Кіріспе

Американдық геофизик Гарри Филдлинг Рид (18 мамыр 1859 – 18 маусым 1944) – американдық геофизик. Ол сейсмология саласына қосқан үлесімен, әсіресе, жер сілкінісін сынықтармен байланыстыратын серпімді қайыру теориясымен белгілі болды.

Ерте өмір

Гарри Филдлинг Рид Эндрю Рид пен Фанни Брук Гватми Ридтің жеті баласының төртіншісі болды. HF Ридтің анасы – АҚШ-тың бірінші президентінің әпкесі Бетти Вашингтон Льюистің ұрпағы; оның әкесі сәтті қант саудагері болған. Кіші Ридтің алғашқы білімі оны кемінде бір жыл Швейцарияға алып барды; сондай-ақ ол Пенсильвания әскери академиясына қатысып, бітіргені белгілі. 1877 жылы Рид жаңадан құрылған Джонс Хопкинс университетіне түсті, ол 1880 жылы екінші түлектер тобының құрамында B.A. дәрежесін алды. Келесі жылы ол Хопкинс Ph.D. бағдарламасына қабылданды, ол сол кезде Американың ғылыми және интеллектуалдық өмірін өзгертіп жатқан еді. Рид физик Генри Роуленд пен математик Дж. Дж. Сильвестердің, Джонс Хопкинстің алғашқы профессорларының екеуінің басшылығымен оқыды. 1885 жылдың ақпан айында Рид платина спектрі туралы диссертация қорғап, докторлық дәрежесін алды, мұндай тапсырмалар Роуленд – қазіргі заманғы спектрлік зерттеулердегі пионер – студенттеріне жиі берген. Рид аспирантурада оқып жүргенде Эдит Гиттингсқа (1861–1954) үйленді. Оның әкесі, Джеймс Гиттингс, Мэриленд штатының заң және медицина салаларымен тығыз байланысы бар Балтимор округының тамырлы отбасынан шыққан. Оның анасы – Мэри Элизабет Макгилл, оның әкесі Хагерстаун қаласында дәрігер болған. Рид пен оның әйелі екі балаға ие болды: 1892 жылы туған Фрэнсис Филдлинг Рид және 1895 жылы туған Дорис Филдлинг Рид. Гиттингс әулеті арқылы екі Рид баласы Уоллис Уорфилдке (1895 жылғы 6-сы), кейін Виндзор герцогинясына шағын туыс болды. Анасы арқылы Гарри Филдлинг Рид Джордж Вашингтонның шөбересінің немересі болды. Осы әлеуметтік байланысқа қоса, Ридтер Балтимордың академиялық ортасымен, әсіресе Джонс Хопкинс медицина мектебінің «батырлар» дәуіріндегі тұлғаларымен, мысалы сэр Уильям Ослермен және аспирантурадағы достарымен, соның ішінде Вудроу Уилсонмен тығыз байланыста болды.

Ерте мансап

1884 жылдың күзінен бастап 1886 жылдың жазының басына дейін Рид Еуропаны зерттеп, саяхат жасады. 1884 жылдың күзінде және 1885 жылдың қысында ол Берлинде Герман фон Гельмгольцтің зертханасында жұмыс істеген болуы мүмкін. Оның әйелі оның қасында болды, ал көптеген саяхаттарында оларға анасы, Мэри Элизабет Макгилл Гиттингс қосылды. Гиттингс төрт кішкентай дәптерге жазылған күнделік қалдырды, ол қазір Джонс Хопкинс университетінің кітапханасының арнайы коллекциялар бөлімінде сақталады және олардың отбасылық өмірінің алғашқы жылдары туралы құнды мәліметтер береді. Оның байқауы бойынша, қызы неміс тілін "ысқырық пен шашырау" деп есептеген. Гиттингс Берлиннің қысқы климатын "тұманды және көңілсіз" деп сипаттады, жергілікті тұрғындардың әлі де түстен кейін кешкі ас ішетінін және кейбір студенттердің (тіпті американдықтардың да) дуэльдерге қатысатынын көрді. 1885 жылдың күзінде Рид, оның әйелі және анасы Ұлыбританияның Кембридж қаласындағы жалға алынған үйге көшіп, шамамен бір жылдай тұрды. Көп ұзамай Рид Троица колледжінің профессоры болып тағайындалған және Кавендиш зертханасының директоры болған жас физик Дж. Дж. Томсонмен танысты. Бұл достық, кәсіби де, жеке де, Рид және Томсон отбасыларында бүгінгі күнге дейін сақталып келеді (2007 жылға дейін). Олар алғаш кездескен кезде Дж. Дж. Томсон 29 жаста, ал Гарри Филдинг Рид 26 жаста болды. Отбасы мүшелері арасында алысқан хаттар олардың бірге өткізген алғашқы жылдарында туған жақындық пен сыйластықты көрсетеді. Дж. Дж. Томсон және оның ұлы Джордж Пейджет (1892–1975) екеуі де атомдық физика саласындағы пионерлік еңбектері үшін Нобель сыйлығын алды. Дж. Дж. физика тарихында Кавендиш зертханасын зерттеуші физиктерді даярлайтын ең жақсы мектепке айналдырғаны үшін ерекше орынға ие. 1886 жылдың күзінде Рид Огайо штатының Кливленд қаласындағы Кейс қолданбалы ғылым мектебінде жұмысқа орналасты. Ол Джонс Хопкинс университетіндегі доценттік қызметке тағайындалғанға дейін сегіз жыл физика және математика пәндерін оқытты, бұл дәреже бүгінгі көмекші профессорға тең. Рид бірден жұмысты қабылдамағанының себебі әлі анықталмаған, бірақ ол жаңадан құрылған Чикаго университетінде бір жыл жұмыс істеді. Алайда, 1896 жылдың көктемінде ол және оның отбасы Балтиморға қайтып оралды және Кафедраль көшесіндегі, Маунт-Вернон алаңынан (сол кездегі Балтимордың "қоғамдық өмірінің" орталығы және оның ата-анасының үйі) алыс емес, үлкен қалалық үйге көшіп барды.

Гляциология

Кливлендте болған кезде Рид мұзтануды зерттеуді бастады. Оның мұздықтарға деген қызығушылығы бала кезінде Швейцарияға жасаған саяхаттарынан туған болуы мүмкін, бірақ мұндай ерте саяхаттардың ұзақтығы мен ерекшеліктері қазірге дейін белгісіз. Рид ақырында мұздықтардың динамикасын қатаң зерттеуге шешім қабылдағаны анық. 1890 жылы ол Алясканың оңтүстік-шығысындағы Мұздық шығанағына жазғы сапар ұйымдастырды. Оған Кливленд аймағынан бірнеше жас жігіттер еріп келді, олардың көпшілігі студенттер еді, солардың бірі Х. П. Кушинг деп танылды. Кейіннен Кушинг геолог мамандығы бойынша ұзақ мансап жасады және әйгілі нейрохирург Харви Кушингтің ағасы болды. Харви Кушинг 1896 жылы Балтиморға, жаңадан ашылған Джонс Хопкинс ауруханасына оқуға түсті, ал кейін Бостон қаласындағы Бригамның хирургия бөлімін басқарды. Ридтің Аляскаға жасаған сапары оның алғашқы ғылыми еңбегіне, сол жылдары академиялық журнал болып саналған National Geographic Magazine журналының IV томында жарық көрген ұзақ мақалаға әкелді. 1892 жылы ол тағы бір экспедиция ұйымдастырды (біріншісі сияқты, жеке қаржысымен қаржыландырылған), оған жалдамалы жұмысшылардың шағын тобы қатысты. Оның алғашқы сапарындағы студенттер мен басқалардың екінші рет неге қатыспағаны белгісіз. Аляскадағы жағдай сол кезде «пионерлік» деп сипаттауға болады, ал далалық ғалымдар мұздағы қаптарда немесе жалаңаш тастағы лагерьтерде тұруға мәжбүр болды. АҚШ Әскери-теңіз күштері жылы айларда аптасына бір рет кеме жіберді, бірақ Мұздық шығанағы аймағы, Алясканың көп бөлігі сияқты, 1890 жылға дейін тек беткей зерттелген жабайы жер болып келді. Дегенмен Рид мұздықтардың қозғалысын және өзгеруін көрсететін өлшемдер жасады, сондай-ақ мұздықтың алдыңғы бөлігінің пішінін қалай сақтайтынын түсіндіретін теория ұсынды. Кейіннен АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) осы мұздықтардың бірін оның құрметіне атады.

Сейсмология

Балтиморға оралғаннан кейін Рид келесі 35 жылын Джонс Хопкинс университетінде ғылыми зерттеу және оқыту қызметіне арнады. Геология бөлімі бірнеше жыл бұрын құрылған еді, сол кезде оған Чарльз Буллок Кларк төрағалық еткен. Ридтің бөлімдегі басқа ғалымдармен қарым-қатынасы нақты белгілі емес, оның кәсіби бағыты да тұрақсыз болды. Геофизика сол уақытта жаңа ғылым саласы еді, және Рид кейіннен оны мамандық ретінде алғаш зерттеген американдық ғалым деп айтуға құқылы болды. 1911 жылы, бірнеше рет жоғарылаудан кейін, оған Динамикалық геология және география профессоры атағы берілді. 1902 жылы Рид АҚШ Геологиялық қызметі үшін (USGS) сейсмологиялық деректер жинауға кірісті. Ол кезде сейсмология ғылымы әлі де жаңа болып келді, және әлемде санаулы ғана сейсмограф жұмыс істеді. Олардың бірі Джонс Хопкинс геологиялық зертханасына орнатылды, ал 1911 жылы Рид осы тақырыпта ағылшын тіліндегі алғашқы толық зерттеуді жариялады. Оның мұндай өлшеу құралдарына деген қызығушылығы 1880-ші жылдардың басында Генри Роулендпен оқыған кезінде бастау алған болуы мүмкін, ол атомдық деңгейде табиғатты өлшеу және бағалау үшін жоғары дәлдікті құралдарды қолдануда жаңашыл болған ғалым еді. Ридтің британдық досы және әріптесі Дж. Дж. Томсон да осыған ұқсас өлшемдерді пайдаланып, электронның массасы және заряды бар бөлшек екенін дәлелдеді. 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісі Ридке сейсмологияға деген қызығушылығын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік берді. Эндрю Лоусон сол кезде Берклидегі Калифорния университетінің геология кафедрасын басқарды, ал Лоусон геологиядан докторлық диссертациясын қорғалаған алғашқы Хопкинс түлектерінің бірі болды (1888). Мүмкін, оның ықпалымен Рид штаттың қаржыландыруымен құрылған комиссияға кіріп, зерттеу жұмысына қатысқан жалғыз калифорниялық емес ғалым болып таңдалды. Калифорния жағалауы мен жақын жердегі ішкі аймақтардың әртүрлі нүктелерінің соңғы жарты ғасыр ішіндегі қозғалысын мұқият зерттеу барысында, USGS деректеріне қол жеткізу Ридке жер сілкінісінің "эластикалық деформация" деп аталатын күштердің нәтижесінде болғанын анықтауға көмектесті. Бұл деформация Сан-Андреас жарылысының бойындағы нүктелерде баяу, бірақ біркелкі емес жиналды, ал осы күшті босату үшін үлкен жер сілкінісі қажет болды, әсіресе жарылыстың ең көп энергия жинақталған бөлігінде. Бұрынғы буын еуропалық ғалымдар жарылыстар мен жер сілкінісінің байланысы бар ма деген сұрақтарды қарастырған, бірақ осы арадағы нақты және динамикалық байланысты Гарри Филдинг Рид анықтады. Ол өзінің жаңа теориясын "Эластикалық кері иілу" деп атады, және ол XXI ғасырда да қазіргі тектоникалық зерттеулердің негізі болып табылады.

Тану

Ридтің атағы енді Батыс жарты шардағы геофизиканың негізін қалаушы ретінде бекінді. Кембридждегі ескі досы Дж. Дж. Томсон сияқты, ол да ең жоғары деңгейдегі ғалым ретінде мойындалды. Геология саласында Нобель сыйлығы берілмегенімен, Рид 1910 жылы Америка философиялық қоғамына, 1912 жылы Ұлттық ғылым академиясына сайланды және 1924-1926 жылдары Америка геофизикалық одағының президенті қызметін атқарды. Ол мұзтану және сейсмология саласындағы еуропалық түрлі қоғамдармен хат алмасып тұрды, ал 1926 жылдың желтоқсанында әйелімен бірге жер сілкінісін зерттеу жөніндегі халықаралық конференцияға шақырылған қонақ ретінде Жапонияға сапар шекті.

Жеке тұлға және зерттеу стилі

Гарри Филдинг Ридтің өмірі қазіргі заманғы ғылымның алғашқы жылдары мен кейінгі дәуір арасындағы алшақтықты байланыстырды. Алғашқы жылдары сэр Джозеф Бэнкс пен Бенджамин Франклин сияқты табысты адамдар өздері жұмыс істеген немесе достарының жұмысын қаржыландырған, ал кейінгі дәуірде, 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарында, үкіметтік және институционалдық қаржыландыру ғылымды жақсы ұйымдастырды, тіпті бюрократиялық мекемеге айналдырды. Ридтің 1884-1886 жылдардағы Еуропаға жасаған ұзақ сапарының қаржысы әкесінен түскен сияқты, оны оның әйелі кейіннен (1886 жылдың күзінде) Дж. Дж. Томсонға жазған хатынан көруге болады. Джонс Хопкинс университетінде сақталған оның қолжазбаларының арасында Ридтің USGS (1902–14) үшін деректер жинаған алғашқы жылдарына қатысты есеп кітабының куәлігі де бар. Көбінесе кеңсе шығындары және сияқты шағын сомаларды тіркеген бұл есеп кітабы, Ридтің USGS-тен өтемақы күткенін көрсетеді. Дегенмен, ол жалақы алған жоқ. Бұл 1902 жылға қарай ғылыми зерттеулердің қалай өзгере бастағанының айқын мысалы: тұрақты табыс болмағанмен, Ридтің барлық шығынды өзі төлеуі күтілмеді. Үкіметтік субсидия – сондай-ақ Джонс Хопкинс университетінің геология факультеті 1898 жылдан кейін Мэриленд штатының автомобиль жолдары департаменті үшін жұмыс істеді – жауапкершілікті де арттырды: сондықтан Рид шығындарды мұқият тіркеді. 1896 жылы әкесінің қайтысынан бастап Ридтің жеке табысы айтарлықтай артты, оның бір бөлігін ғылыми зерттеулерге жұмсады. Кейінірек әріптесі Эндрю Лоусон оны "ұсынысқа ие мінезді" деп еске алды, онымен кездесу "әрқашан қуаныш сыйлады". Лоусон сондай-ақ Рид оған таныс емес адамдарға "қатаң" көрінуі мүмкін екенін, бірақ бұл оның заманының оңтүстік элитасына тән екенін айтты. Ол кішкентай, бірақ денесі күшті адам болды, жас кезінде гимнаст және ұзақ өмірінің көп бөлігінде белсенді таушы болды. Оның Джонс Хопкинс университетінің геология факультеті арқылы Ph.D. геофизиктері даярлағаны белгілі емес, бірақ ол басқа салалардағы студенттерге кеңесші болды.

Мұра

Ридтің ұлы Фрэнсис Филдлинг 1930 жылы Мэриленд университетінен медицина докторы дәрежесін алды, бірақ АҚШ армиясындағы қызметінен басқа медицинамен айналыспады. Оның қызы Дорис Филдлинг музыка мен өнерді қуып, Уолл-стритте және Вашингтондағы АҚШ үкіметтік облигациялар нарығында облигация трейдері болып жұмыс істеді. Ол танымал классик Эдит Гамильтонмен өмірлік серік болды және екеуі аға Ридтің тұңғыш немересі Фрэнсис Дориан Филдлингті тәрбиеледі. Гарри Филдлинг Ридтің қарындасы Эллен, ондаған кітаптың авторы, Принстон университетінде ағылшын тілінен сабақ берген және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нидерландыдағы АҚШ елшісі болған атақты ақын және уағыздаушы Генри ван Дайкке үйленді. Оның кіші інісі Эндрю Мелвилл отбасылық тауар бизнесінде біраз уақыт жұмыс істеді, бірақ кейін Францияның оңтүстігінде екінші үй және отбасын құрды. Рид 1944 жылдың 18 маусымында қайтыс болды. Ол және оның інісі Эндрю, Эдит Гиттингс Рид және оның анасы Балтимордағы Гринмаунт зиратына жерленген. Олардың ескерткіштері әртүрлі губернаторлардың, мэрлердің, Азамат соғысының генералдарының және Балтимордың тарихи элитасының өкілдерінің қабірлерімен қоршалған. Рид геологтар тарапынан өз саласының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. Жыл сайын Америка сейсмологиялық қоғамы сейсмология саласындағы ең үздік жұмысын жасаған ғалымды марапаттайды: олардың сыйлығы әлі де Гарри Филдлинг Рид медалі деп аталады.