Емануїл Чекалюк: Мұнай термодинамигісі және геология ғылымының дамуына қосқан үлесі

Кіріспе

Эмануил Богданович Чекалюк (Емануїл Богданович Чекалюк Гниздычев, Жидачив ауданы, Львов облысы, 6 мамыр 1909 жыл – Львов, 5 қаңтар 1990 жыл) – украиндық мұнай инженеры және статистикалық термодинамик. Ол алғаш рет мантиялық жағдайда мұнайдың термодинамикалық тұрақтылығының нақты физикалық және математикалық дәлелдерін келтірді. 1990 жылдан бері органикалық металл қосылыстарымен байытылған ауыр көмірсутектер қоспасы «Чекалюк мұнайы» деп кеңінен танымал. Ол 1933 жылы Львов политехникалық институтының электромеханика факультетін бітіріп, Калуш калий зауытында электрик болып жұмыс істеді, кейін Варшавадағы тұрмыстық электр құралдары зауытында инженер болып жұмысқа орналасты. Электрофизика бойынша алғашқы ғылыми еңбегі 1938 жылы «Przeglad electrotechniczny Jour» журналында жарияланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Украинаға оралып, мансабын мұнай өнеркәсібімен байланыстырды және далалық инженерден бастап ірі өндірістік кәсіпорның директорына дейін барлық лауазымдарды атқарды. 1951 жылы Чекалюк Борислав қаласындағы «Укрнафта» компаниясының Орталық ғылыми-зерттеу зертханасында жұмыс істей бастады, ал 1955 жылы Украинаның геобарлау ғылыми-зерттеу институтына (УкрДГРИ) қосылды. 1957 жылы Львов политехникалық институтында «Кейілген ортадан біртекті сұйықтық ағынының стационарлық емес құбылыстары» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1962 жылы Мәскеуде Мұнай саласындағы Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу институтында (ВНИГНИ) «Кейбір термодинамикалық құбылыстар тесік ортада және олардың мұнай өнеркәсібінде қолданылу жолдары» атты инженерлік ғылымдарының докторы диссертациясын қорғады. Ол су қоймаларының қасиеттерін, сұйықтықтар мен газдардың сүзгіленуін, терең мұнайдың физикалық параметрлерін, өндірістік аймақты сынауды, өндіріс ұңғымасын тіркеуді, мұнай кен орындарын дамытуды, мұнайды қалпына келтіруді, көмірсутек кен орындарының термодинамикасын, жасанды газ ағынының жойылуын зерттеді. 1964 жылдан бастап Геология және жанғыш минералдардың геохимиясы институтында, Ұлттық Ғылым академиясы Украинада, Львов қаласында Аббас углеводородтар бөлімін басқарды және мұнай геологиясының жаңа ғылыми бағытын, геотермодинамиканы қалыптастырды. Әріптестерімен бірге жоғары термодинамикалық параметрлері бар суды пайдалана отырып, терең бассейннен (3000 метрге дейін) мұнайды күшейтілген өндірудің жаңа технологиясын жасады. Ол мантиялық көмірсутектерді сақтау үшін ең қолайлы тереңдікті анықтады және олардың химиялық құрамын есептеп, команда мүшелерімен бірге көмірсутек ортада көмірсутек жүйелерін жоғары температурада синтездеу бойынша алғашқы тәжірибелер жүргізді. Сонымен қатар ол шөгінді қаптама жағдайындағы көмірсутек жүйелерінің кинетикалық трансформация мәселесін зерттеді. Одан бөлек, теориялық физикаға қызығушылық танытып, «Классикалық механиканың гносеологиялық әлеуеті (Исаак Ньютонның ғылыми мансабының 300 жылдығына арналған)» атты іргелі монографиясын және осы тақырыпта бірнеше мақала жариялады. Ол 170-тен астам ғылыми жарияланым жасады, оның ішінде 9 монография және 14 өнертапқыштың сертификатын алды. Оның мұнайды қалпына келтіру үшін арнайы су ерітіндісін қолдану технологиясы Ұлыбританияда, Канадада және Мексикада патенттелген. Кеңес билігі Чекалюк еңбегін бағаламады, себебі оның інісі Украина көтерілісші әскерінің (УПА) сарбазы болған және 25 жылға бас бостандығынан айырылған. Сондықтан Чекалюк УкрССР Ғылым академиясының мүшесі болуға, институтты басқаруға, тіпті шетелге саяхаттауға мүмкіндік алған жоқ.

Emmanuïl Bogdanovych Chekaliuk (Емануїл Богданович Чекалюк Gnizdychev, Zhydachiv District, Lviv Oblast, May 6, 1909 – Lviv, January 5, 1990) was a Ukrainian petroleum engineer and statistical thermodynamicist. He first produced rigorous physical and mathematical evidences of petroleum thermodynamic stability at mantlean conditions. Since the 1990s the heavy hydrocarbons mixture enriched with organometallic compounds is widely known as "Chekaliuk’s petroleum". Born in the family of a parson he graduated from Electromechanics Faculty at Lviv Polytech Institute in 1933 and then worked as an electrician at Kalush potash plant and later received the job of an engineer at the factory for domestic electric appliances in Warsaw. His first research paper on electrophysics was published in Przeglad electrotechniczny Jour. in 1938. After WW II he come back to Ukraine and linked his career with petroleum industry and passed through all positions from a field engineer to a director of large production enterprise. In 1951 Chekaliuk started to work at Central Research Lab of Ukrnafta Co. in Boryslav, and in 1955 he joined Ukrainian Research Geoexploration Institute (UkrDGRI). Defended his PhD thesis entitled "Non stationary phenomena of homogeneous liquid inflow from porous medium" at Lviv Polytech Inst. in 1957. A Dr. Sc. dissertation in Engineering "Some thermodynamic phenomena in porous medium and the ways of their application to petroleum industry" was defended in Moscow at All Union Research Institute for Petroleum (VNIGNI) in 1962. He studied different aspects of reservoir properties, filtration of liquids and gases, physical parameters of deep oils, pay zone testing, production well logging, oil field development, enhanced oil recovery, thermodynamics of hydrocarbon deposits, liquidation of accidental gas gushers. Since 1964 he worked for Inst. of Geology and Geochemistry of Combustible Minerals, Nat’l Ac. Sci. Ukraine, in Lviv where he headed the Abyssal Hydrocarbons Dept. and coined new scientific trend of petroleum geology, geo thermodynamics. With his colleagues he developed a principally new technology of enhanced oil recovery from the deep pools (to 3000 m depth) using the water with higher thermodynamic parameters. He has determined the optimal depth to preserve mantlean hydrocarbons and calculated their chemical composition and with his teammates conducted first experiments on high temperature synthesis of hydrocarbon systems in hydrocarbonate medium. Also he studied the problem of hydrocarbon systems kinetic transformation at sedimentary cover conditions. Besides, he interested in theoretical physics and published a fundamental monograph "Gnoseological potential of classical mechanics (to 300th anniversary of Isaac Newton research career)" and several articles on the topic. He generated more than 170 research publications, including 9 monographs and received 14 inventor's certificates related to hydrocarbon fields development and enhanced oil recovery. His technology applying the special water solution for oil recovery was patented in the UK, Canada, and Mexico. Soviet authorities did not value Chekaliuk's work because his own brother was a soldier of Ukrainian Insurgent Army (UPA) and sentenced to 25 years of imprisonment. Therefore, Chekaliuk had no chance to become a Member of UkrSSR Academy of Sciences, to head the institute or even to travel abroad.

Таңдалған жарияланымдар

Чекалюк Е. Б., 1961 жыл. Мұнай және газ бассейндерінің пьезометрия негіздері. Киев, Гостехниздат. 268 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1965. Мұнайлы қабат аймағының термодинамикасы. Мәскеу, Недра Пресс. 240 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1966. Жердің жоғарғы мантиясындағы мұнай. In: Мұнай-газдың пайда болуы және олардың коммерциялық жинақталуының қалыптасуы мәселесі. Киев, Наукова Думка баспасы. 49–62 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1967. Жердің жоғарғы мантиясындағы мұнай. Киев, Наукова Думка баспасы. 256 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1971. Мұнайдың абиотикалық генезисі теориясының термодинамикалық негізі. Киев, Наукова Думка баспасы. 256 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., Федорцов И. М., Осадчий В. Г., 1974. Далалық геотермиялық зерттеулер. Киев, Наукова Думка баспасы. 103 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1975. Көмірсутек жүйелерінің термодинамикалық қасиеттері. In: Эндогенді мұнай геологиясы және геохимиясы мәселелері. Киев, Наукова Думка баспасы. 30–39 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1971. Жердің жоғарғы мантиясының мұнай өндіретін қабаты. In: Мұнай мен газдың генезисі және олардың коммерциялық жинақталуының қалыптасуы. Киев, Наукова Думка баспасы. 37–51 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1976. Геотермодинамикалық жүйелердегі көмірсутек жүйелерінің жылулық тұрақтылығы. In: Жердің газдан шығуы және геотектоника [Degazatsiia Zemli i Geotektonika], П. Н. Кропоткин, Ред. 267–272 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1975. Жердің ішкі бөлігіндегі энергетикалық процестер және олардың мұнай кен орындарының қалыптасуындағы рөлі. In: Коммерциялық мұнай және газ кен орындарының қалыптасуы мен таралуының заңдылықтары. Киев, Наукова Думка баспасы. 66–76 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б. және Филяс Ю. И., 1977. Су-мұнай ерітінділері. Киев, Наукова Думка баспасы. 128 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1978. Классикалық механиканың гносеологиялық әлеуеті (Исаак Ньютонның ғылыми қызметінің 300 жылдығына арналған). Львов. ВINITI депозитарийі, 3 қазан, 1978 ж. 248 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б. және Оганов В. А., 1979. Мұнай өнімділігін арттыру үшін термиялық әдістер. Киев, Наукова Думка баспасы. 208 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б. және Бойко Г. Е., 1982. Мұнайдың тереңдегі генезисіне геотермодинамикалық дәлелдер. In: Жер қыртысының терең құрылымының ерекшеліктері және мұнайдың органикалық емес шығу тегінің теориялық негіздемелері. Киев, Наукова Думка баспасы. 185–210 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1986. Мұнай синтезі мәселесіне қатысты. Менделеев Бүкілодақтық химия қоғамының журналы. Мәскеу, [Химия] баспасы, 31 том (5). 556–562 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б., 1990. Эксперименталды химиялық кинетиканың термодинамикалық негізі. Львов, Жануар майы мен жанар май минералдарының геология және геохимия институты. 32 б. (орыс тілінде)
Чекалюк Е. Б. және Кенни Дж. Ф., 1991. Жердің термодинамикалық жағдайларындағы көмірсутектердің тұрақтылығы. Американ физика қоғамының еңбектері, 36(3): 347. Филиус Р. И., 1979. Эммануил Богданович Чекалюк (Библиография). Львов. 19 б. (орыс тілінде)

Chekaliuk E. B, 1961. Basics of oil and gas pools piezometry. Kiev, GosTechIzdat. 268 p. (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1965. Thermodynamics of oil pay zone. – Moscow, Nedra Press. 240 p. (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1966. Petroleum in the Earth's upper mantle. In: Problem of oil gas origin and formation of their commercial accumulations. Kiev, Naukova Dumka Publ. p. 49 62 (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1967. Petroleum in the Earth's upper mantle. – Kiev, Naukova Dumka Publ. 256 p. (in Russian)
Chekaliuk, E. B., 1971. The thermodynamic basis for the theory of the abiotic genesis of petroleum. – Kiev, Naukova Dumka Publ. – 256 p. (in Russian)
Chekaliuk, E. B., Fedortsov I. M., Ossadchy V. G., 1974. Field geothermal surveying. Kiev, Naukova Dumka Publ. 103 p. (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1975. Thermodynamic properties of hydrocarbon systems. In: Problems of Endogenous petroleum geology and geochemistry. – Kiev, Naukova Dumka Publ. pp. 30–39 (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1971. Petroleum producing layer of the Earth's upper mantle. In: Genesis of oil and gas and formation of their commercial accumulations. – Kiev, Naukova Dumka Publ. pp. 37–51 (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1976. The thermal stability of hydrocarbon systems in geothermodynamic systems. In: Earth's Outgassing and Geotectonics [Degazatsiia Zemli i Geotektonika], P. N. Kropotkin, Ed. pp. 267–272 (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1975. Energetic processes in the interior part of the Earth and their role in the formation of oil fields. In: Regularities of formation and distribution of commercial oil and gas fields. Kiev, Naukova Dumka Publ. p. 66 76. (in Russian)
Chekaliuk E. B. and Filyas Yu. I.,1977. Water oil solutions. – Kiev, Naukova Dumka Publ. – 128 p. (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1978. Gnoseological potential of classical mechanics (to 300th anniversary of Isaac Newton research career). Lviv. Dep. in VINITI, October 3, 1978. 248 p. (in Russian)
Chekaliuk E. B. and Oganov V. A., 1979. Thermal methods to improve oil recovery. – Kiev, Naukova Dumka Publ. – 208 p. (in Russian)
Chekaliuk E. B. and Boyko G. E., 1982. Geo thermodynamic evidences for abyssal genesis of oil. In: Peculiarities of the Earth's crust abyssal structure and theoretical provisions of inorganic origin of petroleum. – Kiev, Naukova Dumka Publ. pp. 185–210 (in Russian)
Chekaliuk E. B., 1986. Towards the problem of oil synthesis at great depths. Mendeleev All Union Chem. Soc. Jour. – Moscow, [Khimiya] Chemistry, vol. XXXI (5). – pp. 556–562 (in Russian)
Chekaliuk, E. B., 1990. Thermodynamic fundamental of experimental chemical kinetics. – Lviv, Institute for Geology and Geochem. of Combustible Minerals. – 32 p. (in Russian)
Chekaliuk, E. B. and Kenney J. F., 1991. The stability of hydrocarbons in the thermodynamic conditions of the Earth. Proc. Am. Phys. Soc., vol. 36(3): 347. Filyus R. I., 1979. Emmanuil Bogdanovych Chekaliuk (Bibliography). Lviv. 19 p. (in Russian)