Жер үйлер – Солтүстік Американың ежелгі халықтарының топыраққа жартылай көмілген, дөңгелек құрылыстағы үйлері. Құрылысында ағаш қаңқасы мен топырақ қолданылған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жартылай жер астындағы құрылыс
Semi subterranean building
Жер үйі – жартылай немесе толықтай жермен жабылатын, Солтүстік Американың Үлкен жазықтары мен Шығыс ормандарының жергілікті халықтары мәдениеттерінен белгілі жартылай жер астындағы құрылыс. Көптеген жер үйлері дөңгелек пішіндес және күмбез тәрізді шатырмен салынған, көбінесе күмбездің жоғарғы жағында орталықта немесе сәл ығысқан түтін шығару тесігі болады. Жер үйлері Хидаца, Мандан және Арикара сияқты жазықтықтағы отырықшы тайпаларға кеңінен танымал, бірақ олар АҚШ-тың шығысындағы Миссисиппи мәдениетіне жататын археологиялық қазбаларда да кездеседі.
An earth lodge is a semi subterranean building covered partially or completely with earth, best known from the Native American cultures of the Great Plains and Eastern Woodlands. Most earth lodges are circular in construction with a dome like roof, often with a central or slightly offset smoke hole at the apex of the dome. Earth lodges are well known from the more sedentary tribes of the Plains such as the Hidatsa, Mandan, and Arikara, but they have also been identified archaeologically among sites of the Mississippian culture in the eastern United States.
Құрылыс материалдары мен әдістері
Жер үйлері әдетте қалың топырақпен қапталған қамыс және саз техникасын қолдана отырып салынған. Жер үйінің күмбез тәрізді пішіні бұрышты (немесе мұқият иілген) ағаш діңдерін қолдану арқылы қол жеткізілді, бірақ кейде жамбас шатырлар да қолданылды. Құрылыс кезінде жұмысшылар бірнеше метр жер астына қазып, бүкіл ғимаратты жер деңгейінен төмен етіп қазатын. Олар жердің шеттеріне тіректерді орнатып, олардың жоғарғы бөліктерін ортасында (немесе жақын) біріктіретін. Бұл құрылыс техникасы берік және үлкен ғимараттар (кейбірінің ені 18 метрге дейін) тұрғызуға мүмкіндік береді, онда бір отбасыдан артық адамдар тұратын. Олардың көлемі қолда бар ағаш діңдерінің ұзындығымен шектеледі. Шатырдың арқалықтарына қосымша құрылымдық қолдау көрсету үшін кейде ішкі тік тіректер пайдаланылатын. Жапқыштардың үстінен және ішінен қатты талдар немесе қамыстар оралғаннан кейін, адамдар көбінесе шатырдың бір бөлігі ретінде сабанның қабатын жабатын. Содан кейін ғимарат толығымен топырақпен қапталды. Жер қабаты (және ішінара жер астындағы іргетас) жазықтың экстремалды температураларынан қорғайтын оқшаулағыш қабатты құрады. Құрылыстар саз балшықтан жасалған сыртқы қабықтан, ұзын шөптерден тұратын ішкі қабықтан және тоқылған тал төбеден тұратын. Жер үйінің ортасы от жағуға арналған орын ретінде пайдаланылды, ал ортасына тесік салынды. Бұл түтін шығаратын тесік нашар ауа райы болғанда көбінесе қайықпен жабылатын. Мұз еріген кезде әр көктемде кесілген ағаштар жиналатын, сондай-ақ жаңадан кесілген ағаштар да қолданылатын. Ең көп қолданылатын ағаш – пахта. Пахтаның ағашы ылғалды және жұмсақ болғандықтан, үйлерді әр алты-сегіз жылда бір рет қайта салу қажет болатын.
Earth lodges were typically constructed using the wattle and daub technique, with a thick coating of earth. The dome like shape of the earth lodge was achieved by the use of angled (or carefully bent) tree trunks, although hipped roofs were also sometimes used. During construction the workers would dig an area a few feet beneath the surface, allowing the entire building to have a floor somewhat beneath the surrounding ground level. They set posts into holes in the ground around the edges of the earth lodge, and made the tops meet in (or near) the middle. This construction technique is sturdy and can produce large buildings (some as much as 60 feet (18 m) across), in which more than one family would live. Their size is limited by the length of available tree trunks. Internal vertical support posts were sometimes used to give additional structural support to the roof rafters. After a strong layer of sticks (or reeds) was wrapped through and over the radiating roof timbers, the people often applied a layer of thatch as part of the roof. The structure was then entirely covered in earth. The earth layer (and the partially subterranean foundation) provided insulation against the extreme temperatures of the Plains. The structures consisted of a clay outer shell over an inner shell of long grasses and a woven willow ceiling. The middle of the earth lodge was used as a fire pit, and a hole was built into the center. This smoke hole was often covered by a bullboat during inclement weather. Logs were gathered each spring as the ice receded and sheared them off; fresh logs were also cut. The most common wood used was cottonwood. Cottonwood was a wet, soft wood; this meant that lodges often required rebuilding every six to eight years.
Еңбек және пайдалану
Хидаца мәдениетінде ерлер тек ірі ағаштарды көтеріп қана қойды, ал қалған жұмысты әйелдер атқарды. Сондықтан, үйдің құрылысын аяқтаған әйел оның иесі деп есептелді. Кіреберіс ашық қабырғалы вестибюльмен белгіленді және кіреберіс қызметін атқарды; мұндай вестибюльдердің ұзындығы кемінде (үйдің мөлшеріне және сыртқы саз қабатының қалыңдығына байланысты) болды. Үйдің ішінде желден қорғаныш құрылысы орнатылды, ол желді тоқтатып, тұрғындарға жеке кеңістік берді. Жер үйлерінде жиі құрғақ көкөністер сақталатын, қамыс пен шөппен қапталған, жасырын шұңқырлар (тамырхана сияқты ойыстар) кездесетін.
In Hidatsa culture, men only raised the large logs; the rest of the work was done by women. Therefore, a lodge was considered to be owned by the woman who built it. A vestibule of exposed logs marked the entrance and provided an entryway; these vestibules were often a minimum of in length (determined by the size of the lodge and resulting outer clay thickness). A windbreak was built on the interior of the lodge, blocking the wind and giving privacy to the occupants. Earth lodges often also contained cache pits (root cellar type holes) lined with willow and grasses, within which dried vegetables were stored.
Орналасқан жерлер
Жер үйлері көбінесе тайпалық егістік жерлермен қатар, киіз үйлермен (көшпенді аңшылық маусымында пайдаланылатын) кезектесіп салынған. Айова штатының Гленвуд қаласындағы Лейк Паркте қайта құрылған жер үйін көруге болады. Солтүстік Дакота штатының Нью-Таун қаласында толығымен жер үйлерінен тұратын ауылды көруге болады. Ауылда алты отбасылық жер үйі және бір үлкен салтанатты үй бар. Сонымен қатар, нақтылығы үшін бақша және мал айдау алаңдары салынған. Парк жұртшылыққа ашық және Нью-Таун қаласының батысындағы Жер үйлері ауылы орналасқан жерде орналасқан. Отбасылық жер үйлерінің диаметрі шамамен 12 метрді құрайды. Салтанатты жер үйінің диаметрі 27 метрден асады, бұл әлемдегі осындай құрылыстардың ең ірісі. Парк Форт Бертольд үнді резервациясының үш туысқан тайпасының қайта құру және мәдени жаңаруға бағытталған күш-жігерінің орталық нүктесі болып табылады. Мандан, Хидатса және Арикара тайпалары 100 жылдан астам уақыттан бері салған осындай ауылдың жалғыз мысалы осы.
Earth lodges were often built alongside tribal farm fields, alternating with tipis (which were used during the nomadic hunting season). A reconstructed earth lodge can be seen at the Glenwood, Iowa's Lake Park. A village entirely made up of earth lodges may be seen at New Town, North Dakota. The village consists of six family sized earth lodges and one large ceremonial lodge. In addition, a garden area and corrals have been built for authenticity. The park is open to the public and located west of New Town at the Earthlodge Village Site. The family earth lodges are roughly 40 feet (12 m) in diameter. The ceremonial earth lodge is more than 90 feet (27 m) in diameter, the largest such structure in the world. The park is the central point in a rebuilding and cultural renewal effort by the three affiliated tribes of the Fort Berthold Indian Reservation. This is the only village of its kind to be constructed by the Mandan, Hidatsa and Arikara Nations in over 100 years.
Миссиссиппи мәдениетінің қолдануы
Бірқатар ірі Миссиссиппи мәдениетінің үйінді орталықтары жер үйінділерін анықтады, олар үйінді құрылысына дейін (яғни одан бұрын) немесе үйіндінің үстіндегі құрылыс ретінде кездеседі. Жер үйінділерінің тізбектей салынуы, құлауы және қайта жаңартылуы белгілі бір үйінділердің (соның ішінде Таун-Крик үнді үйіндісі және Окмулги ұлттық ескерткішіндегі кейбір үйінділер) құрылысының механизмінің бір бөлігі болып көрінеді. Миннесота штатының Канабек округі арқылы мұндай орталықтан Граундхаус өзені ағып өтеді. Ньютон Х. Винчеллдің "Минесотаның түпкі тұрғындары" кітабында айтылғандай, өзен, Сиукстер Миссури өзеніне батысқа қарай қуғанша, осы аймақта тұрған хидатса тайпасының жер үйінділерінің құрметіне аталған. Хидатсалар топырақпен жабылған ағаш үйлерде тұрған.
A number of major Mississippian culture mound centers have identified earth lodges, either beneath (i. e. preceding) mound construction or as a mound top building. Sequential constructions, collapses, and rebuilding of earth lodges seems to be part of the mechanism of construction for certain mounds (including the mound at Town Creek Indian Mound and some of the mounds at the Ocmulgee National Monument). In Kanabec County, Minnesota, the Groundhouse River flows through such a center. According to Newton H. Winchell in The Aborigines of Minnesota, the river was named for the earth lodges of the Hidatsa, who lived in the area before being driven westward to the Missouri River by the Sioux. The Hidatsa lived in wooden huts, covered with earth.