Кіріспе

1928 жылы Эдгар Райс Берроуздың "Марстың шебер ақылы" романы – американдық жазушы Эдгар Райс Берроуздың ғылыми-фантастикалық романы, оның "Барсум" сериясының алтыншы кітабы. Романның бастапқы атаулары "Марстағы ерекше оқиға" және "Барсумдағы Вад Варо" болған. Ол алғаш рет 1927 жылдың 15 шілдесінде "Amazing Stories Annual" журналының 1-томында жарияланды. Алғашқы кітаптық басылымы 1928 жылдың наурыз айында А. К. МакКлург баспасынан шықты. Берроуз бұл романды өзінің әдеттегі, жоғары төлем жасайтын базарларына, мысалы, Мунси журналдарына және "Street & Smith" баспалар желісіне орналастыра алмады. Кейбір сыншылар баспагерлердің діни фундаменталистерді сатиралық тұрғыдан бейнелеуіне наразы болған болуы мүмкін деп болжайды. Соңында ол оны баспагер Хьюго Гернсбекке 1250 долларға сатты, бұл "Argosy All Story" сияқты журналдар төлеген соманың үштен біріне жуық болды, осы журналда серияның алдыңғы кітабы алғаш жарияланған еді. Гернсбек романның соңғы атауын таңдап, оны өзінің жаңа журналының мұқабасына шығарды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл романда Берроуз серияның басты назарын екінші рет өзгертеді, алғашқысы үшінші кітаптан кейін Джон Картер мен Деджа Торис сияқты алғашқы кейіпкерлерден олардың балаларына ауысқан болатын. Енді ол мүлдем басқа батырға – Улисс Пакстонға көшеді, ол Картер сияқты жерлік, және ол да аспандағы қызыл планетаға қарап Марсқа жіберіледі. Марста Пакстонды қарт, ақылсыз ғалым Рас Тавас қабылдайды, ол атақтың "Ақыл иесі" және оған Барсумның жолдарын үйретеді, сондай-ақ марстық Вад Варо есімін сыйлайды. Рас миды ауыстыру әдістерін жетілдірген, оны бай марсиандарға жаңа, жас денелерді ұсынып пайда табу үшін пайдаланады. Марсиандарға сенімсіздікпен қарап, ол Пакстонды өзіне сол операцияны жасау үшін көмекші ретінде дайындайды. Бірақ Пакстон Растың жас құрбандарының бірі – Валла Диаға ғашық болады, оның денесі Пхундал қала-мемлекетінің Джеддарасы (императрицасы) Хаксаның қартайған денесімен ауыстырылған. Ол Расқа операция жасаудан бас тартады, егер оның ұстазы оны өзгенің денесіне қайтаруге уәде бермесе. Содан кейін оның денесін іздеу басталады, онда Пакстонға Растың басқа тәжірибелік құрбандары көмектеседі, ал соңында ол Валла Диаға қол жеткізеді, ол бақытты оқиға бойынша ханшайым болып шығады.

Ғылыми негіз

Марстың Берроустың көзқарасы сол кездегі астрономиялық болжамдарға, әсіресе Персиваль Лоуэллдің планетаны бұрын Жерге ұқсас әлем ретінде қарауына, оның қарттығуына байланысты тіршілікке қолайсыз болып бара жатқанына, ал тұрғындары қалған өнімді жерді суару үшін полярлық мұздықтардан су жеткізу үшін каналдар салғанына негізделген. Су ағып жатқан, мекенделген планета туралы теория ресейлік және американдық ғарыш зондтары, соның ішінде екі «Викинг» миссиясы ұсынған деректермен жоққа шығарылды, олар судың сұйық күйде болуы мүмкін емес, өлі, мұздаған әлемді тапты. Қартайып бара жатқан планетада, азайып бара жатқан ресурстармен өмір сүретін Барсум тұрғындары қаталданып, соғысқа бейімделген, тірі қалу үшін бір-бірімен күреседі. Барсумилер сирек су қорын бүкіл әлемдік каналдар жүйесі арқылы бөліп береді, оны дауласып жатқан қала-мемлекеттер бақылайды. Жұқарып бара жатқан Марс атмосферасы «атмосфералық өсімдік» арқылы жасанды түрде толықтырылады. Бұл әлемде ақ, сары, қара, қызыл және жасыл терілі нәсілдер арасында анық аумақтық бөліністер бар. Әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері мен қасиеттері бар, олар олардың ішіндегі дерлік әрбір адамның мінезін анықтайды. Барсумдағы Берроустың нәсіл туралы ұғымы этникалық топқа қарағанда түрлерге көбірек ұқсас.

Басқа туындылармен байланысы

Рас Тавас серияның кейінірек кезеңінде "Марстың синтетикалық адамдары" романында тағы да "есінен жаңылысқан ғылыммен" айналысу үшін қайта пайда болады. Л. Спраг де Камп өзінің "Зоданганың сэр Гарольды" (1995) атты әңгімесінде Гарольд Ши атты кейіпкері үшін Барсумға жол көрсетуші ретінде Рас Тавасты пайдаланды.

Авторлық құқықтар

Бұл әңгіменің авторлық құқығы 1955 жылдың 31 желтоқсанына дейін жаңартылмағандықтан, ол қазір жалпыға қолжетімді.