Кіріспе

Тұрғын үй

Шатыр – түрлі жергілікті материалдардан салынған кішкентай тұрғын үй. Шатырлар халық сәулетінің бір түрі болып табылады, себебі олар ағаш, қар, мұз, тас, шөп, пальма жапырақтары, бұтақтар, саз, тері, мата немесе балшық сияқты қолжетімді материалдардан, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен технологияларды пайдалана отырып салынған. Шатырды салу, әдетте, үй салуға (берік, жақсы салынған тұрғын үй) қарағанда қарапайым, бірақ шатырдан (паналау, қорғаныш орны) гөрі күрделірек. Ол кейбір тайпаларда уақытша немесе маусымдық баспана ретінде немесе тұрақты тұрғын үй ретінде қолданылады. Шатырлар дерлік барлық көшпелі мәдениеттерде кездеседі. Кейбір шатырларды тасымалдауға болады және олар кез келген ауа райына төтеп бере алады.

Сөз

Бұл термин көбінесе тропикалық және субтропикалық аймақтардағы батыс үлгісінен өзгеше үйлерді шикі немесе примитивті деп санайтын адамдар қолдайды, бірақ көбінесе бұл дизайн жергілікті шеберлік дәстүрлеріне негізделген, сонымен қатар күрделі сәулеттік техникаларды қолданады. Тропикалық және субтропикалық аймақтардағы дизайн жобалары жоғары ауа ағынымен жасалған, жылуды таратуға мүмкіндік беретін, жылу өткізбейтін материалдардан тұрады. Кейбір адамдар «үй» немесе «шаңырақ» терминін қолдану дұрыс деп санайды. Батыс әлемінде «hut» сөзі көбінесе ағаштан жасалған шатырды білдіреді. Бұл термин альпинистер мен саяхатшылардың баспана беретін, берік және тұрақты құрылымды атау үшін де қолданылады. Бұл қарапайым паналау орындарынан – небәрі өте қарапайым баспаналар – әлдеқайда жайлы тау үйлеріне дейін, тіпті мейрамхана сияқты жабдықтармен жарақтандырылған нысандарды қамтуы мүмкін. Бұл сөз 1650 жылдардан бастап француз тілінен «hutte» ("шағын үй") (16 ғасыр), орта биік неміс тілінен «hütte» ("шағын үй, қора") сөздерінен шыққан, бәлкім Proto Germanic *hudjon сөзімен байланысты, ол көне ағылшын тіліндегі «hydan» ("жасыру") түбірімен және PIE *keudh түбірімен (қараңыз, жасыру (н.1)) байланысты. Алғашқыда ағылшын тілінде әскери термин ретінде қолданылған. Ежелгі саксон тіліндегі «hutta», даниялық «hytte», шведтік «hytta», батыс фриз тіліндегі және орта голланд тіліндегі «hutte», голланд тіліндегі «hut» сөздері жоғары неміс тілінен алынған. Украина тіліндегі «хата» сөзі одан да ертерек белгілі болған сияқты. Авеста немесе ежелгі Иран тілінен шыққан болуы мүмкін, ол «жамылғы» немесе «жабу» деген мағынаны білдіреді.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қойшылар малды маусымдық жайылымдар, мысалы, таулы және жазық жайылымдар арасында (трансгуманция) көшіргенде шалабандарды пайдаланады. Оларды ауылдық жерлердегі туристер мен саяхатшылар да жиі қолданады. Әлемнің түкпір-түкпірінде диаспора кезінде шалабандарды жер аударылған халықтың кейбір топтары пайдаланады. Мысалы, далалық уақытша жұмысшылар немесе Амазонка ормандарындағы плантацияларда еңбек ететін шаруалар. Шалабандар тұру үшін ғана емес, сонымен қатар сақтау, шеберхана ретінде және оқу үшін де салынып келген.

Құрылыс

Көптеген шатырлар салыстырмалы түрде жылдам және төмен құнмен салыну үшін жобаланған. Салынылуы көбінесе арнайы құралдар мен білімді талап етпейді.

Маркетингтік қолдану

Hut термині көптеген коммерциялық дүкендерді, компанияларды және ұғымдарды атау үшін де қолданылады. Бұл атау кішкентай, ыңғайлы орынды білдіреді, көбінесе көңілді және достық атмосферамен. Мысалы, Pizza Hut және Sunglass Hut-ті атауға болады. Киосктер шатырға ұқсатып жасалып, көбінесе саябақтарда, сауда орталықтарында, жағажайларда немесе басқа да қоғамдық орындарда түрлі арзан тағамдар мен тауарлар сату үшін орналасады. Тропикалық аймақтардағы қонақтарға жеке тұрғын үйлер берілетін сәнді қонақүйлер кейде осы құрылысты "шатыр" деп атайды, бірақ мұндай шатырлар дәстүрлі шатыр ұғымымен тек сыртқы ұқсастығымен ғана байланысты болады.