Кіріспе

Деннстедтиацеялар тұқымдасы – полиподиалдар қатарындағы он бес тұқымдастың бірі, монофиттер (папоротниктер) ішіндегі ең дамыған тұқымдастардың бірі. Оған 10 туыс, шамамен 240 белгілі түр кіреді, соның ішінде әлемдегі ең көп таралған папоротниктердің бірі – Pteridium aquilinum (жайылма папоротник). Қатар мүшелерінің көбінесе үлкен, күрделі бөлінген жапырақтары болады және кішкентай, дөңгелек ішкі жиекті спора жинақтары (сорилер) мен қап тәрізді индузиясы (мысалы, Dennstaedtia) немесе жапырақ жиегінің иілуінен пайда болған жалған индузиясы бар сызықты жиекті спора жинақтары (мысалы, Pteridium) кездеседі. Қатар мүшелері арасындағы морфологиялық әртүрлілік бұрынғы таксономияны шатастырды, бірақ соңғы молекулалық зерттеулер қатар мен тұқымдастың монофилиясын растады. Деннстедтиацеялар және қалған монофиттердің қайта жіктелуі 2006 жылы жарияланды.

Тұқымдардың таралуы

Жалпы, отбасы пантропикалық, бірақ Птеридиумның (ең кең таралған папоротник туысы) таралуының арқасында Dennstaedtiaceae бүкіл әлемде кездеседі. Pteridium – жақсы бейімделген, ерте сатыдағы, оңай таралатын туыс, көбінесе оның таралудың жеңілдігіне байланысты «қоқыс» деп сипатталады. Спорасы жеңіл және берік болғандықтан, ол салыстырмалы түрде алысқа саяхаттап, ашық, бұзылған ортаны оңай мекендей алады. Деннестедтия көбінесе тропикалық және жылы белдеулік аймақтарда кездеседі, бірақ Амазонка мен Африкада кеңінен таралмаған. Оенотрихия Жаңа Каледонияда өседі. Лептолепия Жаңа Зеландияда, Квинслендте (Австралия) және Жаңа Гвинеяда таралған. Микролепия Азиялық-Тынық мұхиты аймағында кездеседі. Паэзия тропикалық Америкада, Азияда және Тынық мұхитының батысында өседі. Гиполепис тропикалық және оңтүстік умерен аймақтарда таралған. Блотиелла Африкаға қатысты айқын орталықтанған. Histiopteris көбінесе Малайзияда кездеседі, оның бір түрі пантропикалықтан оңтүстік умеренге дейін таралған. Көне Крамэроптерис туысы Ценман жасындағы Бірманың құрғақ шайырында табылған қалдықтарынан белгілі.

Сыныптастыру тарихы

Деннстаедтиалар бұрын Деннстаедтиалдар қатарының жалғыз туысы саналған. Деннстаедтиа тұқымдасы қазір бұрын анықталған Монахосорасеялар (Monachosoraceae Ching), Птеридиялар (Pteridiaceae Ching) және Гиполепсеялар (Hypolepidaceae Pic. Serm.) тұқымдастарын қамтиды, бұл тұқымдар қазір Lindsaeaceae және Saccolomataceae тұқымдастарына жатқызылған, сондай-ақ Деннстаедтиалар клады ішінде пайда болған Монахосорасеялар тұқымдасын да қамтиды.

Деннстедтиа тұқымдасына жататын қызықты түрлер

Деннстедтиа тұқымдастарының түрлері мен туыстары көбінесе арамшөптік сипатымен белгілі (мысалы, Pteridium spp., Hypolepis spp., Paesia spp.), бірақ кейбір түрлері әсемдік үшін өсіріледі (Blotiella spp., Dennstaedtia spp., Hypolepis spp., Microlepia spp.). Pteridium aquilinum-ның жас жапырақтары/бүршіктері желінетіні мәлім, бірақ олардың құрамында канцерогендер бар, сондықтан бұл практика кең таралмаған. Pteridium esculentum-ның тамырсаңдары Маори халқы Жаңа Зеландияға қоныс тепкен 13 ғасырда тағам ретінде қолданылған, бірақ қазір Маори тағамдарының құрамына кірмейді. Pteridium esculentum тамырсаңдары бай топырақта, салыстырмалы түрде тереңде өскенде шамамен 50% крахмалдан тұрады. Тамырсаңдар кептірілгеннен кейін өте жеңіл болғандықтан (саяхатқа ыңғайлы) және құрғақ сақталғанда шамамен бір жыл бойы сақталуға болатындықтан, тағамның негізгі бөлігі болды. Pteridium esculentum жапырақтары мен споралары уыттар мен канцерогендермен байланысты және малдың (сия, қой, жылқы, шошқа) ауруына себеп болуы мүмкін.