Мәдениеттің әлеуметтік табиғаты

Кіріспе

Әлеуметтану ғылымының мәдениет тармағы

Мәдениеттің әлеуметтануы және оған жақын мәдени әлеуметтану, қоғам мүшесі қолданатын символдық кодтар жиынтығы ретінде түсінілетін мәдениетті жүйелі түрде талдаумен айналысады, ол қоғамда көрініс береді. Георг Симмель үшін мәдениет – «тарих барысында нығайтылған сыртқы формалар арқылы жеке тұлғаларды жетілдіру» дегенді білдіреді. Социологиялық тұрғыда мәдениет – ойлау және сипаттау жолдары, іс-әрекеттер және адамдар тобының өмір салтын қалыптастыратын материалдық заттар ретінде талданады. Қазіргі заманғы әлеуметтанушылардың мәдениетке қатысты көзқарасы көбінесе «мәдениет әлеуметтануы» мен «мәдени әлеуметтану» деп екіге бөлінеді. Бұл терминдер ұқсас болғанымен, толықтай бірдей емес. Мәдениет әлеуметтануы – көне ұғым, ол кейбір тақырыптар мен объектілерді басқаларына қарағанда көбірек немесе азырақ «мәдени» деп қарастырады. Ал Джеффри К. Александр мәдени әлеуметтану терминін енгізді, бұл көзқарас барлық немесе көптеген әлеуметтік құбылыстарды белгілі бір деңгейде мәдени деп қарастырады. Мысалы, мәдени әлеуметтанудың «күшті бағдарламасының» негізгі жақтаушысы Александр былай демек: «Мәдени әлеуметтану мүмкін дегенге сену – әрбір іс-әрекет, оның сыртқы ортамен салыстырғанда қаншалықты құралдық, рефлексивтік немесе мәжбүрлі болса да, белгілі бір дәрежеде сезім мен мағынаның көкжиегіне енген деген ойды қабылдау». Талдау тұрғысынан алғанда, мәдениет әлеуметтануы көбінесе нақты мәдени құбылыстарды әлеуметтік процестердің нәтижесі ретінде түсіндіруге тырысады, ал мәдени әлеуметтану мәдениетті әлеуметтік құбылыстарды түсіндірудің құрамдас бөлігі ретінде қарастырады. Мәдениеттану саласынан ерекшеленетіні, мәдени әлеуметтану барлық адамдық мәселелерді мәдени кодтау мен декодтау мәселесіне дейін кемітпейді. Мысалы, Пьер Бурдьедің мәдени әлеуметтануында «әлеуметтік және экономикалық санаттар бір-бірімен байланысты, бірақ мәдениге дейін азайтылмайды» деген нақты түсінік бар.

Даму

Мәдени әлеуметтану алғаш рет Германияның Веймар қаласында пайда болды, онда Альфред Вебер сияқты әлеуметтанушылар Kultursoziologie (мәдени әлеуметтану) терминін қолданды. Кейіннен мәдени әлеуметтану ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде 1960 жылдардың "мәдени бұрылысы" нәтижесінде "қайта жаңғыртылды", бұл әлеуметтік ғылымдарға структуралистік және постмодернистік көзқарастарды әкелді. Мәдени әлеуметтанудың осы түрі мәдени талдау және сындық теорияны біріктіретін тәсіл ретінде қарастырылуы мүмкін. Мәдени бұрылыстың бастапқы кезеңдерінде әлеуметтанушылар зерттеулерде сапалық әдістерді және герменевтикалық тәсілдерді жиі қолданды, мағыналарға, сөздерге, заттар мен символдарға баса назар аударды. "Мәдениет" содан бері социологияның көптеген салаларында маңызды ұғымға айналды, оның ішінде тарихи түрде сандық және модельге негізделген салалар, мысалы, әлеуметтік жіктелу және әлеуметтік желілерді талдау сияқтылар да бар.

Алғашқы зерттеушілер

Мәдениеттің әлеуметтануы Маркс, Дюркгейм және Вебер сияқты алғашқы теоретиктер қалыптастырған әлеуметтану мен зерттеушілер әлемдегі түрлі мәдениеттерді сипаттау және талдау үшін этнографиялық әдістерді дамытқан антропологияның тоғысуынан өркендеді. Осы саланың бастапқы дамуының әсері әлі де әдістерде (мәдени әлеуметтану зерттеулерінің көп бөлігі сапалық сипатта) теорияларда (әртүрлі сын тұрғысынан қараулар социологияның қазіргі зерттеу орталарында маңызды орын алады) және саланың мазмұндық бағытында байқалады. Мысалы, халық мәдениеті, саяси билік және әлеуметтік жік арасындағы байланыс осы саладағы алғашқы және тұрақты мәселелердің бірі болды.

Карл Маркс

Маркс, конфликт теориясына зор үлес қосушы ретінде, мәдениетті теңсіздікті ақтау құралы деп санайды. Үстем тап немесе буржуазия өз мүдделерін ілгерілету үшін мәдениет жасайды, ал пролетариаттың мүдделерін басады. Оның осыған қатысты ең әйгілі сөзі: "Дін – халықтың опиумы". Маркс "тарихтың қозғалтқышы" – экономикалық мүдделері қайшы келетін адамдар тобы арасындағы күрес екеніне сенді, сондықтан экономика құндылықтар мен идеологияның мәдени үстеме құрылымын анықтайды. Осы себепті Маркс материалист саналады, өйткені ол экономикалық (материалдық) мәдениетті (идеалдық) тудырады деп есептейді, бұл "Гегельді басына тік қоюмен" тең, Гегель идеалдық материалды тудырады деп дәлелдеген еді.

Макс Вебер

Вебер статус тобын белгілі бір типтегі субмәдениет ретінде жаңадан енгізді. Статустық топтар мынадай факторларға негізделеді: нәсіл, ұлт, дін, аймақ, кәсіп, жыныс, сексуалдық бағдарлама және т.б. Бұл топтар әртүрлі құндылықтар мен нормаларға сүйенген өмір салтын ұстанады. Олар мәдениеттің ішіндегі мәдениет, демек, субмәдениет деп аталады. Вебер сондай-ақ адамдардың материалдық және рухани мүдделерімен қозғалатынын айтты, оның ішінде тозаққа түспеу сияқты қажеттіктер де бар. Вебер адамдардың руханилығын білдіру үшін символдарды қолданатынын, символдар шын оқиғалардың рухани жағын көрсететінін және рухани мүдделер символдардан туындайтынын түсіндіреді.

Георг Симмель

Симель үшін мәдениет – тарих барысында объективтендірілген сыртқы формалар арқылы жеке тұлғаларды дамыту. Симмель өзінің талдауларын "форма" және "мазмұн" аясында ұсынды. Социологиялық ұғымдар мен талдаулар қарастырылуы мүмкін.

Бронислав Малиновский

Малиновский Тробриан аралдарынан мәліметтер жинады. Арал бойынша туыстық топтар жердің бөліктеріне құқық талқылайды, және осы талаптарын негіздеу үшін, олар бір әйел-шежіренің қалай ру құрғаны және ру сол әйел-шежіреден қалай тарағаны туралы мифтерді айтады. Малиновскийдің байқаулары Дюркгеймнің бұрынғы зерттеулеріне сүйенді.

Альфред Редклиф Браун

Радклиф Браун Андаман аралдарының мәдениетіне енді. Оның зерттеулері арал тұрғындары арасындағы топтық бірігу музыка мен туыстық байланыстарға, сондай-ақ осы іс-әрекеттерді қолданатын рәсімдерге негізделгенін көрсетті. Радклиф Браун айтқандай, "Рәсімдер қоғамды нығайтады".

Марсель Маус

Марсель Маус батыс және батыс емес қоғамдардың діні, сиқыры, құқығы және моралі саласында көптеген салыстырмалы зерттеулер жасады, «жалпы әлеуметтік құбылыс» тұжырымын қалыптастырды және өзаралықтың мәдени өзара әрекеттесудің әмбебап заңдылығы екенін айтты.

Клод Леви-Стросс

Леви-Стросс, бір уақытта Дюркгейм, Мосс, Малиновский және Радклифф-Браунның әлеуметтанулық және антропологиялық позитивизміне, экономикалық және әлеуметтанулық марксизмге, Фрейдтік және гештальт психологиясына, сондай-ақ Соссюр мен Якобсонның құрылымдық тіл біліміне сүйене отырып, миф, туыстық қатынастар, дін, ритуал, символизм, магия, идеология (жабайы ойлау), білім, өнер және эстетика салаларында маңызды зерттеулер жүргізді, зерттеулерінде құрылымдық әдістеме қолданды. Ол әлеуметтік мінез-құлық пен құрылымдарды түсіндіру үшін адам ойлауының әмбебап принциптерін іздеді.

Бурдье мәдениет әлеуметтануының теориялық конструкциялары

Француз социологы Пьер Бурдьедің қоғам мен әлеуметтік қатынастардың ықпалды моделі марксистік таптар мен қақтығыс теорияларында негізделген. Бурдье әлеуметтік қатынастарды ол "өрiс" деп атаған аяда сипаттайды, ол өзінің ерекше логикасы немесе қағидалары бойынша жұмыс істейтін, бәсекелестік әлеуметтік қатынастар жүйесі ретінде анықталады. Өріс – үстем және бағынышты таптар арасындағы билік үшін күрестің аренасы. Үстем тапты анықтайтын маңызды аспект – заңдылық осы өрісте беріледі немесе алынып тасталады. Бурдьедің практика теориясы көбінесе сөздік емес, практикалық, танымдық және тұрақты, бірақ бейімделуге қабілетті. Бурдьедің практикалық теориясындағы маңызды мәселе – іс-әрекеттің ережелерге, нормаларға және/немесе саналы ниетке сәйкессіз, тұрақты статистикалық үлгілерді қалай сақтауы. Бұл мәселені түсіндіру үшін Бурдье "хабитус" және "өрiс" ұғымдарын пайдаланады. Хабитус – әлеуметтік құрылымның функциясы арқылы жеке субъективтілік пен қоғамдық объективтіліктің өзара байланысты шындықтарын түсіндіреді. Ол субъективті және объективті дихотомияны басып өту үшін қолданылады.

Мәдениеттік өзгерістер

Мәдениет символикалық түрде кодталған және осылайша бір адамнан екіншісіне үйретілуі мүмкін деген сенім, мәдениеттер шектелген болса да, өзгеруі мүмкін екенін білдіреді. Мәдениеттер өзгеруге бейімделген және соған қарсы тұрады. Қарсылық әдеттен, діннен және мәдени ерекшеліктердің бірігуі мен өзара тәуелділігінен туындайды. Мәдениеттің өзгеруіне көптеген себептер бар, оның ішінде: қоршаған орта, жаңалықтар және басқа мәдениеттермен байланыс. Мәдениеттің қалай өзгеретінін түсінудің әртүрлі тәсілдері антропологиядан келген. Мысалы, диффузия теориясында бір нәрсенің формасы бір мәдениеттен екіншісіне көшеді, бірақ оның мағынасы емес. Мысалы, анкх символы Мысыр мәдениетінде пайда болды, бірақ көптеген мәдениеттерге тарады. Оның бастапқы мағынасы жоғалған болуы мүмкін, бірақ қазір Жаңа дәуір дінінің көптеген жақтастары оны күштің немесе өмір күштерінің құпия символы ретінде қолданады. Диффузия теориясының бір түрі – стимулдық диффузия, ол бір мәдениеттің элементі екіншісінде жаңалыққа әкелуіне сілтеме жасайды. Мәдениеттер арасындағы байланыс аккультурацияға да алып келуі мүмкін. Аккультурацияның әртүрлі мағыналары бар, бірақ бұл контексте ол бір мәдениеттің ерекшеліктерін екіншісімен алмастыруға қатысты, мысалы, көптеген американдық үндістермен болған жағдай. Жеке деңгейдегі байланысты процестер – ассимиляция және трансмәдениет, екеуі де жеке адамның басқа мәдениетті қабылдауына қатысты. Венди Грисвольд мәдени өзгерістерге басқа да социологиялық көзқарас ұсынды. Грисвольд мәдениет жеке адамдардан туған сияқты көрінетінін атап көрсетеді – мәдени өзгерістердің кейбір элементтері үшін бұл рас, бірақ сонымен қатар жеке адамдардың және мәдениетке үлес қосқандардың өмір сүру мерзімінен бұрын және кейін пайда болатын үлкен, ұжымдық және ұзақ мерзімді мәдениет бар, оны жеке тұлғалардың туындысы деп санауға болмайды. Автор осы қайшылықты шешу үшін социологиялық перспективаны ұсынады. Социология бұл мәдениет әрқашан қанағаттандырмайтын болған және социологиялық гений туралы көзқарасқа балама ұсынады. Бұл балама мәдениет пен мәдени туындылардың жеке емес, ұжымдық туындылар екенін көрсетеді. Мәдени нысандарды оларды жасаушыларына тән емес, ұжымдық өндірістің жемісі ретінде қарастыру арқылы жақсы түсінуге болады, олардың пайда болуында әлеуметтік маңызы бар. (53-бет) Қысқасы, Грисвольд мәдениет адамдардың контекстік тәуелді және әлеуметтік жағдайдағы әрекеттері арқылы өзгеретінін айтады; макро деңгейдегі мәдениет жеке адамға әсер етеді, ал ол өз кезегінде сол мәдениетке әсер етуі мүмкін. Бұл логика біршама дөңгелекке ұқсайды, бірақ мәдениет уақыт өте келе қалай өзгеретінін және біршама тұрақты болатынын көрсетеді. Бұл жерде Грисвольд мәдениеттің нақты шығу тегі туралы емес, мәдени өзгерістер туралы айтып отырғанын мойындау маңызды (мысалы, «мәдениет болған жоқ, содан кейін кенеттен пайда болды»). Грисвольд мәдени өзгерістердің және мәдениеттің шығу тегі арасында нақты айырма жасамайтындықтан, ол мәдениеттің шығу тегі туралы пікір білдіріп, осы шығу тегін қоғамға орналастырған сияқты көрінеді. Бұл мәселе бойынша социологиялық ойдың нақты бейнесі де емес, дәлдігі де емес. Мәдениет, қоғам сияқты, адамзат тарихының басынан бері бар (адамдар әлеуметтік және мәдени болғандықтан). Қоғам мен мәдениет бірге өмір сүреді, өйткені адамдардың әлеуметтік қарым-қатынастары мен осы қарым-қатынастарға байланысты мағыналары бар (мысалы, аға, жақын, дос). Мәдениет супер құбылысы ретінде нақты бастамасы жоқ, тек адамның (Homo sapiens) бастамасы бар екенін ескерсек. Сондықтан мәдениеттің шығу тегі туралы сұрақ мағынасын жояды – ол біз өмір сүрген уақыттан бері бар және біз өмір сүргенге дейін де болды. Мәдениеттің өзгеруі, керісінше, Грисвольд зерттейтіндей, сұрақ тудыратын және зерттелетін мәселе.

The belief that culture is symbolically coded and can thus be taught from one person to another means that cultures, although bounded, can change. Cultures are both predisposed to change and resistant to it. Resistance can come from habit, religion, and the integration and interdependence of cultural traits. Cultural change can have many causes, including: the environment, inventions, and contact with other cultures. Several understandings of how cultures change come from anthropology. For instance, in diffusion theory, the form of something moves from one culture to another, but not its meaning. For example, the ankh symbol originated in Egyptian culture but has diffused to numerous cultures. Its original meaning may have been lost, but it is now used by many practitioners of New Age religion as an arcane symbol of power or life forces. A variant of the diffusion theory, stimulus diffusion, refers to an element of one culture leading to an invention in another. Contact between cultures can also result in acculturation. Acculturation has different meanings, but in this context refers to replacement of the traits of one culture with those of another, such as what happened with many Native American Indians. Related processes on an individual level are assimilation and transculturation, both of which refer to adoption of a different culture by an individual. Wendy Griswold outlined another sociological approach to cultural change. Griswold points out that it may seem as though culture comes from individuals—which, for certain elements of cultural change, is true—but there is also the larger, collective, and long lasting culture that cannot have been the creation of single individuals as it predates and post dates individual humans and contributors to culture. The author presents a sociological perspective to address this conflict. Sociology suggests an alternative to both the view that it has always been an unsatisfying way at one extreme and the sociological individual genius view at the other. This alternative posits that culture and cultural works are collective, not individual, creations. We can best understand specific cultural objects by seeing them not as unique to their creators but as the fruits of collective production, fundamentally social in their genesis. (p. 53)
In short, Griswold argues that culture changes through the contextually dependent and socially situated actions of individuals; macro level culture influences the individual who, in turn, can influence that same culture. The logic is a bit circular, but illustrates how culture can change over time yet remain somewhat constant. It is, of course, important to recognize here that Griswold is talking about cultural change and not the actual origins of culture (as in, "there was no culture and then, suddenly, there was"). Because Griswold does not explicitly distinguish between the origins of cultural change and the origins of culture, it may appear as though Griswold is arguing here for the origins of culture and situating these origins in society. This is neither accurate nor a clear representation of sociological thought on this issue. Culture, just like society, has existed since the beginning of humanity (humans being social and cultural). Society and culture co exist because humans have social relations and meanings tied to those relations (e. g. brother, lover, friend). Culture as a super phenomenon has no real beginning except in the sense that humans (homo sapiens) have a beginning. This, then, makes the question of the origins of culture moot—it has existed as long as we have, and will likely exist as long as we do. Cultural change, on the other hand, is a matter that can be questioned and researched, as Griswold does.

Мәдениет теориясы

1980 және 1990 жылдары дамыған мәдениет теориясы, аудиторияны бұқаралық ақпарат құралдарымен қарым-қатынаста пассивті емес, белсенді рольде қарастырады. Зерттеулердің бір саласы аудиторияның өзін және олардың БАҚ-пен өзара әрекеттесуін зерттейді, ал екінші саласы БАҚ өнімдерін жасайтындарға, әсіресе жаңалықтарды дайындаушыларға бағытталған.

Компьютерлік байланыс мәдениет ретінде

Компьютерлік медиацияланған байланыс (КМК) – қатысушылардың компьютерлер мен коммуникациялық желілерді тікелей пайдалану арқылы хабарламалар жіберу процесі, негізінен мәтіндік хабарламалар, бірақ олармен шектелмейді. Байланыс процесінде компьютерлерді тікелей пайдаланумен анықтаманы шектеу, компьютерлерге негізделген коммутациялық технологияға (мысалы, телефония немесе қысылған бейне) сүйенетін, бірақ пайдаланушылардан пернетақта немесе ұқсас компьютерлік интерфейс арқылы компьютерлік жүйемен тікелей өзара әрекеттесуді қажет етпейтін коммуникациялық технологияларды жоюға әкеледі. Осы жоба мағынасында компьютерлік медиацияланған болу үшін, қатысушылар хабарламаларды жасау және жеткізу процесінде компьютерлік технологиямен өзара әрекеттесетінін толыққанды түсінуі керек. Компьютерлік коммуникациялар мен желілердің қазіргі деңгейіне сәйкес, бұл КМК-ны негізінен мәтіндік хабар алмасумен шектейді, бірақ технология жетілдірілген сайын дыбыс, графика және бейнелерді қосу мүмкіндігі сақталады.

Мәдениет мекемелері

Мәдени іс-әрекеттер институционалдық деңгейде қалыптасқан; институционалдық ортаға назар аудару мәдени сектордағы іс-әрекеттерді зерттеуге алып келеді, олар белгілі бір мәдени игіліктерді ұйымдастырудың, тұжырымдаудың, өндірудің, таратудың, насихаттаудың, түсіндірудің, қабылдаудың, сақтаудың және күтудің тарихи дамыған әлеуметтік формалары ретінде қарастырылады. Сондықтан Мәдениет институттарын зерттеу – мәдениет социологиясының ерекше тәсілі болып табылады.

Негізгі сандар

Қазіргі мәдени әлеуметтанудың маңызды тұлғалары: Джулия Адамс, Джеффри Александр, Джон Кэрролл, Дайан Крейн, Пол ДиМаджио, Хеннинг Айхберг, Рон Эйерман, Сара Гатсон, Андреас Глейзер, Венди Грисвольд, Ева Илуз, Карин Норр Сетина, Мишель Ламонт, Аннет Ларо, Стьепан Местрович, Филип Смит, Маргарет Сомерс, Ясемин Сойсал, Дэн Спербер, Линетт Спилман, Энн Свидлер, Дайан Воган және Вивиана Зелизер.