Екінші дүниежүзілік соғыстағы "Жарқын" операциясы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери операция. "Lustre" операциясы – 1941 жылғы наурыз және сәуір айларында Ұлыбритания және басқа да одақтас әскерлердің (Австралия, Жаңа Зеландия және Польша) Египеттен Грекияға жылжуы. Бұл италиялықтардың сәтсіз басып кіруіне және неміс интервенциясының алда тұрған қатеріне жауап ретінде жүзеге асырылды.

Өмірбаян

1940 жылғы маусымда Италия Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін Муссолини әскерлері Грекияға Албаниядан, ал Ливиядағы колониясынан Мысырға шабуыл жасады. 1941 жылдың көктеміне дейін екі шабуыл да жеңіліске ұшырады: гректер итальяндықтарды Албанияға кері ығыстырды, ал Батыс шөлде британдық әскерлер басқыншы әскерді талқандап, Киренаиканы басып алды. Бірақ Германияның араласу қаупі британдық көшбасшыларды, әсіресе премьер-министр Уинстон Черчилльді, британдық күштерді грек құрлығын қорғауға жұмылдыруға итермеледі. Черчилль Еуропадағы жалғыз тиімді одақтасы – Ұлыбританияға қауіп төнген кезде оны қолдамау саяси жағынан қабылдауға болмайды деп ойлады. Сонымен қатар, грек әуежайларын пайдалану Германияның соғыс машинасы үшін маңызды Плоештидегі румын мұнай кен орындарын одақтас бомбалаушыларының жете алатын қашықтыққа жеткізер еді. 1941 жылғы қаңтарда Орта Шығыстағы одақтас күштердің бас қолбасшысы генерал Арчибальд Уэвеллге Солтүстік Африкадағы барлық операциялардан бұрын Грекияға көмек көрсетуге бұйрық берілді, және бұл бұйрық ақпан айында күшейтілді. Уэвеллдің позициясы белгісіз. Ол гректерге қарсы науқанға итермеленген деп есептелген, бірақ кейбір зерттеушілер Уэвелл оны мақұлдағандығын айтады. Британдық қолбасшылар британдық көмекпен грек армиясы немістерді Алиакмон желісінде ұстай алады деген қорытындыға келді. Олар неміс күштерінің Ливияға «Зонненблюме» операциясы аясында жіберілетінін білген, бірақ олардың жазға дейін тиімді болмайды деп ойлады. Алайда, қазіргі талдаулар грек күштерінің орналасуын ескере отырып, одақтас күштерін Грекия құрлығына одан әрі жөнелту немістердің жеңісін тоқтатуға мүмкіндік бермейтінін, сонымен қатар Солтүстік Африкадағы одақтас күштерін әлсірететінін, нәтижесінде сәуірде Роммельдің қарсы шабуылының және мамырдағы одақтас шабуыл операциясы «Бревитидің» сәтсіз аяқталуына әкелетінін көрсетеді. Энтони Иден 7 наурызда Черчилль пен британдық кабинеттен Грекияға екі дивизиядан тұратын британдық күштерді жіберуге келісім алды. Ол әскери кеңесшілерінің келісімін алғанын мәлімдесе де, Дилл, Уэвелл және Папагостың Алиакмон желісін ұстау үшін сегіз-он дивизия қажет екені туралы ескертулерін айтпады. Шекарадан үш грек дивизиясын шығаруға 20 күн кетеді, бұл Уэвеллге тек екі ANZAC дивизиясы бар болғанда бестен жеті дивизияны қалдырады. Лонгмор Грекия мен Албаниядағы неміс әуе күштеріне қарсы тұра алатынына күмәнданды, ал Каннингем көлік конвойларын әуе шабуылынан қорғай алатынына сенімсіздік білдірді. 4 наурыздан бастап Александриядан Пирейге 3 күндік интервалмен бірнеше конвойлар жүріп өтті, оларды Корольдік теңіз күштері мен Австралия Корольдік теңіз күштерінің кемелері сүйемелдеді. Әуе шабуылдары болғанымен, олардың әсері шамалы болды. Қаңтар айынан бастап, итальяндық торпедалық катерлер «Lupo» және «Libra» Суда шығанағында AN 14 конвойына шабуыл жасап, «Desmoulea» танкерін соғыстың соңына дейін жарамсыз қалдырды. Осыдан кейін одақтас кемелері Эгей теңізіне Касо боғазы арқылы емес, Криттің батысындағы Антикитера боғазы арқылы өтуді жөн көрді. Италия флоты наурыз айының соңында аралдың оңтүстігіндегі конвойларды бұзуға үлкен күш салды, бірақ бұл Матапан мүйісіндегі күйреумен аяқталды. Одақтастар бастапқыда 2 сәуірге дейін Грекияға 58 000 адам мен олардың жабдықтарын, соның ішінде британдық 1-ші бронетанкті бригаданы, Жаңа Зеландияның 2-ші дивизиясын және Австралияның 6-шы дивизиясын жеткізуді жоспарлады. Австралияның 7-ші дивизиясы мен Польшаның тәуелсіз Карпат атушылар бригадасы да келдіруді жоспарлаған, бірақ Грекиядағы одақтастардың жеңілісіне дейін ешқайсысы жеткізілмеді. Жаңа Зеландия дивизиясының екі бригадасы мен австралиялық бригада Салоникиден оңтүстік-батысқа қарай орналасқан Алиакмон желісінде болды, ал тағы бір австралиялық бригада мен әлсіз британдық бронетанкті бригада 6 сәуірдегі оське (неміс, итальян және болгар) шабуыл басталғанда шекарадағы Клейди асуын бұғаттады. Грек армиясы күткендей Алиакмон желісіне кері шегінбеді, өйткені неміс әскерлерінің жылдамдығынан қорқып, одақтас әскерлер осал қалды. Бұл күштер неміс шабуылына аз әсер етті және 24 сәуірде және одан кейін «Демон» операциясы аясында эвакуацияланды. Осы бөлімшелердің кейбіреулері Критке көшірілді, онда олар жеңіліске ұшырап, аралға әуеден шабуыл жасау арқылы («Меркурий» операциясы) эвакуациялауға мәжбүр болды.

Following Italy’s entry into World War II in June 1940, Mussolini’s forces invaded Greece, from occupied Albania, and Egypt, from their colony in Libya. By the Spring of 1941 both these invasions had been defeated; the Greeks had pushed the Italians back into Albania, while in the Western Desert the British Imperial troops had destroyed the invading army and had occupied Cyrenaica. However the threat of intervention by Germany persuaded British leaders, especially Winston Churchill, the British Prime Minister, to commit British forces to the defence of the Greek mainland. Churchill thought it politically unacceptable not to support Britain's only effective ally in Europe under threat. In addition, use of Greek airfields would put the Romanian oilfields at Ploieşti, vital to Germany's war effort, within reach of Allied bombers. General Archibald Wavell, commander of all the Allied forces in the Middle East, was told in January 1941 that support for Greece must take precedence over all operations in North Africa and this order was reinforced in February. Wavell's attitude is unclear. It had been generally believed that he was pushed into the Greek campaign, but recent writers believe that Wavell approved of it. British commanders concluded that with British help, the Greek Army could hold the Germans at the Aliakmon Line. They knew German forces were being sent to Libya in Operation Sonnenblume, but thought these forces would be ineffectual until the summer. However, it is now accepted that given the disposition of Greek forces the transfer of further Allied forces to the Greek mainland had no chance of preventing a German victory there, as well as weakening Allied forces in North Africa, leading to the success of Rommel's counterattack in April and the failure of an Allied offensive, Operation Brevity, in May. Anthony Eden had got Churchill and the British Cabinet’s agreement to send a British force of two divisions to Greece on 7 March. Though claiming that his military advisors concurred, he had not mentioned the provisos by Dill, Wavell and Papagos that eight to ten divisions would be required to hold the Aliakmon Line. It would take 20 days to withdraw three Greek divisions from the frontier line, leaving Wavell with a requirement of five to seven divisions with only the two ANZAC divisions available. Longmore doubted if he could take on the German Air Force in Greece and Albania, and Cunningham doubted if he could protect transport convoys from air attacks. From 4 March, a series of convoys moved from Alexandria to Piraeus at regular 3 day intervals, escorted by warships of the Royal Navy and the Royal Australian Navy. Although there were air attacks, these had little effect. Since January, when the Italian torpedo boats Italian torpedo boat Lupo and Italian torpedo boat Libra attacked convoy AN 14 off Suda bay and disabled the large tanker Desmoulea for the rest of the war, Allied shipping used to avoid passage into the Aegean Sea through the Kaso strait and chose the Antikithera strait instead, which was west of Crete. The Italian fleet mounted a major attempt at the end of March to disrupt these convoys south of the island, but it ended in the stunning defeat at Cape Matapan. The Allies initially planned to deploy about 58,000 personnel and their equipment to Greece by 2 April, including the British 1st Armoured Brigade, the New Zealand 2nd Division and the Australian 6th Division. While it was intended that these units would be followed by the Australian 7th Division and the Polish Independent Carpathian Rifle Brigade, neither was deployed before the defeat of the Allies on the Greek mainland. Two brigades of the New Zealand Division and an Australian brigade were in place on the Aliakmon Line, south west of Thessaloniki (Salonica), and another Australian brigade and the weak British armoured brigade were blocking Kleidi Pass on the border when the Axis (German, Italian and Bulgarian) invasion (Operation Marita) began on 6 April. The Greek Army did not retire to the Aliakmon Line as expected for fear of being overrun by the more mobile German troops during a retirement and the Allied troops were left vulnerable. These forces had little effect on the German invasion and they were evacuated (Operation Demon) on and after 24 April. Some of these units were moved to Crete, where they were defeated and forced to evacuate by the airborne invasion of that island (Operation Mercury).