Кіріспе

Жаңа Оңтүстік Уэльстің тарихы – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының және осы аймақтың алдыңғы жергілікті халықтары мен британдық отаршылдық қоғамдарының тарихы. Мунго көлінің қалдықтары Жаңа Оңтүстік Уэльс аймағының бөліктерін кем дегенде 40 мың жыл бойы жергілікті австралиялықтар мекендегенін көрсетеді. Британдық теңізшісі Джеймс Кук 1770 жылы жағалауды картаға түсірген алғашқы еуропалық болды, ал 1788 жылы Сиднейде жазалау ортасын құру үшін британдық сотталғандардың бірінші тобы келді. Колония 1850 жылдардан бастап тәуелсіз парламенттік демократия құрды және 1901 жылы Австралияның басқа британдық колонияларымен бірігуге өткізілген дауыс беруден кейін Австралия Ұлттық бірлестігінің штатына айналды. 20-шы ғасыр бойы штат көптеген елдерден келген көшіп-қонушылар үшін маңызды орын болды. 21-шы ғасырда штат Австралиядағы ең көп халқы бар штат болып табылады, ал оның астанасы Сидней – ірі қаржылық орталық және халықаралық мәдени және экономикалық шараларды қабылдайды.

Ежелгі тарих

Австралияның аборигендері бүгінде Жаңа Оңтүстік Уэльс деп аталатын аймақты алғаш қоныстанған халық. Олардың Австралияда болуы шамамен 40 000 – 60 000 жыл бұрын, олардың алғашқы ата-бабалары келген кезден басталады. Олардың ұрпақтары оңтүстікке қарай қозды, көп емес болғанымен, болашақ Жаңа Оңтүстік Уэльс қоса, Австралияның барлық аймақтарын мекендеді. Мунго адамы және басқа да қалдықтар Австралияның Солтүстік жағалауынан оңтүстікке қарай 3000 шақырымдай қашықтықта орналасқан Жаңа Оңтүстік Уэльстегі құрғаған Мунго көлінен табылған. Олардың жасы шамамен 40 000 жылға жуық деп есептеледі. Бұл ертедегі адамдар салтанатты рәсімдермен жерленген болуы мүмкін, олардың қасында тас құралдар мен қазір құрып кеткен мегафаунаның (мысалы, алып кенгурулар мен вомбаттардың) сүйектері табылды. Бұл Австралияда табылған ең көне адам қалдықтары, бірақ нақты мерзімін анықтау қиын және оны талқылайды. Дегенмен, олар Жаңа Оңтүстік Уэльс британдық бірінші флот келгенге дейін ондаған мың жылдар бойы қоныстанған, сол кезде климат әлдеқайда ылғалды болған және адамдар діни және көркемдік амалдарының алғашқы түрлерін жасаған. Жаңа Оңтүстік Уэльстің барлық аймақтарында, тіпті қазіргі Сиднейдің ішінде, Ку-ринг-гей Чейс ұлттық паркі сияқты жерлерде аборигендердің тас құралдары мен өнерінің (көбінесе Арман уақыты дінінің әңгімелерін бейнелейтін) үлгілерін кездестіруге болады.

1770 жылы Джеймс Кук жариялады

1770 жылы лейтенант (кейін капитан) Джеймс Кук HMS Endeavour кемесімен Австралияның шығыс жағалауымен жүзіп өтіп, оны жасаған алғашқы еуропалықтардың бірі болды. 1770 жылдың 19 сәуірінде «Эндевор» экипажы Австралияның шығыс жағалауын көріп, он күннен кейін қазіргі Оңтүстік Сиднейдегі шығанаққа түсті. Кемедегі табиғат зерттеушісі сэр Джозеф Бэнкс еуропалық ғылымына бұрын белгісіз болған өсімдіктер мен жануарлардың көптігіне қатты таң қалды, сол себепті Кук бұл шығанақты Ботаника шығанағы деп атады. Кук Шығыс жағалауын солтүстікке қарай картаға түсірді және 22 тамызда Торрес бұғазындағы Поссессион аралында өзінің күнделігіне былай деп жазды: «Мен енді ағылшын туын қайтадан көтеріп, Ұлыбритания Королі Георг III атынан 38° оңтүстік енінен бастап осы жерге дейінгі бүкіл Шығыс жағалауды иелендім, оны Жаңа Оңтүстік Уэльс деп атадым». Бұл атау бұрыннан-ақ Канададағы Гудзон шығанағының оңтүстік-батыс жағалауына қолданылған еді, оны уэльстік Томас Джеймс 1631 жылдың 20 тамызында Оңтүстік теңізге Солтүстік-Батыс жолын іздеу сапарында өз туған жерінің құрметіне Жаңа Оңтүстік Уэльс деп атаған. 139 жыл өткен соң Джеймс Кук Нью-Голландияның шығыс жағалауына ешқандай түсіндірме бермей осы атауды берді. Содан кейін Кук пен Бэнкс Ботаника шығанағында британдық колония құру мүмкіндігі туралы Лондонға жағымды хабарлады. Осылайша Ұлыбритания Корольдігі Австралия материгіндегі кез келген аймақты ресми түрде алғаш болып талап еткен еуропалық держава атанды. Кук жариялаған «Жаңа Оңтүстік Уэльс» атауы шығыс Австралияның көп бөлігін қамтыды – (кейінірек Мордиаллок, Виктория орналасқан жерге жақын) Кейп-Йорк мүйісіне дейін, батыс шекарасы нақты көрсетілмеген. Бұл жариялаудан тыс қалды: 1642 жылы Абель Тасман Голландия үшін талап еткен Ван Димен жері (кейін Тасмания); 38° оңтүстік енінен оңтүстікке қарай материктің шағын бөлігі (кейін Оңтүстік Виктория); және континенттің батыс жағалауы (кейін Батыс Австралия), оны Луи де Сен-Алуарнның офицері Жан Менгауд 1772 жылы Франция үшін ресми түрде талап етті, дегенмен бұл аймақ бұрын голланд теңізшілерімен картаға түсірілген еді.

1788 жыл: Колонияның құрылуы

Британдықтардың талабы 1788 жылдың қаңтарына дейін теориялық күйде қалды, содан кейін Артур Филипп Бірінші флотпен бірге қазіргі Сиднейде сотталғандардан тұратын қоныс салу үшін келді. Филипп, Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы ретінде, 10°37'S және 43°39'S ендіктері арасындағы 135-шы шығыс бойындағы Австралияның барлық бөлігіне номиналды билік жүргізді, оған Оңтүстік аралының оңтүстік бөлігін қоспағанда, Жаңа Зеландияның көп бөлігі де кірді. Бірінші флоттағы 11 кеме 778 сотталған адамды (192 әйел және 586 ер адам) қоса алғанда, мыңнан астам қоныс салушыны алып келді. Ботани шығанағына келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң флот Порт-Джексонға көшті, онда Филипп 1788 жылдың 26 қаңтарында мемлекет хатшысы лорд Сиднейдің құрметіне Сидней шығанағын атап, елді мекен құрды. Бұл күн кейіннен Австралияның ұлттық күніне, Австралия күніне айналды. Колония губернатор Филипптің 1788 жылдың 7 ақпанында Сиднейде ресми түрде жариялады. Сидней шығанағы тұщы сумен қамтамасыз етіп, қауіпсіз бейіт ұсынды, оны Филипп былай сипаттады: Губернатор Филипп колония тұрғындарына толық билік берілді. Өз заманы үшін оқымысты болған Филипп жергілікті аборигендермен қарым-қатынасты жақсартуға және колониядағы сотталғандарды түзетуге, тәртіпке келтіруге тырысты. Филипп және оның бірнеше офицерлері, ең әйгілісі Уоткин Тенч, қоныс аударудың алғашқы жылдарындағы қиындықтарды баяндайтын күнделіктер мен есептер қалдырды. Көп жағдайда Филипптің офицерлері Жаңа Оңтүстік Уэльстің болашағына үмітсіздік білдірді. Ауыл шаруашылығындағы алғашқы әрекеттер қиындықтарға толы болды және шетелден келетін жабдықтамалар жетіспеді. 1788 және 1792 жылдар аралығында Сиднейге 3546 еркек және 766 әйел сотталғандар жеткізілді – олардың көпшілігі колонияны құру үшін қажетті дағдылары жоқ "кәсіби қылмыскерлер" еді. Жаңа келгендердің көпшілігі ауру немесе жұмысқа жарамсыз болды, ал дені сау сотталғандардың жағдайы ауыр еңбек пен қоныстағы нашар тамақпен нашарлап кетті. 1790 жылы азық-түлік жағдайы дағдарысқа ұшырады, ал 1790 жылдың маусымында келген Екінші флот "жолаушыларының" төрттен бір бөлігін аурудан жоғалтты, ал Үшінші флоттың сотталғандарының жағдайы Филиппті қорқытты. Алайда 1791 жылдан бастап кемелердің тұрақты түрде келуі және сауданың басталуы оқшаулану сезімін азайтып, азық-түлікті жақсартты. Филипп жақсы топырақ іздеу үшін барлаушы миссияларды жіберді және Парамтта аймағын кеңейту үшін перспективті аймақ ретінде белгіледі, содан кейін 1788 жылдың соңында көптеген сотталғандарды шағын қалашықты құруға көшті, ол колонияның негізгі экономикалық орталығы болды, ал Сидней шығанағы маңызды порт және әлеуметтік өмірдің орталығы болып қалды. Жабдықтың нашарлығы, бейтаныс топырақ пен климат Farm Cove-дан Parramatta және Toongabbie-ге дейінгі ауыл шаруашылығын кеңейтуге кедергі келтірді, бірақ сотталғандардың еңбегімен көмек көрсететін құрылыс бағдарламасы тұрақты түрде алға жылжуда. 1788 және 1792 жылдар аралығында сотталғандар мен олардың түрме күзетшілері халықтың көпшілігін құрады, бірақ одан кейін жер берілуі мүмкін бостандыққа шыққан сотталғандардың саны өсе бастады, олар үкіметтік емес жеке сектор экономикасының негізін қалады, кейінірек оларға әскери қызметі аяқталған сарбаздар қосылды, содан кейін Ұлыбританиядан келген бостандық қоныстанушылар. Губернатор Филипп колонияны 1792 жылдың 11 желтоқсанында Англияға аттанды, жаңа қоныс төрт жыл бойы аштық пен үлкен оқшауланудан аман қалды.

Барлау

1795 жылдың қазан айында Джордж Басс және Мэтью Флиндерс, Уильям Мартинмен бірге «Том Тэмб» қайығымен Порт-Джексоннан Ботани шығанағына сапар шегіп, колонистер бұрынғыдан гөрі асыққан Джордж өзенін зерттеді. Олардың оралғандағы баяндамалары Банкс Тауын қоныстандыруға себеп болды. 1796 жылдың наурыз айында сол команда ұқсас кішкентай қайықта екінші саяхатқа шықты, оны да «Том Тэмб» деп атады. Осы сапарда олар Иллаварра көліне дейін жағалау бойымен жүріп, оны «Том Тэмб» лагунасы деп атады. Олар Порт-Хэкингті ашты және зерттеді. 1798–99 жылдары Басс пен Флиндерс Тасманияны айналып өтіп, оның арал екенін дәлелдеді. Колонияны зерттеуде аборигендердің жетекшілік етуі мен көмегі жиі кездесіп, миссиялардың сәтті болуы үшін маңызды рөл атқарды. 1801–02 жылдары Мэтью Флиндерс «The Investigator» кемесінде Австралияны алғаш рет толық айналып өтті. Кемеде Сидней аймағынан шыққан абориген саяхатшысы Бунгари болды, ол Австралия құрлығында туған және Австралияны айналып өткен алғашқы адам атанды. 1824 жылы губернатор сэр Томас Брисбен Гамильтон Хьюм мен бұрынғы Корольдік теңіз флотының капитаны Уильям Ховеллге колонияның оңтүстігінде жаңа мал жаюға қолайлы жерлерді табу және Жаңа Оңтүстік Уэльстің батыс өзендерінің қайда құйылатынының құпиясын ашу үшін экспедиция жүргізуді тапсырды. 1824–25 жылдары 16 апта бойы Хьюм мен Ховелл Порт-Филиппке барып қайтты. Олар Мюррей өзенін (олар оны Хьюм деп атады), оның көптеген салаларын, сондай-ақ Гуннинг (Жаңа Оңтүстік Уэльс) мен Корио шығанағы (Виктория) арасындағы жақсы егістік және мал жаюға қолайлы жерлерді сияқты маңызды жаңалықтар ашты. 1828 жылы Чарльз Стюрт Маккуари өзені бойымен экспедиция ұйымдастырып, Дарлинг өзенін тапты. Жаңа Оңтүстік Уэльстің ішкі өзендері ішкі теңізге құйылады деген теория пайда болды. 1829 жылы екінші экспедицияны басқарып, Стюрт Муррумбиджи өзені арқылы «кең және сұлу өзенге» – Мюррей өзеніне жетті, оны колониялар хатшысы сэр Джордж Мюррейдің құрметіне атады. Оның тобы бұл өзенді Дарлинг өзенімен қосылған жерге дейін жалғастырды, жол бойы жергілікті аборигендермен екі рет қауіпті жағдайға тап болды. Стюрт өзен бойымен Александрина көліне дейін, Мюррей өзені теңізге құятын қазіргі Оңтүстік Австралияға қарай сапарды жалғастырды. Ауыр қиындықтарға тап болған команда кері жолға жүздеген шақырымды қайықпен жүзуге мәжбүр болды. Бас геодезист сэр Томас Митчелл 1830 жылдардан бастап бұрынғы экспедициялар қалдырған «бос орындарды толтыру» үшін бірнеше экспедициялар ұйымдастырды. Ол колониядағы жерлердің түпкі атауларын жазуға ерекше көңіл бөлді, сондықтан көптеген жерлердің атаулары бүгінгі күнге дейін сақталған. 1836 жылы Оңтүстік Австралияның жаңа колониясы құрылды және оның аумағы Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлінді. Польша ғалымы және саяхатшысы граф Поль Эдмунд Стржелецкий 1839 жылы Австралия Альпісінде саяхаттап, Австралияның ең биік шыңына көтерілген алғашқы еуропалық болды және оны поляк патриоты Тадеуш Костюшконың құрметіне Костюшко тауы деп атады.

Алтынға құштарлық

1851 жылы Батурст маңындағы Офирде Эдвард Харгрейвс алтынның табылуын жариялағаннан кейін жаңа алтын ғасыры басталды. Сол жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте шамамен 200 000 адам тұрды, олардың үштен бірі Сиднейден бір күндік сапарда, ал қалғаны жағалау бойында және оңтүстіктегі Порт-Филлип ауданынан солтүстіктегі Моретон шығанағына дейінгі мал өсіру аймақтарында шашырап орналасқан. 1850-ші жылдардағы алтын асығысы қоныс аударушылардың көптеп келуіне әкелді, бірақ бастапқыда көпшілігі Порт-Филлип ауданындағы Балларат және Бендигодағы ең бай алтын кен орындарына бағытталды, ол 1851 жылы Виктория колониясы болып бөлінді. Хилл-Энд, Батурст NSW-қа жақын жерде, Жаңа Оңтүстік Уэльстің алтын асығысымен бірге өсіп, дамыған және сөнген жер болды. 1850 жылы Балд Хиллс, 1860 жылы Форбс және соңында 1862 жылы Хилл-Энд деп аталған ол Тамбароора ауданының бір бөлігі болды. Өркендеген шағында халқы 7000 адамды құрады. Толығымен кен өндіруге тәуелді болған қала алтын қоры таусылғаннан кейін күрт құлдырады. Хилл-Энд Холтерманның үлгісін (кейде Бейерс Холтерман үлгісі деп те аталады) тауып алғанымен әйгірленеді, ол әлемдегі ең ірі алтын массасы болып саналады және бұл рекорд бүгінге дейін сақталып тұр. 1872 жылы табылған бұл кварц пен алтынның бір бөлігінің салмағы және ұнтақталған кезде шамамен алтын шығарды, бұл Виктория алтын кен орындарынан табылған ең үлкен алтын кесегі – Welcome Stranger-ден де көп алтынды қамтиды. Осы табыстың маңыздылығын сезінген Холтерман оны компаниядан сатып алып, сақтап қалуға тырысты, ол директорлардың бірі болды. Бірақ оның күш-жігері сәтсіз аяқталды. Көп ұзамай сол кен орнында одан да үлкен масса табылған, бірақ ол жер астында бұзылған. Виктория халқы жақын арада Жаңа Оңтүстік Уэльске қарағанда көп болды, ал оның астанасы Мельбурн Сиднейден гүлденді. Бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльстегі алтын кен орындары да алтын іздеушілердің көптеген ағынына ие болды. 1857 жылға қарай колонияда 300 000-нан астам адам тұрды. Батурст, Гоулберн, Оранж және Янг сияқты ішкі қалалар өркендеді. Алтын үлкен байлық әкелді, бірақ жаңа әлеуметтік шиеленістерді де тудырды. Жаңа Оңтүстік Уэльске көп ұлтты көшіп келушілер бірінші рет көптеп келді. Янг 1861 жылы қытай шахтерлеріне қарсы көтерілістің орын алған жері болды және 14 шілдеде шахтерлерге ресми көтеріліс туралы заң оқылды – Жаңа Оңтүстік Уэльс тарихындағы жалғыз ресми оқу. Кейбір шиеленістерге қарамастан, көшіп келушілердің ағыны Еуропа мен Солтүстік Америкадан Жаңа Оңтүстік Уэльске жаңа идеялар әкелді. Норвегиялықтар 1861 жыл шамасында қарлы таулардың үстіндегі Киандра алтын кенші қалашығының төбелерінде Австралияда шаңғы спортын енгізді. 1867 жылы Гренфелл алтын кен орындарында әйгілі австралиялық ақын Генри Лоусон дүниеге келді, оның әкесі норвегиялық кенші болды. 1858 жылы алыс солтүстікте жаңа алтын асығысы басталды, ол 1859 жылы Квинслендтің жаңа колония ретінде бөлінуіне әкелді. Осылайша Жаңа Оңтүстік Уэльс қазіргі шекарасына жетті, бірақ қазіргі Солтүстік территориясы 1863 жылға дейін колонияның бір бөлігі болып қалды, содан кейін ол Оңтүстік Австралияға берілді. 1858 жылы кеншілер өкілдерінің қысымымен Заң шығарушы ассамблеяда Қытай иммиграциялық заң жобасы қабылданды. Көпшіліктің таңғалуына орай, ол Заң шығарушы кеңесте қабылданбады. Бұл үйдің мүшелері елде арзан қытай еңбегін пайдалануға құштар қожалықшылар мен мал өсірушілер болды. Виктория мен Квинслендтің бөлінуі және қарқынды өсуі Жаңа Оңтүстік Уэльстің басқа Австралия отарларынан ерекше саяси және экономикалық бірлік ретінде басталуын білдірді. Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Виктория арасындағы бәсекелестік 19-шы ғасырдың екінші жартысында күшті болды және екі колония түбегейлі түрлі бағыттарда дамыды. 1860 жылға қарай жеңіл алтын қоры таусылғаннан кейін Виктория алтын кен орындарынан артық жұмыс күшін өндіріс саласына сіңіріп, жоғары тарифтік кедергілермен қорғалды. Виктория Австралияның протекционизм, либерализм және радикализмнің бекінісіне айналды. Жаңа Оңтүстік Уэльс, алтын асығысының демографиялық әсеріне одан аз ұшыраған, одан әрі консервативті болып қалды, Сиднейдің бизнес қауымдастығындағы қожалықшылар класы мен олардың одақтастары саяси жағынан үстемдік танытты. Жаңа Оңтүстік Уэльс, сауда және экспорттық колония ретінде, еркін саудаға берік болды. 1880 жылдары Жаңа Оңтүстік Уэльстің Брокен Хилл қаласында BHP Billiton (қазіргі ірі әлемдік тау-кен және газ компаниясы) күміс, қорғасын және мырыш кенін өндірумен айналыса бастады. 1891 жылға қарай қала халқы 21 000-нан асып, Брокен Хиллді Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының үшінші ірі қаласына айналдырды.

Мәдениетті дамыту

XIX ғасырдың барысында дамыған колония өзінің маңызды мәдени институттарының көптегенін құрды. 1823 жылы алғашқы Сидней Корольдік Пасхалық көрмесі, ауыл шаруашылығы жәрмеңкесі және Жаңа Оңтүстік Уэльстің мәдени мекемесі ашылды. Александр Маклей 1826 жылы Австралияның ең көне мұражайы – Сиднейдегі Австралия мұражайының экспонаттарын жинауға кірісті, ал ағымдағы ғимарат 1857 жылы жұртшылыққа есігін ашты. "Сидней Морнинг Геральд" газеті 1831 жылы жарық көре бастады. Сидней университеті 1850 жылы құрылды. Сиднейдің оңтүстігіндегі Корольдік ұлттық саябақ 1879 жылы ашылды (АҚШ-тағы Йеллоустоун ұлттық саябағынан кейін екінші орында). 1870 жылы өнер академиясы құрылды, ал қазіргі Жаңа Оңтүстік Уэльс көркемсурет галереясының ғимараты 1896 жылы салына бастады. Жаңа Оңтүстік Уэльс регби одағы (немесе кейін Оңтүстік RU – SRU) 1874 жылы құрылды, ал сол жылы Сиднейде алғашқы клубтық жарыс өтті. 1882 жылы Квинсленд командасымен екі ойындық серияда ойнау үшін Жаңа Оңтүстік Уэльс құрамасы алғаш рет таңдалды (бастапқыда танымал болған бұл спорт түрі, 1907 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс регби лигасының кәсіби код ретінде құрылуынан кейін танымалдылығы төмендеді). 1878 жылы Сиднейдегі Крикет алаңында Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория арасындағы алғашқы бірінші сыныптық крикет матчы өтті. 1879 жылғы Сиднейдегі Халықаралық көрме отарлық астананы әлемге таныстырды. Осы шарадан алынған кейбір экспонаттар Жаңа Оңтүстік Уэльстің жаңа Технологиялық, Өнеркәсіптік және Санитарлық мұражайының (қазіргі Powerhouse мұражайы) бастапқы коллекциясын құрау үшін сақталды. Сиднейдің екі журналисі, Дж. Ф. Арчибальд және Джон Хейнес, "Бюллетень" журналын құрды: оның алғашқы саны 1880 жылдың 31 қаңтарында жарық көрді. Ол саяси және бизнес тақырыптарына арналған, сонымен қатар әдеби мазмұны бар журнал ретінде жоспарланған. Бастапқыда радикалды, ұлтшыл, демократиялық және расистік болған журнал кең танылды және Генри Лоусон, Банжо Патерсон, Майлз Франклин және суретші-романист Норман Линдсей сияқты австралиялық жазушылар мен карикатуристер үшін жариялануға мүмкіндік беретін маңызды платформаға айналды. "Бюллетень" беттерінде Австралияның шөлейттеріндегі өмірдің мәні туралы қызықты әдеби пікірталас өрбіді, онда Патерсон (романтик деп есептелген) және Лоусон (шөлейттің өмірін өте қиын деп қараған) сияқты қарама-қарсы пікірлер айтылды, сондай-ақ австралиялық "ұлттық мінез-құлық" туралы түсініктер қалыптасты.

Өзін-өзі басқару және демократия

Уильям Вентворт 1835 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльске демократиялық үкімет орнатуды талап ету үшін Австралиялық патриоттық қауымдастығын (Австралияның алғашқы саяси партиясы) құрды. Реформатор бас прокурор Джон Планкетт колониядағы басқаруға ағартушылық принциптерді қолдануға тырысты, заң алдындағы теңдікті орнату мақсатымен, алдымен сот төрешілерінің құқықтарын эмансиписттерге, содан кейін сотталғандарға, тағайындалған қызметкерлерге және аборигендерге заңдық қорғауды кеңейту арқылы. Планкетт екі рет аборигендерді қырғынға ұшыратқан Myall Creek отаршылдарын кісі өлтірумен айыптады, нәтижесінде сотталу болды, ал оның 1836 жылғы маңызды Шіркеу заңы Англия шіркеуін жойып, англикан, католик, пресвитериан және кейіннен методистер арасындағы заңдық теңдікті орнатты. 1838 жылы белгілі гуманитарлық қайраткер Кэролайн Чисолм Сиднейге келді және көп ұзамай колонияның кедей әйелдерінің жағдайын жақсарту жөніндегі жұмысын бастады. Ол әрбір иммигрант кемесін докте кездестіріп, иммигрант қыздарға жұмыс тауып, иммигрант әйелдер үйін құрды. Кейін ол кедейлікті жеңілдету және колониялардағы әйелдердің иммиграциясына және отбасылық қолдауға заңдық реформалар жүргізу үшін үгіттеуді бастады. 1842 жылы Сидней қалалық кеңесі құрылды. 1000 фунт стерлингтен кем емес мүліктің иесі болған еркектер сайлауға қатыса алды, ал бай жер иелеріне сайлауда әрқайсысына төрт дауыс беруге рұқсат берілді. Австралияның алғашқы парламенттік сайлауы 1843 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс Заң шығарушы кеңесіне өтті, онда дауыс беру құқығы (тек еркектерге) меншікке немесе қаржылық мүмкіндікке байланысты болды. 1850 жылғы Австралиялық отарлар туралы заң Жаңа Оңтүстік Уэльске, Викторияға, Оңтүстік Австралияға және Тасманияға өкілді конституциялар берген маңызды оқиға болды. Отарлар демократиялық прогрессивті парламенттерді құратын конституцияларды жазуға белсенді кірісті, бірақ конституциялар көбінесе отарлық жоғарғы палаталардың әлеуметтік және экономикалық "мүдделердің" өкілі ретіндегі рөлін сақтап қалды және барлығы британ монархын символдық мемлекет басшысы етіп тағайындаған конституциялық монархиялар құрды. Көлік тасымалының тоқтатылуы және алтын асығудан кейін халықтың тез өсуі Жаңа Оңтүстік Уэльсте "британдық институттарға" деген сұранысқа әкелді, яғни сайланған парламентке және жауапты өзін-өзі басқаруға. 1851 жылы Заң шығарушы кеңестің сайлау құқығы кеңейтілді, бірақ бұл қоныс аударушыларды қанағаттандырмады, олардың көптегені (мысалы, жас Генри Паркс) 1840 жылдары Ұлыбританияда чартистер болған. Бірінен соң бірі келген губернаторлар отаршылдық кеңсеге, егер өзін-өзі басқару талаптары орындалмаса, республикашылдықтың қаупі туралы ескертті. Алайда, енді Вентворт басқарған консерваторлар мен демократтар арасында Жаңа Оңтүстік Уэльстің қандай конституциясы болуы керектігіне қатысты ұзақ дау болды. Басты мәселе – отаршылдық жерлерді басқару болды, демократтар оларды отаршылдардан алып, қоныс аударушыларға арналған фермаларға бөлуге тырысты. Вентворт олардың мұндай мүмкіндікті болдырмауы үшін отаршылдар басқаратын мұрагерлік жоғарғы палатаны қалаған. Паркс сияқты өркендеген саясаткерлер мен Дэниел Денихи сияқты журналистер бастаған радикалдар "бунип аристократиясы" туралы ұсыныстарды сынай бастады. 1855 жылы Оңтүстік Австралияда 21 жастан асқан барлық британдық еркектерге сайлау құқығы берілді. Бұл құқық 1857 жылы Викторияға, келесі жылы Жаңа Оңтүстік Уэльске берілді (басқа колониялар 1896 жылы Тасмания жалпы еркек сайлау құқығын бергенге дейін соңынан ілесіп келді). Бұл үкіметтік тәжірибе, сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс партиясының әлеуметтік базасы қалалардың өнеркәсіптік жұмысшы табынан гөрі ауылдық жерлерде болғандықтан, Жаңа Оңтүстік Уэльс лейбористерін басқа штаттардағы әріптестерінен гөрі қарапайым етті, бұл оларға сайлауда жеңіске жетуге көмектесті. Көмір, темір, болат және кеме жасау салаларының өсуі лейбористерге Ньюкасл мен Вуллонгонгта жаңа "қауіпсіз" аймақтарды әкелді, ал Брокен Хилл мен Хантердің тау-кен қалалары да лейбористердің бекіністері болды. Осы факторлардың нәтижесінде лейбористер 1910 жылдан бері Жаңа Оңтүстік Уэльсті 96 жылдың 59 жылы биледі. Бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде лейбористер Жаңа Оңтүстік Уэльсте де, басқа жерлерде де қиындыққа тап болды, ол кезде премьер-министр Уильям Холман Еңбек премьер-министрі Билли Хьюзді әскери міндетті енгізуге қолдады. Жаңа Оңтүстік Уэльс сайлаушылары Хьюздің әскери міндетті енгізуге рұқсат беру туралы референдумды өткізуге екі рет қарсылық көрсетті, ал 1916 жылы Хьюз, Холман, Уотсон, Макгоуэн, Спенс және партияның көптеген негізін қалаушылары қуылды, Хьюз мен Холман басқаратын Ұлттық партия құрылды. Федералдық лейбористер бұл бөлінуден көп жылдар бойын қалпына келмеді, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльс лейбористері 1920 жылы қайтадан билікке оралды, бірақ бұл үкімет тек 18 ай ғана сақталды, ал 1925 жылдан бастап Джек Ланг басқаратын үкімет қайтадан билікке келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары фермерлер жұмысшыларға қарағанда көбірек наразылық білдіріп, белсенді топ болды. Соғыс кезінде болған жоғары бағалар халықаралық сауданың қайта жандануымен төмендеді, ал фермерлер Хьюз үкіметінің соғыс шарасы ретінде құрған міндетті сату органдары төлейтін бекітілген бағаларға наразы болды. 1919 жылы фермерлер Ұлттық партияны құрды, оның ұлттық деңгейдегі басшысы Графтон қаласынан келген дәрігер Эрл Пейдж, ал штаттық деңгейдегі басшысы Тентерфилд қаласынан келген шағын фермер Майкл Брукснер болды. Ұлттық партия өздерінің сенімді дауыс беру базасын пайдаланып, фермерлерге субсидиялар мен басқа да жеңілдіктерді алу және ауылдық жерлерде қоғамдық жұмыстар жүргізу үшін кезекті лейбөрлік емес үкіметтерге талаптар қойды. 1929 жылы басталған Ұлы депрессия Жаңа Оңтүстік Уэльсте бұрын-соңды болмаған саяси және кластық қақтығыстар кезеңін бастады. Жұмыссыздық пен тауар бағаларының құлауы қалалық жұмысшылар мен фермерлерге қиындық әкелді. Лангтың екінші үкіметі 1930 жылдың қараша айында британдық облигация иелеріне Жаңа Оңтүстік Уэльстің қарызын жабу және ақшаны жұмыссыз адамдарға жұмыс орындары арқылы көмектесу саясатымен сайланды. Бұл консерваторлар тарапынан заңсыз деп айыпталды және Джеймс Скуллиннің федералдық лейбөрлік үкіметі тарапынан айыпталды. Нәтижесінде Лангтың федералдық каустустағы жақтастары Скуллин үкіметін құлатты, бұл лейбөрлік партиядағы екінші ащы бөлінуге әкелді. 1932 жылдың мамырында губернатор сэр Филипп Гейм Лангтың заңсыз әрекет ететініне сенгендіктен, оның үкіметін қысқарды, ал лейбористер 1930 жылдардың қалған бөлігінде оппозицияда болды. 1930 жылы Сиднейдегі Крикет алаңында өткен Шеффилд Щит крикет матчында 21 жастағы жас Жаңа Оңтүстік Уэльстік Доң Брэдман бірінші кластың крикеттегі бұрынғы ең жоғары ұпалды 452 ұпаймен жеңіп, өзінің есімін тарихқа жазды. Брэдман кейін Оңтүстік Австралия үшін ойнауға ауысса да, оның әлемдік деңгейдегі өнері Ұлы депрессия кезінде австралиялықтарға қажет қуаныш сыйлады. 1938 жылғы Британдық империя ойындары 5-12 ақпан аралығында Сиднейде өтті, бұл Австралияда британдық қонысқа орналасқаннан бері 150 жыл толуымен сәйкес келеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Жаңа Оңтүстік Уэльс пен 19 ғасырда пайда болған басқа штаттар арасындағы езгешеліктер федерация және экономикалық даму нәтижесінде, қорғау тарифінің қабырғасы артында жойылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс Викторияны өнеркәсіптің, сондай-ақ қаржы мен сауданың орталығы ретінде озып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс соғыс экономикасының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өнеркәсіптік дамудың жаңа серпілісін әкелді, сонымен қатар жұмыссыздық та жойылды. 1945 жылы Батерст қаласынан шыққан теміржолшы Бен Чифли премьер-министр болғанда, Жаңа Оңтүстік Уэльс Еңбек партиясы ұлттық көшбасшылықтың өзіне тиесілі орны деп санады. Тынық мұхитындағы соғысты бастағаннан кейін, Жапон императорлық теңіз күштері Жаңа Оңтүстік Уэльс суларына еніп, 1942 жылдың мамыр айының соңы мен маусым айының басында Сидней және Ньюкасл қалаларына бірнеше шабуылдар жасады. Зардап шеккендердің саны аз болғанымен, халық жапон шабуылынан қорқып жүрді. Бірақ, 1942 жылдың мамыр айында Корал теңізіндегі шайқаста АҚШ теңіз күштерінің көмегімен Австралия аумағына жапон теңіз күштерінің жолы тоқтатылды. 1944 жылы Коурадан жасалған қашқындық әрекетінде жапон әскери тұтқындары Жаңа Оңтүстік Уэльстің батыс бөлігіндегі лагерінен өлімге қауіпті қашуға тырысты. Бұл соғыс кезінде Жаңа Оңтүстік Уэльсте болған жалғыз қарулы қақтығыс болып саналады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Алайда соғыстан кейінгі жылдары өнеркәсіптік шиеленіс қайта жанданып, 1949 жылғы көміршілер ереуіліне ұласты, оны Австралия Коммунистік партиясы көбінесе тудырды, бұл штаттағы өнеркәсіптің тоқырауына әкелді. Бұл 1949 жылғы сайлауда Чифли үкіметінің жеңіліске ұшырауына және Викториядан шыққан саясаткер Роберт Мензистің, жаңадан құрылған Австралия Либерал партиясынан, федералдық деңгейде ұзақ билікке келуіне себеп болды. Соғыстан кейінгі жылдары Австралияға үлкен көші-қон толқыны басталды, оны Чифлидің иммиграция министрі Артур Калуэлл бастап, либералдар кезінде де жалғасты. Бұрын негізінен британдық және ирландтық тұрғындардан (шағын қытай қауымдастығынан басқа) құралған Сидней қаласы Италия, Грекия, Мальта және Шығыс Еуропадан (соның ішінде көптеген еврейлер), кейін Ливан мен Вьетнамнан келген көптеген иммигранттардың арқасында көпұлтты қалаға айналып, мінезін түбегейлі өзгертті. Штаттың оңтүстігінде "Қарлы таулар" жобасының құрылысы басталды. 1949 мен 1974 жылдар аралығында Қарлы тауларда он алты ірі бөгет және жеті электр стансасы салынуын қамтитын бұл гидроэнергетикалық және суару кешені Австралияда жүзеге асырылған ең ірі инженерлік жоба болып табылады және 30-дан астам елден 100 000 адамды жұмыспен қамтуды талап етті. Әлеуметтік жағынан бұл жоба Австралияның 20 ғасырда этникалық "қорыту қазанына" айналған кезеңін көрсетеді, сонымен қатар Австралияның мінезін өзгертті және мәдени әртүрлілікке құрметті арттырды. Жоба құрылысшылар үшін бірнеше уақытша қалалар салды, олардың кейбіреуі тұрақтыға айналды: атап айтқанда, Австралиядағы ең биік қалаға айналған Кабрамура. Ұйқылы Кума қалашығы қарбалас құрылыс орталығына айналды, ал Адаминаби және Джиндабине сияқты шағын ауылдық елді мекендер Еукумбен және Джиндабине көлдерін салу үшін орын беруге мәжбүр болды. Жоғары таулы аймаққа көлік инфрақұрылымының жақсаруы 1950 жылдары Австралияда шаңғы спортын дамыту мүмкіндігін сезінген бұрынғы "Қарлы таулар" жобасының жұмысшылары Тредбо мен Гутегада шаңғы курорттарын салуға мүмкіндік берді. Лейборист партиясы Жаңа Оңтүстік Уэльсте 1965 жылға дейін билікте болды, содан кейін Роберт Аскин басқаратын Либерал партия үкіметке келді.

1970-жылдардан кейін

1970 жылдан бері Жаңа Оңтүстік Уэльс экономикалық және әлеуметтік жағынан күрт түрленді. Болат және кеме жасау сияқты бұрынғы өнеркәсіптер көбінесе жойылды, ал ауыл шаруашылығы маңыздылығын сақтай тұрса да, мемлекеттік кірістегі үлесі бұрынғыдан да азайды. Олардың орнын ақпараттық технологиялар, білім беру, қаржылық қызметтер және өнер сияқты жаңа салалар басты, олар негізінен Сиднейде шоғырланған. Қытайға көмір экспорті мемлекет экономикасы үшін маңыздырақ болып келеді. Туризм де үлкен маңызға ие, оның орталығы – Сидней, сонымен қатар Солтүстік жағалауда, Кофс-Харбор және Байрон-Бей аймақтарында өсімді ынталандырады. Әуе көлігі теңіз көлігін ығыстырғандықтан, Австралияға көшіп келгендердің көп бөлігі Сиднейге әуемен келді, ал Мельбурнға кемемен келгендердің саны азайды. Сиднейге жаңа келгендердің басым бөлігі Азия, Латын Америкасы және Таяу Шығыстан. Жалпы, климаты қоңыл болғанына қарамастан, мемлекет ғасыр басында бірнеше ірі табиғи апаттарға тап болды. 1989 жылы Ньюкаслде жер сілкінісі болды, оның Рихтер шкаласы бойынша күші 5,6 болды. Бұл Австралиядағы ең ауыр табиғи апаттардың бірі болды, нәтижесінде 13 адам қаза тауып, 160-тан астам адам жарақаттанды. Залалдың мөлшері 4 миллиард австралиялық долларға бағаланды (оның ішінде 1 миллиард доллар сақтандыру төлемі). 1990 жылы штаттың батысындағы су тасқыны Ньган қаласына зор зиян келтірді. 1993–1994 жылдары штат қатты орман өрттерінен зардап шекті, тіпті Сиднейдің қалалық аймақтарында да өрт болды. 1990-шы жылдардың соңы мен 2000-шы жылдардың басындағы ұзақ құрғақшылық Мюррей-Дарлинг бассейнінде ауыл шаруашылығы өндірісін күрт төмендетті. 2010 жылы құрғақшылықтан кейін су тасқыны болды. 1973 жылы ұзақ жоспарлау мен құрылыс жұмыстарынан кейін Сидней опера театры ресми түрде ашылды. Ғимаратты Юрн Утзон жобалаған. Ол Сиднейдің ғана емес, Австралияның да символына айналды және 2007 жылы ЮНЕСКО тізіміне енгізілді. Сидней соңғы онжылдықтарда Австралияға қатысты саяси, экономикалық және мәдени ықпалын сақтап, халықаралық деңгейде танымал болды. Қала 2000 жылғы Олимпиада ойындарын, 2003 жылғы Регби әлем чемпионатын және 2007 жылғы АТЭС көшбасшыларының саммитін қабылдады. 1991 жылдан 2007 жылға дейін Сиднейліктер Австралияның премьер-министрі болып қызмет етті: алғаш Пол Китинг (1991–1996), кейін Джон Говард (1996–2007). Соңғы онжылдықтарда Сиднейде үлкен әлеуметтік либерализация болды, ойын-сауық және құмар ойындар индустриясы дамыды. Діннің ықпалының төмендеуіне және мигранттардың әртүрлілігінің артуына қарамастан, Сиднейдің екі белсенді архиепископы, Джордж Пелл (католик) және Питер Дженсен (англикан) ұлттық пікірталастарда белсенді қатысады. 2008 жылы Рим папасы Бенедикт XVI басшылығымен өткен Католик әлемдік жастар күніне қала көптеген жандарды тартты. Солтүстік-батыс қала маңында евангелистік христиандық «Киелі кітап белдеуі» қалыптасты. Буддистік және мұсылмандық қауымдастар есіп келеді, сонымен қатар дінсіздердің саны да артып жатыр. Сиднейдегі Сент-Мария соборының мұнараларын аяқтауға мемлекеттік грант берілді (негізгі тас 1868 жылы қаланды), ал үлкен Ауберн Галлиполи мешітінің құрылысы 1986 жылы басталды. Сиднейдің оңтүстігіндегі Вуллонгонгта 1995 жылы Нан Тянь ғибадатханасы ашылды, ол Оңтүстік жарты шардағы ең ірі будда ғибадатханаларының бірі. Сидней секуляризм мен гедонизммен байланыстырып қарастырылады, Сидней гейлері мен лесбиянкаларының Марди Грасы әлемге әйгілі шараға айналды. Star City казиносы 1990-шы жылдардың ортасында Сиднейдегі жалғыз заңды казино ретінде ашылды. Австралияның Еңбек партиясы соңғы онжылдықтарда Жаңа Оңтүстік Уэльсте ұзақ билікте болды, 1976 жылдан 1988 жылға дейін Невилл Вран мен Барри Унсворт басшылығымен билікке ие болды. 1988 жылдан 1995 жылға дейін Либералды-ұлттық коалиция Ник Грейнер мен Джон Фейи басшылығымен билікке келді, бірақ 1995 жылы Еңбек партиясы Боб Карр басшылығымен қайта билікке оралды және 2011 жылға дейін билікте болды. Карр зейнеткерлікке шығып, 2005 және 2011 жылдар аралығында бірнеше Еңбек партиясының премьер-министрлері оны алмастырды: Морис Иемма 2007 жылғы сайлауда жеңіске жетті, бірақ оның партиясы оны 2007 жылы Натан Риспен, ал ол 2008 жылы Кристина Кенеллимен алмастырды. Соңғы екі премьер-министрдің британдық емес тегі болды: Грейнер (1988–1992 жылдары Либералды), ол венгр тегінен, және ата-анасы итальяндық Иемма. Жаңа Оңтүстік Уэльстің бұрынғы губернаторы Мари Башир ливандық тегінен және губернатор лауазымына тағайындалған алғашқы әйел. Көптеген сарапшылар Сидней мен Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік жағалау аймақтарының келесі онжылдықтарда өсуін күтеді, бірақ Боб Карр және басқалар Сиднейдің (2006 жылы 4 миллионнан астам халқы бар) қоршаған ортасына және инфрақұрылымына төзімсіз стресс тудырмастан одан да өсе алмайтынын айтады. Канберра маңындағы оңтүстік жағалау аймақтары да өседі деп күтілуде, бірақ бұл өсім аздау болады. Мемлекеттің қалған бөлігі, алайда, дәстүрлі өнеркәсіптердің жоғалуына байланысты одан әрі төмендеуі күтілуде. Батыс Жаңа Оңтүстік Уэльстегі көптеген шағын қалалар қызметтер мен бизнес өте азайғандықтан, енді өмір сүруге жарамсыз болып кетті, нәтижесінде халық Дубо және Вагга-Вагга сияқты аймақтық орталықтарда шоғырланды.

Еңбек кезеңінен кейінгі кезең

2011 жылдың 26 наурызында Барри О'Фаррелл басқаратын Либералдық/Ұлттық коалициясы Еңбек партиясын (ALP) қатты жеңді. Саяси сарапшылар бұл жеңісті Жаңа Оңтүстік Уэльс саясатындағы Еңбек партиясының дәстүрлі үстемдігінен айырылу ретінде қарастырды.

Шекара және атау

Тарихтағы ерекшеліктердің бірі ретінде Жаңа Оңтүстік Уэльс 2001 жылы ғана ресми түрде аталды және оның шекарасы белгіленді, бұл Джеймс Кук 1770 жылы Шығыс Австралияның көп бөлігін қамтитын аймақты иеленгеннен кейін екі жүз отыз бір жыл өткен соң болды. Бұл ерекшеліктің туындауы Австралияның аумақтық эволюциясына байланысты. Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы 1788 жылы сол кездегі Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы, Корольдік теңіз күштері офицері Артур Филипптің императорлық жарлығымен құрылды және аталды. Осы кезде Жаңа Оңтүстік Уэльс (Британдықтар тарапынан) Австралия құрлығының шамамен жартысын қамтиды деп анықталды. 1828 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс Австралия құрлығының үштен екі бөлігіне дейін кеңейтілді. 1800 және 1900 жылдардың басында Батыс Австралияны қоспағанда, барлық Австралия штаттары мен екі аумақ Жаңа Оңтүстік Уэльстен құрылды. Австралия астаналық аумағы мен Джервис шығанағы аумағынан басқа, әрбір жаңа штат пен аумақ Ұлыбританияның патенттік хаттары арқылы құрылды және конституциялық тұрғыдан Ұлыбританиямен байланысты болды. Жаңа штаттар мен Австралия астаналық аумағы (Солтүстік территория Оңтүстік Австралиядан құрылды) құрылғанда, олар Жаңа Оңтүстік Уэльстің аумағын бірте-бірте қысқартты. Осы кезеңде Жаңа Оңтүстік Уэльс кішірейген сайын, оның шекарасы ешқашан ресми түрде анықталған жоқ. Жаңа Оңтүстік Уэльстің қалдықтары 2001 жылдың 24 тамызында Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің ресми газетінде, Географиялық атаулар кеңесі арқылы шекарасы мен атауымен бірге ғана түпкілікті және ресми түрде анықталды. Бұл Жаңа Оңтүстік Уэльс Австралияның бастапқы штаты болғанына қарамастан, газеттегі мәтін Жаңа Оңтүстік Уэльсті одан кейін құрылған басқа штаттармен шекаралары тұрғысынан анықтайды.