңестегі орын сандары тақ болуы тиіс), бөлшек сан әрқашан үлкейтіледі, яғни 51 орынды округтік кеңесте 45 негізгі орын және 6 түзету орыны болады.
Норвегия
Норвегияда 1989 жылғы парламент сайлауында 8 орынмен тегістеу жүйесі енгізілді. 2005 жылдан бері 19 тегістеу мандаты бар, әр облысқа біреуден. Оның қазіргі түрі мына принциптерге негізделген:
Тегістеу орындарына ие болу үшін партия ұлттық дауыс берудің кемінде 4% (шекті мән) алуы тиіс. Партия белгілі бір облыста өкіл сайлау үшін жеткілікті дауыс жинауы мүмкін, бірақ тегістеуге қатысуға құқығы болмауы да мүмкін. Облыс бойынша сайланатын өкілдердің саны облыстың жалпы халқы мен ауданына байланысты. Сондықтан Финнмарк облысына Ослоға қарағанда (2005 жылы 18 167 дауыс) аз дауыс қажет (7 409 дауыс). 169 өкілдің 150-сі облыс ішінде халықтың дауысымен сайланады. Бұл партия облыста халықтың 40% дауысын алса, сол облыстан шамамен 40% өкіл сайлай алатынын білдіреді. Қалған 19 өкіл әр облысқа біреуден бөлінеді, бірақ партияның жалпыұлттық нәтижесі бойынша сайланады, егер партияның ұлттық деңгейдегі дауыс беруі 4% шекті мәннен жоғары болса. Нәтижесінде әрбір өкіл шамамен бірдей сайлаушыны ұсынуы тиіс. 2005 жылғы сайлауда ұлттық деңгейдегі дауыс берудің орташа саны партиялар арасында көбінесе бірдей болды. Ең ірі партия – Норвегияның Еңбек партиясы – бір өкілге ең аз дауыс жинады, 14 139 дауыс; ал ең көп дауыс қажет болған партия – Христиан демократтар партиясы, 16 262 дауыс. Алайда, облыстар арасында үлкен айырмашылықтар болды: Согн-ог-Фьордане Либералдық партиядан бір өкілді сайлау үшін тек 3 503 дауыс қажет болса, Акершус облысында Социалистік солшылдар партиясынан бір өкілді сайлау үшін 22 555 дауыс қажет болды. Бұл жүйе жылдар бойы бірнеше рет түзетулерден өтті және заңнамалық шаралардың нәтижесі болып табылады.
In order to be eligible for leveling seats, a party must get at least 4% (the exclusion threshold) of the national popular vote. A party may attain enough votes in a given county to elect a representative but may fail to be eligible for leveling seats. The number of representatives elected per county is a function of the total population in the county and the area of the county. Hence, the county of Finnmark needs fewer votes to elect a representative (7,409 in 2005) than Oslo (18,167 the same election). Of 169 representatives, 150 are elected by popular vote within the county. This means that a party that achieves 40% of the popular vote in a county will send about 40% of the total number of representatives from that county. The remaining 19 representatives are allocated one to each county but are elected based on nationwide results for a party, as long as the popular vote at the national level for that party exceeds the exclusion threshold of 4%. The result is that each representative represents an approximately equal number of voters. In the 2005 elections, the average number of votes on a national level was largely similar across party lines. The largest party, the Norwegian Labour Party, required the fewest votes per representative with 14,139; the party that needed the most votes was the Christian Democrats, with 16,262. On a county by county basis, however, there were greater disparities: Sogn og Fjordane needed only 3,503 votes to elect one representative from the Liberal Party, while Akershus needed 22,555 to elect one representative from the Socialist Left Party. The arrangement has gone through several adjustments through the years and is the result of legislative action.
Тегістеу орындықтарын бөлу
Тізбелі орындықтарды бөлу біршама күрделі процесс болып табылады. Біріншіден, тізбелі орындықтар партиялар арасында таратылады. Екіншіден, олар аудандарға бөлінеді.
Тараптар арасында үлестіру
Барлық 169 орынның "идеалдық" үлестірілуі Сайнт-Лагуе әдісімен есептеледі. Егер сайлау шегіне жетпеген партия орындар ұтып алса, партия оларды сақтайды және үлестірілетін орын саны сәйкесінше азаяды. 2009 жылы Либералдық партия шекті деңгейге жетпеді, бірақ екі орын жеңіп алды. Сондықтан, идеалды үлестіру үшін 167 орын ғана ескерілді. Егер партия идеалды үлестіру көрсеткеннен артық орын жеңіп алса, партия оларды сақтайды, бірақ теңестіру орындарын жеңіп алмайды. Ондай жағдайда, орынды теңестіруге әлі құқығы бар партиялар арасында тағы бір идеалды үлестіру жасалады, және түзетілген үлестіруде қайтадан "артық" орындар бар партия көрсетілсе, бұл процесті қайталау мүмкін. 2009 жылы алғашқы идеалды үлестіру Еңбек партиясының жалпы 63 орынға ие болуы керек екенін көрсетті, бірақ олар 64 орын жеңіп алды. Бұл орындар ескерілмеді, сондықтан қалған 103 орынды Прогресс партиясы, Консервативтік партия, Христиан-демократтар, Орталық партия және Социалистік солшыл партия арасында тағы бір идеалды үлестіру жасалды. Ақырғы идеалды үлестіру белгіленгеннен кейін, әр партияға берілген теңестіру орындарының саны сол партияның идеалды орын санынан әр округтен жеңіп алынған орын саны шегерілгенге тең болады.
Өзгешеліктер
Деңгейлеу орындарын тағайындау әдісі көбінесе округте жақсы нәтиже көрсеткен үміткерлерге бірінші орындарды беруге әкеледі. Дегенмен, соңғы деңгейлеу орындары олар өкілдік ететін округте аз дауыс алған үміткерлерге берілуі мүмкін. (Теориялық тұрғыдан алғанда, партияның дауыс алмаған немесе тіпті кандидаттар тікелей ұсынбаған округте деңгейлеу орынына ие болуы мүмкін, мұндай жағдай сайлау заңында қарастырылмаған.) 2005 жылы Вера Лайскетт Либералдық партиясынан Финнмаркта 826 дауыспен соңғы деңгейлеу орынын алған оқиға соған дәлел. Осылайша, Либералдық партия Финнмарк округіндегі орынның 20% -ын, ал дауыс берушілердің шамамен 2% -ын ғана қамтыды. 2009 жылғы сайлауда бір округ бойынша үлестіруді болжауды есептейтін бағдарламалық жасақтамадағы қателік олардың деңгейлеу орынын басқа партияға берді. Бұл екі округтің нәтижесіне әсер етті, және деңгейлеу орындарының таратылуы туралы шешім қабылдау үшін бір аптадан астам уақыт кетті, содан кейін қайта санау жүргізілді. Метте Ханекамах соңғы орынды иеленді.
Германия
2013 жылдың ақпан айында Федералды Конституциялық соттың пропорционалды өкілдік үшін сайлау заңын реформалауды талап еткен шешімінен кейін, Германия аралас мүшелік пропорционалды жүйесінде теріс дауыс салмағы туындаған жағдайда, қажет болған жағдайда ұлттық деңгейде теңестіру орындарын құру ережесін қосты, бұған дейін көптеген штаттық сайлауларда қолданылып келген дәстүрлі теңестіру орындарымен қатар.