Кіріспе
Төртінші үтірлі матоне немесе үтірлі матоне – XVI және XVII ғасырлардағы ең көп таралған матоне темпераменті, кейде кейінірек те қолданылды. Бұл жүйеде таза квинта (3:2 жиілік қатынасымен Питагорлық настройкадағы таза интонацияға қатысты) синтоникалық үтірдің (81:80) төрттен бір бөлігіне дейін төмендетіледі; нәтижесі – 696,578 центтік квинта. (Осы мәннің 12-ші дәрежесі 125-ке тең, ал 7 октава 128-ге тең, демек 41,059 цент кем.) Бұл квинта диатоникалық гамма мен темпераменттің басқа ноталарын жасау үшін қайталанады. Мақсаты – дұрыс интонацияланған мажор үштіктерді алу (жиілік қатынасы сесквиквартумға тең). Пьетро Арон 1523 жылғы «Toscanello de la Musica» еңбегінде мажор үштіктердің «мүмкіндігінше үйлесімді және дұрыс» болуын қажет еткенін айтқан. Кейінірек Джозеффо Зарлино мен Франсиско де Салинас теоретиктері бұл настройканы математикалық тұрғыдан нақты сипаттады.
12 тондық шкала
Бүкіл хроматикалық шкала (оның бір бөлігі диатоникалық шкала) берілген негізгі нотадан бастау және оның жиілігін бір немесе бірнеше квинтаға көбейту немесе азайту арқылы құрастырылуы мүмкін. Бұл әдіс пифагорлық настройкаға ұқсас, бірақ квинтаның мөлшері ғана ерекшеленеді, ол жоғарыда түсіндірілгендей темперленген. Дегенмен, meantone темпераменттері (12-ден басқа) 12 ноталық клавиатураға сыймайды; және 1/4 комма meantone сияқты, көбінесе ноталардың шексіз саны қажет (бірақ 31 пернелі клавиатураға сыятын 1/4 коммаға өте жақын жуықтама бар). 12 ноталық клавиатураға настройкаланғанда көптеген ноталар қалдырылуы керек, ал егер настройка "темперленбеген" болса, клавиатурадағы ойнаушылар қол жетімді ең жақын нотаны (әдетте дұрыс емес) нақты ширек коммалық нотаның орнына (ол қол жетімді болғанда гармониялы естілер еді) қояды, нәтижесінде гармониялы ширек коммалық нотаның орнына диссонансты ноталар пайда болады. Төмендегі кесте D (негізгі нота) бойынша ноталардың биіктігін, D негізіндегі шкалада қалай алуға болатынын көрсетеді (толыққанды түсінік үшін пифагорлық настройканы қараңыз). Негізгі октавадағы әрбір нота үшін кестеде D-ден басталатын интервалдың атауы, оның жиілік қатынасын есептеу формуласы, сондай-ақ оның жиілік қатынасы мен центтердегі мөлшерінің шамамен мәндері келтірілген. Ескерту: D формуласынан алынған интервал Жиілік қатынасы (Freq. ratio) Өлшем (цент) (Size (cents)) Өлшем (31 ET) A кемітілген квинта 1.4311 620.5 16.03 E кіші секунда 1.0700 117.1 3.03 B кіші секста 1.6000 813.7 21.02 F кіші терция 1.1963 310.3 8.02 C кіші септима 1.7889 1006.8 26.01 G таза кварта 1.3375 503.4 13.00 D унисон 1.0000 0.0 0.00 A таза квинта 1.4953 696.6 18.00 E үлкен секунда 1.1180 193.2 4.99 B үлкен секста 1.6719 889.7 22.98 F үлкен терция 1.2500 386.3 9.98 C үлкен септима 1.8692 1082.9 27.97 G арттырылған кварта 1.3975 579.5 14.97 Формулаларда x = 5 – темперленген таза квинтаның мөлшері, ал қатынастар x:1 немесе 1:x – жоғарылаған немесе төмендетілген темперленген таза квинтаны (яғни жиіліктің x-ке артуын немесе азаюын) білдіреді, ал 2:1 немесе 1:2 – жоғарылаған немесе төмендетілген октаваны білдіреді. Пифагорлық настройкадағыдай, бұл әдіс 13 биіктік тудырады, мұнда A мен G шамамен тоңның төрттен бір бөлігіне жуық. 12 тондық шкала құру үшін әдетте A жойылады.
In the formulas, x = = 5 is the size of the tempered perfect fifth, and the ratios x : 1 or 1 : x represent an ascending or descending tempered perfect fifth (i. e. an increase or decrease in frequency by x), while 2 : 1 or 1 : 2 represent an ascending or descending octave. As in Pythagorean tuning, this method generates 13 pitches, with A and G nearly a quarter tone apart. To build a 12 tone scale A is typically discarded.
Дұрыс интонацияланған тоқсандық-созық мағыналы дыбыс
Төртінші үтірлі меттондау темпераментінің таза интонациялық нұсқасы Иоганн Кирнбергердің 12 ТЭТ-тің рационалдық нұсқасы сияқты бірдей жолмен құрылуы мүмкін. 5 · 35 мәні 4-ке өте жақын, сондықтан 7 шекті аралық 6144 : 6125 (бұл 5 шекті диезінің 128 : 125 және септимал диезінің 49 : 48 арасындағы айырмашылық), 5,362 центқа тең, 5,377 центтік төртінші үтірге өте жақын болып көрінеді. Осылайша, толық бесіншілік 6125 : 4096 қатынасына ие, бұл үш таза үлкен үшінші және екі септимал үлкен секундтың арасындағы айырмашылық; төрт мұндай бесіншілік 5 : 1 қатынасынан 0,058 центтік шағын аралықпен асып түседі. Бұл жердегі «бүгіш» бесіншілік 49 : 32 болып көрінеді, бұл септимал кіші жетінші мен септимал үлкен екінші арасындағы айырмашылық.
31 реңкті тең темпераментпен салыстыру
Тоқсандық коменданттың таза бесіншісі, октаваның бөлшегі ретінде көрсетілгенде, log2 5-ке тең. log2 5 иррационал сан болғандықтан, коменданттық бесіндіктер тізбегі ешқашан жабылмастан қалады (яғни, октавалар тізбегіне тең болмайды). Дегенмен, осы иррационал санға жуық жақшалы бөлшектер октаваны тең бөлуге мүмкіндік береді, олардың бөлімдері 1, 2, 5, 7, 12, 19, 31, 174, 205, 789 болып табылады. Осыдан 31 тоқсандық коменданттық бесіндік жабылуға жақын екенін, ал керісінше, 31 тең темперамент тоқсандық коменданттық бесіндікке жақсы жуықтама болып табылады екенін білеміз.