Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тораның жылдық оқу циклының он сегізінші бөлігі – Мишпатим (מִּשְׁפָּטִים – еврейше «заңдар», парашаның екінші сөзі). Бұл Тораның жылдық оқу циклындағы он сегізінші апталық бөлік (פָּרָשָׁה, параша) және Мысырдан шығу кітабындағы алтыншы бөлік. Парашада бірқатар заңдар келтірілген, кейбір ғалымдар оларды «Одақ кодексі» деп атайды. Бұл парашада халықтың Құдаймен одаққа келісуі туралы баяндалған. Параша – Шығу кітабы 21:1–24:18. Параша 5313 еврей әрпінен, 1462 еврей сөзінен, 118 аяттан және Тора (סֵפֶר תּוֹרָה, Сефер Тора) ішіндегі 185 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі он сегізінші сенбі күні оқиды, әдетте ақпан айында, кейде қаңтар айының соңында. Параша Құрбан айт мейрамының кейбір заңдарын қамтығандықтан, яһудилер Құрбан айттың екінші аралық күнінде (חוֹל הַמּוֹעֵד, Хол ХаМоэд) алғашқы Тора оқу ретінде Шығу кітабы 22:24–23:19 бөлігін оқиды. Сондай-ақ, яһудилер Парашат Ки Тисаның бірінші бөлігін, Шығу кітабы 30:11–16, жарты шекелдік бас салығы туралы, Шаббат Шекалим арнайы сенбі күніндегі мафтир Тора оқуы ретінде оқиды, бұл көбінесе Парашат Мишпатиммен бірге келеді (2023, 2026, 2028 және 2029 жылдары).
Eighteenth portion in the annual Jewish cycle of weekly Torah reading
Mishpatim (מִּשְׁפָּטִים—Hebrew for "laws," the second word of the parashah) is the eighteenth weekly Torah portion (פָּרָשָׁה, parashah) in the annual Jewish cycle of Torah reading and the sixth in the Book of Exodus. The parashah sets out a series of laws, which some scholars call the Covenant Code. It reports the people's acceptance of the covenant with God. The parashah constitutes Exodus 21:1–24:18. The parashah is made up of 5,313 Hebrew letters, 1,462 Hebrew words, 118 verses, and 185 lines in a Torah scroll (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah). Jews read it the eighteenth Sabbath after Simchat Torah, generally in February or, rarely, in late January. As the parashah sets out some of the laws of Passover, Jews also read part of the parashah, Exodus 22:24–23:19, as the initial Torah reading for the second intermediate day (חוֹל הַמּוֹעֵד, Chol HaMoed) of Passover. Jews also read the first part of Parashat Ki Tisa, Exodus 30:11–16, regarding the half shekel head tax, as the maftir Torah reading on the special Sabbath Shabbat Shekalim, which often falls on the same Sabbath as Parashat Mishpatim (as it does in 2023, 2026, 2028, and 2029).
Оқулар
Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.
In traditional Sabbath Torah reading, the parashah is divided into seven readings, or עליות, aliyot.
Бірінші оқу Шығ.
Бірінші оқылымда еврейлердің мерзімі шектелген еңбекшілері мен құлдары, кісі өлтіру, ата-ананы ұру, адам ұрлау, ата-ананы құрметсіздікке ұшырату және шабуыл жасау туралы заңдар талқыланады.
The first reading addresses laws on Hebrew indentured servants and slaves, homicide, striking a parent, kidnapping, insulting a parent, and assault.
Екінші оқылым:
Екінші оқылымда дене күші қолдану, адам өліміне әкеп соққан жануар, малға келтірілген зиян және ұрлық туралы заңдар талқыланады.
The second reading addresses laws on assault, a homicidal animal, damage to livestock, and theft.
Үшінші оқылым:
Үшінші оқылымда егінге зиян келтіру, сақтауға беру, азғыру, бақсылық, жануарлармен жыныстық қатынас, діннен қайту, мүңкісіздерге зиян келтіру, қарыз беру және біреудің мүлкін кепілге алу туралы заңдар талқыланады.
The third reading addresses laws on damage to crops, bailment, seduction, sorcery, bestiality, apostasy, wronging the disadvantaged, lending, and taking someone's property as a pledge.
Төртінші оқу Шығ.
Төртінші оқылымда Құдайға деген міндеттер, соттың әділдігі және жауға гуманитарлық қарым-қатынас туралы заңдар талқыланады.
The fourth reading addresses laws on duties to God, judicial integrity, and humane treatment of an enemy.
Бесінші оқу Шығ. 23:6 19
Бесінші оқылымда әлсіздерге қатысты заңдар, жалған айыптамалар, парақорлық, шет елдікке қысым көрсету, егіншілік демалыс жылы (שמיטה, Шмита), сенбі күні, басқа құдайларды еске алу, Үш паломничестволық мереке (שָׁלוֹשׁ רְגָלִים, Шалш Регалим), құрбан шалу (קָרְבָּן, korban) және алғашқы өнімдер (ביכורים, Bikkurim) туралы айтылады.
The fifth reading addresses laws concerning the disadvantaged, false charges, bribery, oppressing the stranger, the sabbatical year for crops (שמיטה, Shmita), the Sabbath, the mention of other gods, the Three Pilgrimage Festivals (שָׁלוֹשׁ רְגָלִים, Shalosh Regalim), sacrifice (קָרְבָּן, korban), and firstfruits (ביכורים, Bikkurim).
Алтыншы оқу Шығ. 23:20 25
Ал қысқа алтыншы оқылымда Құдай израильдіктерге бір періштемен бірге оларды Құдай дайындаған жерге жеткізу үшін жіберетінін уәде етті. Құдай израильдіктерге періштеге бағынуды бұйырды, себебі егер олар солай істесе, Құдай олардың жауларына жау болар еді. Израильдіктер басқа құдайларға қызмет етуі керек емес, тек Құдайға ғана қызмет етуі керек еді.
In the short sixth reading, God promised to send an angel with the Israelites to bring them to the place God had prepared. God directed the Israelites to obey the angel, for if they did, then God would be an enemy to their enemies. The Israelites were not to serve other gods, but to serve only God.
Жетінші оқу Шығ. 23:26 24:18
Жетінші оқылымда Құдай өзіне бағыну үшін сыйлық беретінін уәде етті. Құдай Мұсаны, Һаронды, Надаб пен Әбиһуді және 70 қартты алыстан Иеге бас иіп құрмет көрсетуге шақырды. Мұса халыққа бұйрықтарды қайталап айтты, сонда олар: "Құдайдың барлық бұйрықтарын орындаймыз!" - деп жауап берді. Мұса оларды жазып алды. Ол құрбандық тақты орнатып, жас израильдік ерлер құрбандық шалған. Мұса халыққа Одақ кітабын жоғары дауыспен оқып берді, халық оны орындауға қайтадан келісім білдірді. Мұса құрбандықтан алынған қанды шашыратып, халыққа септі. Мұса, Һарон, Надаб, Әбиһу және Израильдің 70 қарттары көтеріліп, Құдайды көрді, жеді және ішті. Мұса мен Ешуа тұрып, Мұса Синай тауына көтерілді, Һарон мен Хурды қалдырып кетті. Бұлт тауды жауып, алты күн бойы Иенің құдіретін жасырды, израильдіктерге таудың басында от сияқты көрінді. Мұса бұлттың ішіне кіріп, қырық күн, қырық түн таудың үстінде болды.
In the seventh reading, God promised reward for obedience to God. God invited Moses, Aaron, Nadab and Abihu, and 70 elders to bow to God from afar. Moses repeated the commandments to the people, who answered: "All the things that the Lord has commanded we will do!" Moses then wrote the commandments down. He set up an altar and some young Israelite men offered sacrifices. Moses read the Book of the Covenant aloud to the people, who once again affirmed that they would follow it. Moses took blood from the sacrifices and dashed it on the people. Moses, Aaron, Nadab, Abihu, and the 70 elders of Israel then ascended, saw God, ate, and drank. Moses and Joshua arose, and Moses ascended Mount Sinai, leaving Aaron and Hur in charge. A cloud covered the mountain, hiding the Presence of the Lord for six days, appearing to the Israelites as a fire on the top of the mountain. Moses went inside the cloud and remained on the mountain for 40 days and nights.
Мысырдан шығу кітабы, 21-22 тараулар
Заңдар парашада бірнеше ежелгі заң кодекстеріндегі параллельдерді табады. Заң тақырыбы: Шығу кітабы 21–23 тараулары, Ежелгі параллельдер. Қарыздық құлдық: Шығу кітабы 21:2: Егер еврей құлын сатып алсаң, ол алты жыл қызмет етеді, ал жетінші жылы тегін босатылады. Хаммурапи кодексі 117 (б.з.д. 1750 ж.): Егер біреу қарызын төлей алмаса, өзін, әйелін, ұлын және қызын ақшаға сатса немесе мәжбүрлеп жұмыс істеуге берсе, олар үш жыл бойы сатып алушының немесе меншік иесінің үйінде жұмыс істейді, ал төртінші жылы босатылады. Қызметші әйел: Шығу кітабы 21:7–11: 7 Егер адам қызын күң ретінде сатса, ол еркек құлдар сияқты босатылмайды. 8 Егер ол күйеуіне ұнамаса, ол оны сатып алуға рұқсат етіледі, бірақ оны шетелдік халыққа сатуға құқығы жоқ, өйткені ол оған опасыздық жасаған. 9 Егер ол оны ұлына берсе, ол оны қыз ретінде қарауы керек. 10 Егер ол басқа әйел алса, ол бірінші әйелдің тағамын, киімін және некелік құқығын кемітпеуі керек. 11 Егер ол оған осы үш нәрсені бермесе, онда ол тегін босатылады. Хаммурапи кодексі 146–47 (б.з.д. 1750 ж.): 146 Егер ер адам әйел алса, ал ол оған күң қызды әйел ретінде берсе және ол оған бала туса, онда бұл күң қыз әйелмен тең болады: өйткені ол оған бала туып берді, оның иесі оны ақшаға сатпайды, бірақ оны құл ретінде ұстай алады, оны күң қыздар қатарында санайды. 147 Егер ол бала туып бермесе, онда әйелі оны ақшаға сатуға болады. Адам өлтіру: Шығу кітабы 21:12–14: 12 Адамды өлтірген адам өлтірілуі керек. 13 Егер ол аңдып өлтірмесе, бірақ Құдай оны қолынан ұстап берсе, мен оның қашуға болатын жерін белгілеймін. 14 Егер біреу көргенше басқа біреуді өлтіру үшін келсе, оны Менің тақсырымнан алып, өлтірсін. Ур-Намму кодексі 1 (б.з.д. 2100 ж.): Егер адам кісі өлтірген болса, ол адам өлтірілуі керек. Хаммурапи кодексі 206–208 (б.з.д. 1750 ж.): 206 Егер дау кезінде бір адам екіншісін ұрып, жараланса, онда ол "Мен оны қасақана жарақаттаған жоқпын" деп ант етеді және дәрігерлерге ақы төлейді. 207 Егер ол жарақатынан қайтыс болса, ол солай ант етеді, және егер (қайтыс болған адам) еркін туылған адам болса, ол жарты мина ақша төлейді. 208 Егер ол босатылған адам болса, ол үштен бір мина төлейді. Тұрпайы ұрыс: Шығу кітабы 21:18–19: 18 Егер адамдар ұрысса, біреу екіншісін таспен немесе жұдырықпен ұрса, егер ол өлмесе, төсекте жатса; 19 егер ол қайта тұрып, таяғымен жүрсе, ұрған адам босатылады; тек ол оның уақыт шығынына өтемақы төлеп, толыққанды емдеуін қамтамасыз етуі керек. Хаммурапи кодексі 206 (б.з.д. 1750 ж.): Егер бір адам дау кезінде екіншісін ұрып, жараланса, онда ол "Мен оны қасақана жарақаттаған жоқпын" деп ант етеді және дәрігерлерге ақы төлейді. Хетт заңдары 10 (б.з.д. 1500 ж.): Егер біреу біреуді жарақаттап, оған азап шеккен болса, ол оған күтім жасауы керек. Ол үшін ол оның үйін қарауға басқа біреуді тағайындасын. Егер ауру адам жазылса, ол алты шекел күміс берсін. Дәрігерге де ақысын төлесін. Құлға шабуыл: Шығу кітабы 21:20–21: 20 Егер адам құлын немесе күңін таяқпен ұрып өлтірсе, ол жазаланады. 21 Бірақ егер ол бір-екі күн сақтап қалса, онда жазаланбайды, өйткені ол оның мүлігі. Хаммурапи кодексі 115–116 (б.з.д. 1750 ж.): 115 Егер біреу басқа біреудің астығына немесе ақшасына талап қойып, оны түрмеге жатқызса; егер тұтқын түрмеде табиғи өліммен қайтыс болса, онда іс одан әрі жалғаспайды. 116 Егер тұтқын түрмеде соққыдан немесе жаман мінез-құлықтан қайтыс болса, тұтқынның қожайыны саудагерді судьяның алдында айыпты деп танытады. Егер ол еркін туылған адам болса, оның ұлы өлімге кесіледі; егер ол құл болса, ол үштен бір мина алтын төлеп, қожайыны бергеннің бәрін қайтарып алады. Жүкті әйелге зиян келтіру: Шығу кітабы 21:20–25: 22 Егер адамдар ұрысса, жүкті әйелге зиян келтірсе, баласы түсіп кетсе, бірақ зиян келмесе, онда ол әйелдің күйеуінің салған зиянға және төрешілердің шешіміне сәйкес айып төлейді. 23 Бірақ егер зиян келсе, онда жан үшін жан, 24 көз үшін көз, тіс үшін тіс, қол үшін қол, аяқ үшін аяқ, 25 күйгені үшін күйген, жарақаты үшін жарақат, жарақаты үшін жарақат. Шумерлік кодекс 1 (б.з.д. 1800 ж.): Егер бір үйдің әкесі басқа үйдің қызын кездейсоқ ұрып алса, ал ол түсік жасаса, онда айыппұл он шекел. Хаммурапи кодексі 209–214 (б.з.д. 1750 ж.): 209 Егер ер адам еркін туылған әйелді ұрып, оның бойындағы баласынан айырылса, ол оның жоғалғаны үшін он шекел төлейді. 210 Егер әйел қайтыс болса, оның қызы өлім жазасына кесіледі. 211 Егер еркін әйел баласын жоғалтса, онда ол бес шекел төлейді. 212 Егер бұл әйел қайтыс болса, ол жарты мина төлейді. 213 Егер ол адамның күңін ұрып, баласын жоғалтса, онда ол екі шекел төлейді. 214 Егер бұл күң қайтыс болса, ол үштен бір мина төлейді. Хетт заңдары 17–18 (б.з.д. 1500 ж.): 17 Егер біреу еркін әйелдің түсігіне себеп болса, [егер] ол тоғызыншы айда болса, онда ол он шекел күміс төлейді, егер ол бесінші айда болса, онда ол бес шекел күміс төлейді. Ол оны өз үйінен төлейді. 18 Егер біреу күңнің түсігіне себеп болса, егер ол тоғызыншы айда болса, онда ол бес шекел күміс төлейді. Орта Ассирия заңдары 50–52 (б.з.д. 1200 ж.): 50 Егер адам үйленген әйелді ұрып, оның түсігіне себеп болса, ұрған адамның әйелі де солай қаралады: Ол түсік үшін жан үшін жан төлейді. Бірақ егер (бірінші) әйел қайтыс болса, адам өлім жазасына кесіледі: Ол түсік үшін жан үшін жан төлейді. Егер (бірінші) әйелдің ұлы болмаса, және ол түсікке себеп болса, ұрған адам өлім жазасына кесіледі, тіпті бала қыз болса да: Ол түсік үшін жан үшін жан төлейді. 51 Егер адам үйленген әйелді ұрып, оның балаларын өсірмейтін болса, оның түсігіне себеп болса, ол екі талант қалайы төлейді. 52 Егер адам сатқындықты ұрып, оның түсігіне себеп болса, ол соққының саны мен түрімен соққыға ұшырауы керек: Осылайша ол жан үшін жан төлейді. Көз үшін көзге: Шығу кітабы 21:23–25: 23 Бірақ егер зиян келсе, онда жан үшін жан, 24 көз үшін көз, тіс үшін тіс, қол үшін қол, аяқ үшін аяқ, 25 күйгені үшін күйген, жарақаты үшін жарақат, жарақаты үшін жарақат. Эшнунна заңдары 42–43 (б.з.д. 1800 ж.): 42 Егер адам басқа адамның мұрнын шағып, оны кесіп тастаса, ол алпыс шекел күміс салмақтап береді; көз—алпыс шекел; тіс—тридцать шекел; құлақ—тридцать шекел; жаққа соққы—ол он шекел күміс салмақтап береді. 43 Егер адам басқа адамның саусағын кесіп тастаса, ол қиырқ шекел күміс салмақтап береді. Хаммурапи кодексі 196–201 (б.з.д. 1750 ж.): 196 Егер адам басқа адамның көзін шығарса, оның көзін шығару керек. 197 Егер ол басқа адамның сүйегін сындырса, оның сүйегін сындыру керек. 198 Егер ол босатылған адамның көзін шығарса немесе босатылған адамның сүйегін сындырса, ол бір алтын мина төлейді. 199 Егер ол адамның құлының көзін шығарса немесе адамның құлының сүйегін сындырса, ол оның құнының жартысын төлейді. 200 Егер адам өзінің теңдесінің тістерін шығарып тастаса, оның тістерін шығарып тастау керек. 201 Егер ол босатылған адамның тістерін шығарып тастаса, ол үштен бір алтын мина төлейді. Мүйізді малдың шабуы: Шығу кітабы 21:28–36: 28 Егер мүйізді мал адамды немесе әйелді шапса, олар өлсе, мүйізді мал тасталды, ал оның еті желінбеуі керек, бірақ оның иесі босатылады. 29 Бірақ егер мүйізді мал бұрын шабуға бейім болса, және оның иесіне ескерту берілсе, бірақ ол оны ұстап алмаса, ол адамды немесе әйелді өлтірсе, мүйізді мал тасталды, ал оның иесі де өлтірілуі керек. 30 Егер ол...
The laws in the parashah find parallels in several ancient law codes. Topic of Law In Exodus 21–23 In Ancient ParallelsDebt SlaveryExodus 21:2: If you buy a Hebrew servant, six years he shall serve; and in the seventh he shall go out free for nothing. Code of Hammurabi 117 (1750 BCE): If anyone fails to meet a claim for debt, and sells himself, his wife, his son, and daughter for money or gives them away to forced labor: They shall work for three years in the house of the man who bought them, or the proprietor, and in the fourth year they shall be set free. The Maid Servant WifeExodus 21:7–11: 7And if a man sells his daughter to be a maid servant, she shall not go out as the men servants do. 8If she does not please her master, who has espoused her to himself, then he shall let her be redeemed; he shall have no power to sell her to a foreign people, seeing he has dealt deceitfully with her. 9And if he espouses her to his son, he shall deal with her after the manner of daughters. 10If he takes another wife, he shall not diminish her food, her clothing, and her conjugal rights. 11And if he does not give her these three, then she shall go out for nothing, without money. Code of Hammurabi 146–47 (1750 BCE): 146If a man takes a wife and she gives this man a maid servant as wife and she bears him children, and then this maid assumes equality with the wife: because she has borne him children, her master shall not sell her for money, but he may keep her as a slave, reckoning her among the maid servants. 147If she has not borne him children, then her mistress may sell her for money. HomicideExodus 21:12–14: 12He who strikes a man, so that he dies, shall surely be put to death. 13And if a man does not lie in wait, but God causes it to come to hand; then I will appoint you a place to which he may flee. 14And if a man comes presumptuously upon his neighbor, to slay him with guile; you shall take him from My altar, that he may die. Code of Ur Nammu 1 (2100 BCE): If a man commits a murder, that man must be killed. Code of Hammurabi 206–208 (1750 BCE): 206If during a quarrel one man strikes another and wounds him, then he shall swear, "I did not injure him wittingly," and pay the physicians. 207If the man dies of his wound, he shall swear similarly, and if he (the deceased) was a free born man, he shall pay half a mina in money. 208If he was a freed man, he shall pay one third of a mina. A FightExodus 21:18–19: 18And if men contend, and one strikes the other with a stone, or with his fist, and he does not die, but keeps his bed; 19if he rises again, and walks abroad on his staff, then he who struck him shall go free; only he shall pay for the loss of his time, and shall cause him to be thoroughly healed. Code of Hammurabi 206 (1750 BCE): If during a quarrel one man strikes another and wounds him, then he shall swear, "I did not injure him wittingly," and pay the physicians. Hittite Laws 10 (1500 BCE): If anyone injures a man so that he causes him suffering, he shall take care of him. Yet he shall give him a man in his place, who shall look after his house until he recovers. But if he recovers, he shall give him six shekels of silver. And to the physician this one shall also give the fee. Assault on a Debt SlaveExodus 21:20–21: 20And if a man strikes his bondman, or his bondwoman, with a rod, and he dies under his hand, he shall surely be punished. 21Notwithstanding if he continue a day or two, he shall not be punished; for he is his property. Code of Hammurabi 115–116 (1750 BCE): 115If anyone has a claim for grain or money upon another and imprisons him; if the prisoner dies in prison a natural death, the case shall go no further. 116If the prisoner dies in prison from blows or maltreatment, the master of the prisoner shall convict the merchant before the judge. If he was a free born man, the son of the merchant shall be put to death; if it was a slave, he shall pay one third of a mina of gold, and all that the master of the prisoner gave he shall forfeit. Harm to a Pregnant WomanExodus 21:20–25: 22And if men strive together, and hurt a woman with child, so that her fruit depart, and yet no harm follows, he shall surely be fined, according as the woman's husband shall lay upon him; and he shall pay as the judges determine. 23But if any harm follows, then you shall give life for life, 24eye for eye, tooth for tooth, hand for hand, foot for foot, 25burning for burning, wound for wound, stripe for stripe. Sumerian Code 1 (1800 BCE): If one father of one household accidentally strikes the daughter of another, other, and she miscarries, then the fine is ten shekels. Code of Hammurabi 209–214 (1750 BCE): 209If a man strikes a free born woman so that she loses her unborn child, he shall pay ten shekels for her loss. 210If the woman dies, his daughter shall be put to death. 211If a woman of the free class loses her child by a blow, he shall pay five shekels in money. 212If this woman dies, he shall pay half a mina. 213If he strikes the maid servant of a man, and she loses her child, he shall pay two shekels in money. 214If this maid servant dies, he shall pay one third of a mina. Hittite Laws 17–18 (1500 BCE): 17If anyone causes a free woman to miscarry, [if] it is her tenth month, he shall pay 10 shekels of silver, if it is her fifth month, he shall pay 5 shekels of silver. He shall look to his house for it. 18If anyone causes a female slave to miscarry, if it is her tenth month, he shall pay 5 shekels of silver. Middle Assyrian Laws 50–52 (1200 BCE): 50If a man struck a married woman and caused her to miscarry, the striker's wife will be treated in the same way: He will pay for the unborn child on the principle of a life for a life. But if (the first) woman died, the man is to be executed: he will pay for the unborn child on the principle of a life for a life. If (the first) woman's husband has no son, and she has been struck causing a miscarriage, the striker will be executed, even if the child was a girl: He will still pay for the unborn child on the principle of a life for a life. 51If a man struck a married woman who does not rear her children and caused her to miscarry, he is to pay two talents of lead. 52If a man struck a harlot and caused her to miscarry, he is to be struck with the same number and type of blows: In this way he will pay on the principle of a life for a life. An Eye for an EyeExodus 21:23–25: 23But if any harm follows, then you shall give life for life, 24eye for eye, tooth for tooth, hand for hand, foot for foot, 25burning for burning, wound for wound, stripe for stripe. Laws of Eshnunna 42–43 (1800 BCE): 42If a man bites the nose of another man and thus cuts it off, he shall weigh and deliver 60 shekels of silver; an eye—60 shekels; a tooth—30 shekels; an ear—30 shekels; a slap to the cheek—he shall weigh and deliver 10 shekels of silver. 43If a man should cut off the finger of another man, he shall weigh and deliver 40 shekels of silver. Code of Hammurabi 196–201 (1750 BCE): 196If a man puts out the eye of another man, his eye shall be put out. 197If he breaks another man's bone, his bone shall be broken. 198If he puts out the eye of a freed man, or breaks the bone of a freed man, he shall pay one gold mina. 199If he puts out the eye of a man's slave, or breaks the bone of a man's slave, he shall pay one half of its value. 200If a man knocks out the teeth of his equal, his teeth shall be knocked out. 201If he knocks out the teeth of a freed man, he shall pay one third of a gold mina. An Ox that GoresExodus 21:28–36: 28And if an ox gores a man or a woman, that they die, the ox shall surely be stoned, and its flesh shall not be eaten; but the owner of the ox shall go free. 29But if the ox was wont to gore in times past, and warning has been given to its owner, and he has not kept it in, but it has killed a man or a woman; the ox shall be stoned, and its owner also shall be put to death. 30If there is laid on him a ransom, then he shall give for the redemption of his life whatever is laid upon him. 31Whether it has gored a son, or has gored a daughter, according to this judgment shall it be done to him. 32If the ox gores a bondman or a bondwoman, he shall give to their master 30 shekels of silver, and the ox shall be stoned. . 35And if one man's ox hurts another's, so that it dies; then they shall sell the live ox, and divide the price of it; and the dead also they shall divide. 36Or if it be known that the ox was wont to gore in times past, and its owner has not kept it in; he shall surely pay ox for ox, and the dead beast shall be his own. Laws of Eshnunna 53–55 (1800 BCE): 53If an ox gores another ox and thus causes its death, the two ox owners shall divide the value of the living ox and the carcass of the dead ox. 54If an ox is a gorer and the ward authorities so notify the owner, but he fails to keep his ox in check, and it gores a man and thus causes his death, the owner of the ox shall weigh and deliver 40 shekels of silver. 55If it gores a slave and thus causes his death, he shall weigh and deliver 15 shekels of silver. Code of Hammurabi 251–252 (1750 BCE): 251If an ox is a goring ox, and it is shown that he is a gorer, and he does not bind his horns, or fasten the ox up, and the ox gores a free born man and kills him, the owner shall pay one half a mina in money. 252If he kills a man's slave, he shall pay one third of a mina. Son or DaughterExodus 21:31: Whether it has gored a son, or has gored a daughter, according to this judgment shall it be done to him. Code of Hammurabi 229–231 (1750 BCE): 229If a builder builds a house for someone, and does not construct it properly, and the house that he built falls in and kills its owner, then that builder shall be put to death. 230If it kills the son of the owner, the son of that builder shall be put to death. 231If it kills a slave of the owner, then he shall pay slave for slave to the owner of the house.
Мысырдан шығу кітабы, 21 - 23 тараулар
Бенджамин Соммер Құдай заңының 12–26 тарауларындағы материалдың бұрынғы нұсқасынан, яғни 21–23 тарауларынан толық бөлімдер алынғанын айтты.
Benjamin Sommer argued that Deuteronomy 12–26 borrowed whole sections from the earlier text of Exodus 21–23.
Мысырдан шығу кітабының 21 - тарауы
Параша Шығу кітабының 21:1 аятында "Олардың алдына қоятын ережелер осылар" (הַמִּשְׁפָּטִים, ха мишпатим) деген сөздермен басталады. Шығу кітабының 24:3 аятында қайталанып, "Мұса халыққа барып, барлық ережелерді (הַמִּשְׁפָּטִים, ха мишпатим) айтты", содан кейін "барлық халық бірауыздан жауап беріп: 'Құдайдың айтқан барлық сөздерін орындаймыз!' деді". Тора үш бөлек жерде – Шығу кітабы 21:22–25; Леуіліктер 24:19–21; және Ережелер кітабы 19:16–21 – "көзге көз" заңын жазып қойған.
The parashah opens in Exodus 21:1 with the words, "these are the ordinances (הַמִּשְׁפָּטִים, ha mishpatim) that you shall set before them." Exodus 24:3 then echoes, "Moses came and told the people . all the ordinances (הַמִּשְׁפָּטִים, ha mishpatim)," and then "all the people answered with one voice, and said: 'All the words that the Lord has spoken will we do.'" In three separate places—Exodus 21:22–25; Leviticus 24:19–21; and Deuteronomy 19:16–21—the Torah sets forth the law of "an eye for an eye."
Мысырдан шығу 22-тарау
Мысырдан шығу 22:20-де израильдіктерге: «Шет елдіктерді қиянатқа ұшыратпаңдар, өйткені сендер де Мысыр елінде шет елдіктер едіңдер», - деп ескертіледі. Сол сияқты, Амос 3:1-де б.з.д. VIII ғасырдағы Амос пайғамбар өзінің айтуларын келісімдік қауымның Мысырдан шығу тарихымен байланыстырып, былай дейді: «Израиль ұлдары, Мен Мысыр елінен шығарған бүкіл туысқандарыма, Жаратқан Иенің сіздерге қарсы айтқан сөзін тыңдаңдар». Мысырдан шығу 22:25–26-да былай делінген: «Егер көршіңнің киімін кепілге алсаң, оны күн батқанға дейін қайтарып беруің керек, себебі ол оның жалғыз киімі, терісін қорғайтын жалғыз нәрсе». Осыған ұқсас, Амос 2:8-де Амос «кепілге алынған киімге жатып алып, әр құрбандық тақтасының жанында отырған» Яһуда халқын айыптайды.
Exodus 22:20 admonishes the Israelites not to wrong the stranger, "for you were strangers in the land of Egypt." Similarly, in Amos 3:1, the 8th century BCE prophet Amos anchored his pronouncements in the covenant community's Exodus history, saying, "Hear this word that the Lord has spoken against you, O children of Israel, against the whole family that I brought up out of the land of Egypt." Exodus 22:25–26 admonishes: "If you take your neighbor's garment in pledge, you must return it to him before the sun sets; it is his only clothing, the sole covering for his skin." Similarly, in Amos 2:8, Amos condemned people of Judah who "recline by every altar on garments taken in pledge."
Сүт
Үш түрлі жерде – Мысырдан шығу кітабы 23:19, 34:26 және Есімдер кітабы 14:21 – Таурат ешкінің жаңа туған анасының сүтінде пісіруге тыйым салады.
In three separate places—Exodus 23:19 and 34:26 and Deuteronomy 14:21—the Torah prohibits boiling a kid in its mother's milk.
Тас бағаналар
Жаратылыс 28:18 тармағында Жақып өзі ұйықтаған тасты алып, оны тік бағана (מַצֵּבָה, matzeivah) ретінде орнатып, үстіне май құйды. Кейінірек Шығу 23:24-те израильдіктерге қанаандықтардың тік бағаналарын (מַצֵּבֹתֵיהֶם, matzeivoteihem) қиратуды бұйырды. Леуіліктер 26:1-де израильдіктерге тік бағана (מַצֵּבָה, matzeivah) орнатуға тыйым салынды. Ал Екінші Заң 16:22-де Құдай Иеміз жек көретін "тік бағана" (מַצֵּבָה, tzevahma) орнатуға тыйым салынады.
In Genesis 28:18, Jacob took the stone on which he had slept, set it up as a pillar (מַצֵּבָה, matzeivah), and poured oil on the top of it. Exodus 23:24 would later direct the Israelites to break in pieces the Canaanites' pillars (מַצֵּבֹתֵיהֶם, matzeivoteihem). Leviticus 26:1 would direct the Israelites not to rear up a pillar (מַצֵּבָה, matzeivah). And Deuteronomy 16:22 would prohibit them to set up a pillar (מַצֵּבָה, tzevahma), "which the Lord your God hates."
Мысырдан шығу 22-тарау
Құмран қауымының Дамаск құжаты қауым мүшесі емес яһудилермен ақшасыз сауда жасауға тыйым салған. Лоуренс Шиффман бұл ережені, Мысырдан шығу кітабының 22:25, Леуіліктер кітабының 25:36–37 және 5Мұса кітабының 23:19–20 аяттарындағы, өз яһуди бауырына пайыз қоюға қатысты тыйымды бұзудан сақтану әрекеті ретінде қарастырды. Көрініп тұрғанындай, Құмран қауымы несие арқылы сауда жасаудың қалыптасқан тәсілдерін осы заңдарды бұзу деп есептеген.
The Damascus Document of the Qumran community prohibited non cash transactions with Jews who were not members of the community. Lawrence Schiffman read this regulation as an attempt to avoid violating prohibitions on charging interest to one's fellow Jew in Exodus 22:25, Leviticus 25:36–37, and Deuteronomy 23:19–20. Apparently, the Qumran community viewed prevailing methods of conducting business through credit to violate those laws.
Мысырдан шығу 23-ші тарау
Өлі теңіз шиыршықтарының бірінде, Құмран сектасының Қоғамдық ережесінде, Шығу кітабы 23:7 аяты ("Алданған істен алыс тұрыңдар") топтан тыс адамдармен шаруалық байланыс жасауға тыйым салуды негіздеу үшін келтірілген.
One of the Dead Sea Scrolls, the Community Rule of the Qumran sectarians, cited Exodus 23:7, "Keep far from a deceitful matter," to support a prohibition of business partnerships with people outside of the group.
Мысырдан шығу 22-тарау
Раввин Исмаил Шығыстар 22 - тараудың 1 - тармағын келтіріп, онда адам үйін түнде қорғау құқығы адам өлтіруден тыйылғаннан артық екені айтылған. Өйткені, Шығыс 22: 1-де, басқа да ескертулерге қарамастан, ұрыны өлтіруге болады. Егер ұры ақшаны немесе өмірді ұрлау үшін келгені туралы күмән болса, ал Сандар 35:34 -те қан төгудің жерді ластағаны туралы айтылса да, Құдайдың Исраилден кетуі, егер ұрының өмірін құрбан етіп, өзін құтқару заңды болса, онда адам баласы өмірін құтқару үшін демалыс күнінің заңдарын одан да көп тоқтатуы керек. Мишнада Мысырдан шығу 22: 2-дегі сөздер ұрлық жасаған адамға өтемақы ретінде сатылады, ал әйел ұрлық жасаған үшін сатылмайды деп түсіндіріледі. Гемарада Мишнаның бұл жазаны жоғары деп белгілегені жазылған, өйткені Мысырдан шығу 22:4 - де осылай талап етіледі, ал Мысырдан шығу 22:4 - де бұл жаза зиян келтіруді болдырмау үшін қолданылады. Раввин Самуил бар Нахмани рабби Иохананның атынан Шығыс 22:5-дегі өрттің таралуы туралы баяндаманы дүниеде зұлым адамдар (тікендермен бейнеленген) болған кезде ғана дүниеге апат түседі деген жалпы қағиданың қолданылуы ретінде түсіндірді, ал оның әсерлері әрқашан алдымен әділдерге (астықпен бейнеленген) көрінеді. Раввин Исаак Smith Еврей жазбалары 22: 5 -ті ғибадатхананы қайта құруға жауапкершілікті өз мойнына алғандай түсіндірді, өйткені Құдай адамның күнәсін отқа жіберіп, оны жою үшін Сионнан шықты, өйткені Жылау 4: 11 "Ол Сионда от жағып, оның негіздерін жалмады" деп хабарлайды, ал Құдай оны қайтадан қалпына келтіреді, өйткені Зәкәрия 2: 9 "Мен оған отты қабырға боламын, мен оның ортасында даңқ боламын" деп хабарлайды. Мишна, Тосефта, Иерусалим Талмуды мен Вавилон Талмудындағы Бава Метция трактатының 3-тарауы мен 7-ші және 8-ші тарауларының бөліктері Мысырдан шығу 22:614-тегі кепілдік туралы заңдарды түсіндірді. Мишнада қамқоршылардың (шомрим) төрт түрі көрсетілген: 1) ақы төленбеген қамқоршы (Мысырдан шығу 22:68), 2) қарыз алушы (Мысырдан шығу 22:1314а), 3) ақы төленетін қамқоршы (Мысырдан шығу 22:11) және 4) жалға алушы (Мысырдан шығу 22:14б). Мишнада аталған мүлікке залал келтірілген кезде заңның қысқаша мазмұны келтірілген: ақы төленбеген қамқоршы барлық нәрсе үшін ант беруі керек және еш жауапкершілікке тартылмайды, қарыз алушы барлық жағдайларда төлеуі керек, ақы төленетін қамқоршы немесе жалға алушы жараланған, тұтқынға алынған немесе өлген жануар туралы ант беруі керек, бірақ жоғалту немесе ұрлық үшін ақы төлеуі керек. Рабба Тораның Шығыс 22:810-дағы талаптары бойынша, өзіне қарсы талаптың бір бөлігін мойындаған адам ант беруі керек, өйткені заң бойынша, қарыз алушы несие берушіге қарызды толығымен мойындамайтындай қорқыныштылық танытпайды. Раввин Ханина мен Раввин Йохананның Еврейлер 22 - тарау 22:17 - дегідей сиқырлылықтың шынайы күші бар ма, жоқ па деген пікірлері әртүрлі болды. Раввин Елиезер Ұлы Тора 36 немесе басқалар 46 жерде бейтаныс адамға (גֵר, ger) әділетсіздік жасамауға ескертеді деп үйретті (Шығ. Бір Бараитаның айтуынша, раввин Натанның үйретуінше, адам өзінің кемшіліктерін басқаларға айтпауы керек. Сондықтан яһудилер өздері жат жерлік болғандықтан, олар өз араларында жат жерлік болғандықтан, басқа дінге кірген адамды кемсітпеулері керек еді. Бұл аңыздың себебін түсіндіреді. Отбасында біреуді асып тастаған адам басқа бір отбасы мүшесіне: "Маған балық асып беріңізші", - деп айтпайды. Мысырдан шығу 22:20-ге сілтеме жасап, оны сөзбен жасаған қателіктерге қатысты қолдануға болатынын түсіндіріп, Мишнада өкінген күнәкарға "бұрынғы істеріңді есіңе ал" деуге болмайды, сондай-ақ, "ата-бабаларыңның істерін есіңе ал" деп, мәсіхші ата-аналарының балаларын мазақтауға болмайды деп үйретілген. Бараитаның бір дініне кірген адам Тораны оқып-үйренуге келгенде: "Таза емес, тыйым салынған тағамдарды, жексұрын, жыртқыш нәрселерді жеген ауыздар, құдіреті шексіз Тәңірдің аузынан шыққан Тораны оқып-үйренуге келе ме?" - деп айтпау керектігін үйреткен. Гемара Тораның Мысырдан шығу 22: 25 және 5Мұса 24: 1213 тармақтарында қарыз беруші күндіз киген киімді күн шыққанға дейін, ал түнде киген киімді күн батқанға дейін қайтару керектігін үйрету үшін ұқсас нұсқаулар бергенін үйретті. Мишнадағы Бехорот трактаты, Тосефта және Талмудта Мысырдан шығу 13:12, 1213; 22:2829; және 34:1920; және Сандар 3:13 және 8:17 -дегі тұңғыш балаға қатысты заңдар түсіндірілді. Басқа жерде Мишна 13:13-тен тұңғыш есекке алмасу үшін кез келген кохенге ақша берілуі мүмкін екенін, егер адам тұңғыш есектің шашын қапқа тоқыса, қаптың өртелуі керекті�...
Rabbi Ishmael cited Exodus 22:1, in which the right to defend one's home at night takes precedence over the prohibition of killing, to support the proposition that the avoidance of danger to human life takes precedence over the laws of the Sabbath. For in Exodus 22:1, despite all the other considerations, it is lawful to kill the thief. So even if in the case of the thief—where doubt exists whether the thief came to take money or life, and even though Numbers 35:34 teaches that the shedding of blood pollutes the land, so that the Divine Presence departs from Israel—yet it was lawful to save oneself at the cost of the thief's life, how much more may one suspend the laws of the Sabbath to save human life. The Mishnah interpreted the language of Exodus 22:2 to teach that a man was sold to make restitution for his theft, but a woman was not sold for her theft. The Gemara explained that the Mishnah imposed this high penalty because Exodus 22:4 requires it, and Exodus 22:4 imposes this penalty to discourage the doing of damage. Rabbi Samuel bar Naḥmani in the name of Rabbi Joḥanan interpreted the account of spreading fire in Exodus 22:5 as an application of the general principle that calamity comes upon the world only when there are wicked persons (represented by the thorns) in the world, and its effects always manifest themselves first upon the righteous (represented by the grain). Rabbi Isaac the smith interpreted Exodus 22:5 homiletically to teach that God has taken responsibility to rebuild the Temple, as God allowed the fire of man's sin to go out of Zion to destroy it, as Lamentations 4:11 reports, "He has kindled a fire in Zion, which has devoured the foundations thereof," and God will nonetheless rebuild them, as Zechariah 2:9 reports, "For I, says the Lord, will be to her a wall of fire round about, and I will be the glory in the midst of her." Chapter 3 and portions of the chapters 7 and 8 of Tractate Bava Metzia in the Mishnah, Tosefta, Jerusalem Talmud, and Babylonian Talmud interpreted the laws of bailment in Exodus 22:6–14. The Mishnah identified four categories of guardians (shomrim): (1) an unpaid custodian (Exodus 22:6–8), (2) a borrower (Exodus 22:13–14a), (3) a paid custodian (Exodus 22:11), and (4) a renter (Exodus 22:14b). The Mishnah summarized the law when damage befell the property in question: An unpaid custodian must swear for everything and bears no liability, a borrower must pay in all cases, a paid custodian or a renter must swear concerning an animal that was injured, captured, or died, but must pay for loss or theft. Rabbah explained that the Torah in Exodus 22:8–10 requires those who admit to a part of a claim against them to take an oath, because the law presumes that no debtor is so brazen in the face of a creditor as to deny the debt entirely. Rabbi Haninah and Rabbi Joḥanan differed over whether sorcery like that in Exodus 22:17 had real power. Rabbi Eliezer the Great taught that the Torah warns against wronging a stranger (גֵר, ger) in 36, or others say 46, places (including Exodus 22:20 and 23:9). A Baraita reported that Rabbi Nathan taught that one should not mention in another a defect that one has oneself. Thus, since the Jewish people were themselves strangers, they should not demean a convert because he is a stranger in their midst. And this explains the adage that one who has a person hanged in his family, does not say to another member of his household: Hang a fish for me, as the mention of hanging is demeaning for that family. Citing Exodus 22:20 to apply to verbal wrongs, the Mishnah taught that one must not say to a repentant sinner, "remember your former deeds," and one must not taunt a child of converts saying, "remember the deeds of your ancestors." Similarly, a Baraita taught that one must not say to a convert who comes to study the Torah, "Shall the mouth that ate unclean and forbidden food, abominable and creeping things, come to study the Torah that was uttered by the mouth of Omnipotence!" The Gemara taught that the Torah provided similar injunctions in Exodus 22:25 and Deuteronomy 24:12–13 to teach that a lender had to return a garment worn during the day before sunrise, and return a garment worn during the night before sunset. Tractate Bekhorot in the Mishnah, Tosefta, and Talmud interpreted the laws of the firstborn in Exodus 13:1–2, 12–13; 22:28–29; and 34:19–20; and Numbers 3:13 and 8:17. Elsewhere, the Mishnah drew from 13:13 that money in exchange for a firstborn donkey could be given to any Kohen; that if a person weaves the hair of a firstborn donkey into a sack, the sack must be burned; that they did not redeem with the firstborn of a donkey an animal that falls within both wild and domestic categories (a koy); and that one was prohibited to derive benefit in any quantity at all from an unredeemed firstborn donkey. And elsewhere, the Mishnah taught that before the Israelites constructed the Tabernacle, the firstborns performed sacrificial services, but after the Israelites constructed the Tabernacle, the Priests (כֹּהֲנִים, Kohanim) performed the services.
Мысырдан шығу 23-ші тарау
Бабыл Талмудында Гемара Шығу кітабының 23:2-аятын оқыды: «Жамандық жасау үшін көпшіліктің соңынан ермеңдер», бұл соттың өлім жазасын көздемейтін істі қарағанда, судьялардың көпшілігінің шешімінің маңызды екенін көрсетеді. Бараита бір күні Рабби Элиезердің белгілі бір пештің ритуалдық тазалыққа ұшырамайтындығын дәлелдеу үшін барлық мүмкін аргументтерді келтіргенін, бірақ даналар оның аргументтерін қабылдамағанын айтты. Содан Рабби Элиезер даналарға: «Егер халаха менімен келіссе, осы қарақал ағашы оны дәлелдесін», - деді, және қарақал ағашы 100 құбыр (кейбір деректер бойынша 400 құбыр) орнынан жылжыды. Бірақ даналар қарақал ағашынан дәлел келтіруге болмайды деді. Содан Рабби Элиезер даналарға: «Егер халаха менімен келіссе, осы су ағыны оны дәлелдесін», - деді, және су ағыны кері ағып кетті. Бірақ даналар су ағынынан дәлел келтіруге болмайды деді. Содан Рабби Элиезер даналарға: «Егер халаха менімен келіссе, осы үйдің қабырғалары оны дәлелдесін», - деді, және қабырғалар құлауға дайын тұрғандай иілді. Бірақ Рабби Йошуа қабырғаларды сөккен, оларға халахик дауға қатысқан ғалымдарға кедергі келтірмеуге бұйрық берді. Рабби Йошуаның құрметіне қабырғалар құлап қалмады, бірақ Рабби Элиезердің құрметіне қабырғалар тік тұрмады. Содан Рабби Элиезер даналарға: «Егер халаха менімен келіссе, Көк оны дәлелдесін», - деді, және Көк дауысы: «Неге Рабби Элиезермен дауласып отырсыңдар, өйткені барлық мәселеде халаха онымен келіседі!» - деп айқайлады. Бірақ Рабби Йошуа тұрып, Есімдер кітабының 30:12-аятының сөздерімен: «Ол Көкте емес», - деп айқайлады. Рабби Йеремия Құдайдың Тауратты Синай тауында бергенін түсіндірді; яһудилер Көк дауысына назар аудармайды, өйткені Құдай Шығу кітабының 23:2-аятында былай деп жазды: «Көпшіліктің пікіріне мойынсұну керек». Кейін Рабби Натан Илияспен кездесіп, Рабби Йошуа Көк дауысына қарсы шыққанда Құдай не істеді деп сұрады. Илияс: «Менің балаларым мені жеңді, менің балаларым мені жеңді!» - деп Құдайдың қуанышпен күлгенін айтты. Рав Аха бар Паппа Шығу кітабының 23:2-аятына сілтеме жасап: «Сен де дауға жауап бермеуің керек (רִב, riv)», - деді, бұл Мишна Санхедриннің 4:2 ережесін қолдауға көмектесті. Даналар Шығу кітабының 23:2-аятын былай түсіндірді: «Үлкен судьяның пікіріне қарсы шығуға болмайды. Егер судьялар өз пікірлерін үлкендерден бастап кішілеріне дейін айта бастаса, ал ең үлкені айыпты кінәлі деп тапса, онда ешбір судья айыпты ақтамайды. Осылайша, төменгі судьяларды өлім жазасына кесілген істерде еркін сөйлеуге ынталандыру үшін, Мишнаның ережесі бойынша, олар алдымен сөйлеуге тиіс еді. Мишна Шығу кітабының 23:5 және Есімдер кітабының 22:4-аятындағы сөздерді оқып, бұл аяттарда көршісінің малын көтеріп, қайта-қайта құлатып, тіпті бес рет көтеріп, қайта-қайта құлатып, көтеруді талап етілгенін айтады. Егер иесі: «Егер сенің міндетің болса, жүк түсір», - десе, онда ол міндетті емес еді, өйткені Шығу кітабының 23:5-аятында «онымен бірге» деп жазылған. Ал егер иесі қарт не науқас болса, онымен бірге көтеріп жүруге міндетті болған. Бірақ Рабби Симеонның айтуынша, Шығу кітабының 23:5-аятында өтетін адам оны да алып жүруге тиіс екен. Галилеялық Рабби Йосе егер мал өз салмағынан артық жүк көтерсе, онда жолдан өткен адамның иесіне ешқандай міндеті жоқ, өйткені Шығу кітабының 23:5-аятында былай делінген: «Егер сен өзіңді жек көретін адамның есегі жүк астында жатқанын көрсең», яғни, ол жүк астында тұра алатын жүк. Гемараның қорытындысына қарағанда, Шығу кітабының 23:5 және Есімдер кітабының 22:4-аятында адамдар жануарларды азаптаудан сақтануға тиіс. Ал Гемара мишнада жүкті түсіруге меншік иесі қатыспаған кезде жолшыбайды босату туралы айтылған, бұл жолшыбайды жүкті тегін түсіруге тыйым салады, бірақ ол ақы төлеуге міндетті. Рав Самуил бар Рав Исак Равтың айтқан сөздеріне сүйенсек, ол күнә жасаған адамды жек көруіне рұқсат етілгенін айтқан. Бұл туралы Шығу кітабының 23:5-аятында былай делінген: «Егер сен өзіңді жек көретін адамның есегінің жүгінің астында жатқанын көрсең». Бірақ Гемарада Леуіліктер кітабының 19:17-аятында: «Жүрегіңнен бауырыңды жек көрме», - деп айтылған, бұл жерде бауырласты жек көруге тыйым салынған. Гемараның қорытындысында біреудің басқа адамды жаман мінез-құлық үшін жек көруіне рұқсат етіледі, ал басқалар бұл әрекеттерден бейхабар болса, басқаны жек көрмейді. Рав Нахман бар Исаак былай деді: «Бұл тек рұқсат етіліп қана қоймайды, бұл тіпті басқа адамды жек көрудің өсиеті, өйткені Нақыл сөздер кітабының 8:13-аятында былай делінген: «Құдайдан қорқу - жамандықты жек көру». Рав Аха бар Паппа Шығу кітабының 23:6-аятын оқыды: «Сен кедейдің ісінде сотты бұрмаламайсың», - бұл соттың өлім жазасын көздемейтін қылмыскерді (Рав Аханың осы аятқа сілтеме жасайтын «кедей») жай ғана бір дауыспен кінәлі деп таба алмайтынын көрсетеді. Рав Аха осылайша Шығу кітабының 23:6-аятын өлім жазасын көздемейтін қылмыскерді кінәлі деп табуды қиындату үшін оқыды. Мишна Шығу кітабының 23:8-аятын оқып, судьялар пара алса және параның нәтижесінде өз шешімдерін өзгертсе, олар көздері әлсірегенше қартаймайтынын көрсетеді. Бараита Шығу кітабының 23:8-аятындағы «Сен пара алмауың керек» деген сөздер тек пара алғандарды ақтамау немесе кінәлілерді кінәлі деп таба алмау туралы емес екенін айтты, өйткені Есімдер кітабының 16:19-аятында бұрыннан-ақ: «Сен сотты бұрмаламайсың» делінген. Керісінше, Шығу кітабының 23:8-аяты пара берілген жағдайда да, судья кінәсізді ақтаса немесе кінәліні кінәлі деп тапса да, «Сен пара алмауың керек» дейді. Осылайша судьяларға тараптардан ешнәрсе қабылдауға тыйым салынған, тіпті әділеттілік бұрмаланбайтынына ешқандай алаңдаушылық болмаса да. Рава судьялардың пара алуға тыйым салынған себебі, судья бір тараптан пара алғаннан кейін, судьяның ойлары сол тарапқа жақын болады және сол тарап судьяның өзіне айналады, ал өзіңнің кемшіліктерін табу қиын. Гемара «пара» (שֹּׁחַד, shochad) сөзінің осы идеяға сілтеме жасайтынын атап өтті, өйткені оны «ол бір» (shehu chad) деп оқуға болады, яғни судья тараппен бір ойда. Рав Папа судьялардың өздері сүйетін адамдардың ісін соттамауы керек екенін (өйткені судья оларда ешқандай кемшілік таппайды) немесе өздері жек көретін адамдардың ісін соттамауы керек екенін (өйткені судья оларда ешқандай артықшылық таппайды) айтты. Даналар Шығу кітабының 23:8-аятының параны ақша арқылы ғана емес, тіпті сөз арқылы да тыйым салайтынын айтудың қажеті жоқ екенін айтты. Параның ақшамен байланысты емес екенін көрсету үшін факті Шығу кітабының 23:8-аятында «Сен ешқандай пайда алмауың керек» делінген. Гемара осыны көрсету үшін Самуилдің бір күні өзенде қайықпен өтіп бара жатқанда, бір адам оған қайықтан түсуге көмектескенін айтты. Самуил одан осы жерде не істеп отырғанын сұрады, ал адам Самуилге оның Самуил алдында ісі бар екенін айтқанда, Самуил оған оның іске төрағалық етуге құқығы жоқ екенін айтты, өйткені адам Самуилге қызмет көрсеткен, және ақша алмасылмаса да, олардың арасында байланыс орнаған. Сонымен қатар, Гемара Амеймардың өзінен бір қауырсынды алып қойған адамның ісіне төрағалық етуге құқығы жоқ екенін айтты, ал Мар Уква өзінің алдындағы сілекейді жапқан адамның ісіне төрағалық етуге құқығы жоқ екенін айтты. Мишна, Тосефта және Иерусалим Талмудының «Шевиит» трактаты Шығу кітабының 23:10–11, Леуіліктер кітабының 25:1–34 және Есімдер кітабының 15:1–18 және 31:10–13-аятындағы демалыс жылының заңдарын түсіндірді. Мишна алтыншы жылы ағаштары бар егістікті қанша уақытқа дейін жыртуға болатынын сұрады. Шаммай үйінің пікірінше, жырту жұмысы алтыншы жылда пісетін жеміске пайда келтіргенше жалғасуы керек. Бірақ Хиллел үйінің пікірінше, ол Шавуотқа дейін жалғасуы керек. Мишна екі мектептің көзқарастары жақын екенін атап өтті. Мишна астық егістігін жыртуға болатынын айтты...
In the Babylonian Talmud, the Gemara read Exodus 23:2, "You shall not follow a multitude to do evil," to support the rule that when a court tried a non capital case, the decision of the majority of the judges determined the outcome. A Baraita taught that one day, Rabbi Eliezer employed every imaginable argument for the proposition that a particular type of oven was not susceptible to ritual impurity, but the Sages did not accept his arguments. Then Rabbi Eliezer told the Sages, "If the halachah agrees with me, then let this carob tree prove it," and the carob tree moved 100 cubits (and others say 400 cubits) out of its place. But the Sages said that no proof can be brought from a carob tree. Then Rabbi Eliezer told the Sages, "If the halachah agrees with me, let this stream of water prove it," and the stream of water flowed backwards. But the Sages said that no proof can be brought from a stream of water. Then Rabbi Eliezer told the Sages, "If the halachah agrees with me, let the walls of this house of study prove it," and the walls leaned over as if to fall. But Rabbi Joshua rebuked the walls, telling them not to interfere with scholars engaged in a halachic dispute. In honor of Rabbi Joshua, the walls did not fall, but in honor of Rabbi Eliezer, the walls did not stand upright, either. Then Rabbi Eliezer told the Sages, "If the halachah agrees with me, let Heaven prove it," and a Heavenly Voice cried out: "Why do you dispute with Rabbi Eliezer, for in all matters the halachah agrees with him!" But Rabbi Joshua rose and exclaimed in the words of Deuteronomy 30:12: "It is not in heaven." Rabbi Jeremiah explained that God had given the Torah at Mount Sinai; Jews pay no attention to Heavenly Voices, for God wrote in Exodus 23:2: "After the majority must one incline." Later, Rabbi Nathan met Elijah and asked him what God did when Rabbi Joshua rose in opposition to the Heavenly Voice. Elijah replied that God laughed with joy, saying, "My children have defeated Me, My children have defeated Me!" Rav Aḥa bar Pappa cited Exodus 23:2, "Neither shall you answer in a cause (רִב, riv)," to support the rule of Mishnah Sanhedrin 4:2 that in capital cases, the judges began issuing their opinions from the side, where the least significant judges sat. The Sages interpreted Exodus 23:2 to read, "Neither shall you answer after the Master (רַב, rav), that is: Do not dispute the opinion of the greatest among the judges. Were the judges to begin issuing their opinions from the greatest to the least among the judges, and the greatest would find the accused guilty, no judge would acquit the accused. Thus to encourage the lesser judges to speak freely in capital cases, the Mishnah's rule had them speak first. The Mishnah read the emphatic words of Exodus 23:5 and Deuteronomy 22:4 to teach that these verses required people to help lift a neighbor's animal even if they lifted it, it fell again, and again, even five times. If the owner sat down and said, "Since the commandment is on you, if you wish to unload, unload," one was not obligated, for Exodus 23:5 says "with him." But if the owner was aged or sick, one was obligated to lift even without the owner's help. But Rabbi Simeon said that Exodus 23:5 required the passer by to load it too. Rabbi Jose the Galilean said that if the animal bore more than its proper burden, then the passer by had no obligation towards the owner, because Exodus 23:5 says, "If you see the donkey of him who hates you lying under its burden," which means, a burden under which it can stand. The Gemara concluded that Exodus 23:5 and Deuteronomy 22:4 require people to prevent suffering to animals. And the Gemara argued that when the Mishnah exempts the passerby when the owner does not participate in unloading the burden, it means that the passerby is exempt from unloading the burden for free, but is obligated to do so for remuneration. Rabbi Samuel bar Rav Isaac said that Rav said that one is permitted to hate another whom one sees committing a sin, as Exodus 23:5 states: "If you see the donkey of he who hates you lying under its load." But the Gemara asked whether one is permitted to hate one's fellow, as Leviticus 19:17 says, “You shall not hate your brother in your heart,” which prohibits hating one's fellow. The Gemara concluded that one is permitted to hate another for evil behavior one sees, whereas others who are unaware of these actions may not hate the other. Rav Naḥman bar Isaac said: Not only is this permitted, it is even a commandment to hate this other person, as Proverbs 8:13 states: "The fear of God is to hate evil." Rav Aḥa bar Pappa read Exodus 23:6, "You shall not incline the judgment of your poor in his cause," to teach that a court could not convict one accused of a capital crime (the "poor" person to whom Rav Aḥa read the verse to refer) by just a simple one vote majority. Rav Aḥa's thus read Exodus 23:6 to make it harder for a court to convict one accused of a capital crime. The Mishnah interpreted Exodus 23:8 to teach that judges who accept bribes and change their judgments on account of the bribe will not die of old age before their eyes grow weak. A Baraita reasoned that Exodus 23:8, "And you shall take no bribe," cannot teach merely that one should not acquit the guilty nor convict the innocent due to a bribe, for Deuteronomy 16:19 already says, "You shall not wrest judgment." Rather, Exodus 23:8 teaches that even if a bribe is given to ensure that a judge acquit the innocent and convict the guilty, Exodus 23:8 nevertheless says, "And you shall take no bribe." Thus it is prohibited for a judge to receive anything from litigants, even if there is no concern at all that justice will be perverted. Rava taught that the reason for the prohibition against taking a bribe is that once a judge accepts a bribe from a party, the judge's thoughts draw closer to the party and the party becomes like the judge's own self, and one does not find fault with oneself. The Gemara noted that the term "bribe" (שֹּׁחַד, shochad) alludes to this idea, as it can be read as "as he is one" (shehu chad), that is, the judge is at one mind with the litigant. Rav Papa taught that judges should not judge cases involving those whom the judge loves (as the judge will not find any fault in them), nor involving those whom the judge hates (as the judge will not find any merit in them). The Sages taught that it is not necessary to say that Exodus 23:8 precludes bribery by means of money, and even verbal bribery is also prohibited. The law that a bribe is not necessarily monetary was derived from the fact that Exodus 23:8 does not say: "And you shall take no profit." The Gemara illustrated this by telling how Samuel was once crossing a river on a ferry and a certain man gave him a hand to help him out of the ferryboat. Samuel asked him what he was doing in the place, and when the man told Samuel that he had a case to present before Samuel, Samuel told him that he was disqualified from presiding over the case, as the man did Samuel a favor, and although no money changed hands, a bond had been formed between them. Similarly, the Gemara told that Ameimar disqualified himself from presiding over the case of a person who removed a feather from Ameimar's head, and Mar Ukva disqualified himself from presiding over the case of a person who covered spittle that was lying before Mar Ukva. Tractate Sheviit in the Mishnah, Tosefta, and Jerusalem Talmud interpreted the laws of the Sabbatical year in Exodus 23:10–11, Leviticus 25:1–34, and Deuteronomy 15:1–18 and 31:10–13. The Mishnah asked until when a field with trees could be plowed in the sixth year. The House of Shammai said as long as such work would benefit fruit that would ripen in the sixth year. But the House of Hillel said until Shavuot. The Mishnah observed that in reality, the views of two schools approximate each other. The Mishnah taught that one could plow a grain field in the sixth year until the moisture had dried up in the soil (that it, after Passover, when rains in the Land of Israel cease) or as long as people still plowed in order to plant cucumbers and gourds (which need a great deal of moisture). Rabbi Simeon objected that if that were the rule, then we would place the law in the hands of each person to decide. But the Mishnah concluded that the prescribed period in the case of a grain field was until Passover, and in the case of a field with trees, until Shavuot. But Rabban Gamaliel and his court ordained that working the land was permitted until the New Year that began the seventh year. Rabbi Joḥanan said that Rabban Gamaliel and his court reached their conclusion on Biblical authority, noting the common use of the term "Sabbath" (שַׁבַּת, Shabbat) in both the description of the weekly Sabbath in Exodus 31:15 and the sabbatical year in Leviticus 25:4. Thus, just as in the case of the Sabbath Day, work is forbidden on the day itself, but allowed on the day before and the day after, so likewise in the Sabbath Year, tillage is forbidden during the year itself, but allowed in the year before and the year after. The Mishnah taught that exile resulted from (among other things) transgressing the commandment (in Exodus 23:10–11 and Leviticus 25:3–5) to observe a Sabbatical year for the land. Rabbi Isaac taught that the words of Psalm 103:20, "mighty in strength that fulfill His word," speak of those who observe the Sabbatical year. Rabbi Isaac said that we often find that a person fulfills a precept for a day, a week, or a month, but it is remarkable to find one who does so for an entire year. Rabbi Isaac asked whether one could find a mightier person than one who sees his field untilled, see his vineyard untilled, and yet pays his taxes and does not complain. And Rabbi Isaac noted that Psalm 103:20 uses the words "that fulfill His word (דְּבָרוֹ, devaro)," and Deuteronomy 15:2 says regarding observance of the Sabbatical year, "And this is the manner (דְּבַר, devar) of the release," and argued that דְּבַר, devar means the observance of the Sabbatical year in both places. Tractate Shabbat in the Mishnah, Tosefta, Jerusalem Talmud, and Babylonian Talmud interpreted the laws of the Sabbath in Exodus 16:23 and 29; 20:8–11; 23:12; 31:13–17; 35:2–3; Leviticus 19:3; 23:3; Numbers 15:32–36; and Deuteronomy 5:12. A Midrash asked to which commandment Deuteronomy 11:22 refers when it says, "For if you shall diligently keep all this commandment that I command you, to do it, to love the Lord your God, to walk in all His ways, and to cleave to Him, then will the Lord drive out all these nations from before you, and you shall dispossess nations greater and mightier than yourselves." Rabbi Levi said that "this commandment" refers to the recitation of the Shema (Deuteronomy 6:4–9), but the Rabbis said that it refers to the Sabbath, which is equal to all the precepts of the Torah. The Alphabet of Rabbi Akiva taught that when God was giving Israel the Torah, God told them that if they accepted the Torah and observed God's commandments, then God would give them for eternity a most precious thing that God possessed—the World To Come. When Israel asked to see in this world an example of the World To Come, God replied that the Sabbath is an example of the World To Come. The Gemara deduced from the parallel use of the word "appear" in Exodus 23:14 and Deuteronomy 16:15 (regarding appearance offerings) on the one hand, and in Deuteronomy 31:10–12 (regarding the great assembly) on the other hand, that the criteria for who participated in the great assembly also applied to limit who needed to bring appearance offerings. A Baraita deduced from the words "that they may hear" in Deuteronomy 31:12 that a deaf person was not required to appear at the assembly. And the Baraita deduced from the words "that they may learn" in Deuteronomy 31:12 that a mute person was not required to appear at the assembly. But the Gemara questioned the conclusion that one who cannot talk cannot learn, recounting the story of two mute grandsons (or others say nephews) of Rabbi Joḥanan ben Gudgada who lived in Rabbi's neighborhood. Rabbi prayed for them, and they were healed. And it turned out that notwithstanding their speech impediment, they had learned halachah, Sifra, Sifre, and the whole Talmud. Mar Zutra and Rav Ashi read the words "that they may learn" in Deuteronomy 31:12 to mean "that they may teach," and thus to exclude people who could not speak from the obligation to appear at the assembly. Rabbi Tanhum deduced from the words "in their ears" (using the plural for "ears") at the end of Deuteronomy 31:11 that one who was deaf in one ear was exempt from appearing at the assembly. Tractate Beitzah in the Mishnah, Tosefta, Jerusalem Talmud, and Babylonian Talmud interpreted the laws common to all of the Festivals in Exodus 12:3–27, 43–49; 13:6–10; 23:16; 34:18–23; Leviticus 16; 23:4–43; Numbers 9:1–14; 28:16–30:1; and Deuteronomy 16:1–17; 31:10–13. Tractate Pesachim in the Mishnah, Tosefta, Jerusalem Talmud, and Babylonian Talmud interpreted the laws of the Passover in Exodus 12:3–27, 43–49; 13:6–10; 23:15; 34:25; Leviticus 23:4–8; Numbers 9:1–14; 28:16–25; and Deuteronomy 16:1–8. The Mishnah noted differences between the first Passover in Exodus 12:3–27, 43–49; 13:6–10; 23:15; 34:25; Leviticus 23:4–8; Numbers 9:1–14; 28:16–25; and Deuteronomy 16:1–8; and the second Passover in Numbers 9:9–13. The Mishnah taught that the prohibitions of Exodus 12:19 that "seven days shall there be no leaven found in your houses" and of Exodus 13:7 that "no leaven shall be seen in all your territory" applied to the first Passover; while at the second Passover, one could have both leavened and unleavened bread in one's house. And the Mishnah taught that for the first Passover, one was required to recite the Hallel (Psalms 113–118) when the Passover lamb was eaten; while the second Passover did not require the reciting of Hallel when the Passover lamb was eaten. But both the first and second Passovers required the reciting of Hallel when the Passover lambs were offered, and both Passover lambs were eaten roasted with unleavened bread and bitter herbs. And both the first and second Passovers took precedence over the Sabbath. The Gemara noted that in listing the several Festivals in Exodus 23:15, Leviticus 23:5, Numbers 28:16, and Deuteronomy 16:1, the Torah always begins with Passover. The Gemara cited Exodus 23:15 to support the proposition, which both Resh Lakish and Rabbi Joḥanan held, that on the mid festival days (Chol HaMoed) it is forbidden to work. For the Rabbis taught in a Baraita the view of Rabbi Josiah that because the word "keep" is read to imply prohibition of work, the words, "The Feast of Unleavened Bread shall you keep, seven days," in Exodus 23:15 teach that work is forbidden for seven days, and thus work is forbidden on the mid festival days. According to one version of the dispute, Resh Lakish and Rabbi Joḥanan disagreed over how to interpret the words, "None shall appear before Me empty," in Exodus 23:15. Resh Lakish argued that Exodus 23:15 taught that whenever a pilgrim appeared at the Temple, even during the succeeding days of a multi day Festival, the pilgrim had to bring an offering. But Rabbi Joḥanan argued that Exodus 23:15 refers to only the first day of a Festival, and not to succeeding days. After relating this dispute, the Gemara reconsidered and concluded that Resh Lakish and Rabbi Joḥanan differed not over whether additional offerings were obligatory, but over whether additional offerings were permitted. Tractate Sukkah in the Mishnah, Tosefta, Jerusalem Talmud, and Babylonian Talmud interpreted the laws of Sukkot in Exodus 23:16; 34:22; Leviticus 23:33–43; Numbers 29:12–34; and Deuteronomy 16:13–17; 31:10–13. The Mishnah taught that a sukkah can be no more than 20 cubits high. Rabbi Judah, however, declared taller sukkot valid. The Mishnah taught that a sukkah must be at least 10 handbreadths high, have three walls, and have more shade than sun. The House of Shammai declared invalid a sukkah made 30 days or more before the festival, but the House of Hillel pronounced it valid. The Mishnah taught that if one made the sukkah for the purpose of the festival, even at the beginning of the year, it is valid. The Mishnah taught that a sukkah under a tree is as invalid as a sukkah within a house. If one sukkah is erected above another, the upper one is valid, but the lower is invalid. Rabbi Judah said that if there are no occupants in the upper one, then the lower one is valid. It invalidates a sukkah to spread a sheet over the sukkah because of the sun, or beneath it because of falling leaves, or over the frame of a four post bed. One may spread a sheet, however, over the frame of a two post bed. It is not valid to train a vine, gourd, or ivy to cover a sukkah and then cover it with sukkah covering (s'chach). If, however, the sukkah covering exceeds the vine, gourd, or ivy in quantity, or if the vine, gourd, or ivy is detached, it is valid. The general rule is that one may not use for sukkah covering anything that is susceptible to ritual impurity (tumah) or that does not grow from the soil. But one may use for sukkah covering anything not susceptible to ritual impurity that grows from the soil. Bundles of straw, wood, or brushwood may not serve as sukkah covering. But any of them, if they are untied, are valid. All materials are valid for the walls. Rabbi Judah taught that one may use planks for the sukkah covering, but Rabbi Meir taught that one may not. The Mishnah taught that it is valid to place a plank four handbreadths wide over the sukkah, provided that one does not sleep under it. The Mishnah deduced from the words "the feast of harvest, the firstfruits of your labors, which you sow in the field" in Exodus 23:16 that firstfruits were not to be brought before Shavuot. The Mishnah reported that the men of Mount Zeboim brought their firstfruits before Shavuot, but the priests did not accept them, because of what is written in Exodus 23:16. Tractate Bikkurim in the Mishnah, Tosefta, and Jerusalem Talmud interpreted the laws of the firstfruits in Exodus 23:19, Numbers 18:13, and Deuteronomy 12:17–18 and 26:1–11. The Mishnah interpreted the words "the firstfruits of your land" in Exodus 23:19 to mean that a person could not bring firstfruits unless all the produce came from that person's land. The Mishnah thus taught that people who planted trees but bent their branches into or over another's property could not bring firstfruits from those trees. And for the same reason, the Mishnah taught that tenants, lessees, occupiers of confiscated property, or robbers could not bring firstfruits. The Mishnah taught that they buried meat that had mixed with milk in violation of Exodus 23:19 and 34:26 and Deuteronomy 14:21. Rav Naḥman taught that the angel of whom God spoke in Exodus 23:20 was Metatron (מטטרון). Rav Naḥman warned that one who is as skilled in refuting heretics as Rav Idit should do so, but others should not. Once a heretic asked Rav Idit why Exodus 24:1 says, "And to Moses He said, 'Come up to the Lord,'" when surely God should have said, "Come up to Me." Rav Idit replied that it was the angel Metatron who said that, and that Metatron's name is similar to that of his Master (and indeed the gematria (numerical value of the Hebrew letters) of Metatron (מטטרון) equals that of Shadai (שַׁדַּי), God's name in Genesis 17:1 and elsewhere) for Exodus 23:21 says, "for my name is in him." But if so, the heretic retorted, we should worship Metatron. Rav Idit replied that Exodus 23:21 also says, "Be not rebellious against him," by which God meant, "Do not exchange Me for him" (as the word for "rebel," (תַּמֵּר, tameir) derives from the same root as the word "exchange"). The heretic then asked why then Exodus 23:21 says, "he will not pardon your transgression." Rav Idit answered that indeed Metatron has no authority to forgive sins, and the Israelites would not accept him even as a messenger, for Exodus 33:15 reports that Moses told God, "If Your Presence does not go with me, do not carry us up from here." The Midrash Tanhuma taught that the words "the place which I have prepared" in Exodus 23:20 indicate that the Temple in Jerusalem is directly opposite the Temple in Heaven. The Gemara interpreted the words of Moses, "I am 120 years old this day," in Deuteronomy 31:2 to signify that Moses spoke on his birthday, and that he thus died on his birthday. Citing the words "the number of your days I will fulfill" in Exodus 23:26, the Gemara concluded that God completes the years of the righteous to the day, concluding their lives on their birthdays. The Gemara reported a dispute over the meaning of Exodus 23:26. Rava taught that King Manasseh of Judah tried and executed Isaiah, charging Isaiah with false prophesy based, among other things, on a contradiction between Exodus 23:26 and Isaiah's teachings. Manasseh argued that when (as reported in Exodus 23:26) Moses quoted God saying, "The number of your days I will fulfill," God meant that God would allow people to live out their appointed lifespan, but not add to it. But Manasseh noted that Isaiah told Manasseh's father Hezekiah (as reported in 2 Kings 20:5–6) that God promised Hezekiah, "I will add on to your days fifteen years." According to Rava, Isaiah did not dispute Manasseh's charges, knowing that Manasseh would not accept Isaiah's argument, no matter how truthful, and Manasseh had Isaiah killed. The Gemara reported that the Tannaim disagreed about the interpretation of the words "the number of your days I will fulfill" in Exodus 23:26. A Baraita taught that "the number of your days I will fulfill" refers to the lifespan that God allots to every human being at birth. Rabbi Akiba taught that if one is worthy, God allows one to complete the full period; if unworthy, God reduces the number of years. The Sages, however, taught that if one is worthy, God adds years to one's life; if one is unworthy, God reduces the years. The Sages argued to Rabbi Akiba that Isaiah's prophesy to Hezekiah in 2 Kings 20:5–6, "And I will add to your days fifteen years," supports the Sages' interpretation. Rabbi Akiba replied that God made the addition to Hezekiah's lifespan from years that God had originally intended for Hezekiah that Hezekiah had previously lost due to sin. Rabbi Akiba cited in support of his position the words of the prophet in the days of Jeroboam, before the birth of Hezekiah, who prophesied (as reported in 1 Kings 13:2), "a son shall be born to the house of David, Josiah by name." Rabbi Akiba argued that since the prophet prophesied the birth of Manasseh's son Josiah before the birth of Manasseh's father Hezekiah, it must be that at Hezekiah's birth God had allotted to Hezekiah enough years to extend beyond the time of Hezekiah's illness (when Isaiah prophesied in 2 Kings 20:5–6) so as to include the year of Manasseh's birth. Consequently, Rabbi Akiba argued, at the time of Hezekiah's illness, God must have reduced the original number of years allotted to Hezekiah, and upon Hezekiah's recovery, God must have added back only that which God had previously reduced. The Rabbis, however, argued back that the prophet in the days of Jeroboam who prophesied in 1 Kings 13:2 did not prophesy that Josiah would necessarily descend from Hezekiah. The prophet prophesied in 1 Kings 13:2 that Josiah would be born "to the house of David." Thus Josiah might have descended either from Hezekiah or from some other person in the Davidic line. A Baraita taught that the words, "I will send My terror before you, and will discomfort all the people to whom you shall come, and I will make all your enemies turn their backs to you," in Exodus 23:27, and the words, "Terror and dread fall upon them," in Exodus 15:16 show that no creature was able to withstand the Israelites as they entered into the Promised Land in the days of Joshua, and those who stood against them were immediately panic stricken and lost control of their bowels. And the words, "till Your people pass over, O Lord," in Exodus 15:16 allude to the first advance of the Israelites into the Promised Land in the days of Joshua. And the words, "till the people pass over whom You have gotten," in Exodus 15:16 allude to the second advance of the Israelites into the Promised Land in the days of Ezra. The Baraita thus concluded that the Israelites were worthy that God should perform a miracle on their behalf during the second advance as in the first advance, but that did not happen because the Israelites' sin caused God to withhold the miracle. In Exodus 23:28, God promised to "send the hornet (צִּרְעָה, tzirah) before you, which shall drive out the Hivite, the Canaanite, and the Hittite, from before you," and in Deuteronomy 7:20, Moses promised that "the Lord your God will send the hornet (צִּרְעָה, tzirah) among them." But a Baraita taught that the hornet did not pass over the Jordan River with the Israelites. Rabbi Simeon ben Lakish reconciled the two sources, explaining that the hornet stood on the eastern bank of the Jordan and shot its venom over the river at the Canaanites. The venom blinded the Canaanites' eyes above and castrated them below, as Amos 2:9 says, "Yet destroyed I the Amorite before them, whose height was like the height of the cedars, and he was strong as the oaks; yet I destroyed his fruit from above and his roots from beneath." Rav Papa offered an alternative explanation, saying that there were two hornets, one in the time of Moses and the other in the time of Joshua. The former did not pass over the Jordan, but the latter did. (The "young men" in Exodus 24:5 were the firstborn, not priests.) Rav Huna replied to Rav Ḥisda that Rabbi Assi taught that after that the firstborn ceased performing the sacrificial service (even though it was nearly a year before the Tabernacle was set up). It was taught in a Baraita that King Ptolemy brought together 72 elders and placed them in 72 separate rooms, without telling them why he had brought them together, and asked each of them to translate the Torah. God then prompted each of them to conceive the same idea and write a number of cases in which the translation did not follow the Masoretic Text, including, for Exodus 24:5, "And he sent the elect of the children of Israel"—writing "elect" instead of "young men"; and for Exodus 24:11, "And against the elect of the children of Israel he put not forth his hand"—writing "elect" instead of "nobles." Rabbi Isaac taught that when a king administers an oath to his legions, he does so with a sword, implying that whoever transgressed the oath would have the sword pass over his neck. Similarly, at Sinai, as Exodus 24:6 reports, "Moses took half of the blood" (thus adjuring them with the blood). The Midrash asked how Moses knew how much was half of the blood. Rabbi Judah bar Ila'i taught that the blood divided itself into halves on its own. Rabbi Nathan said that its appearance changed; half of it turned black, and half remained red. Bar Kappara told that an angel in the likeness of Moses came down and divided it. Rabbi Isaac taught that a Heavenly Voice came from Mount Horeb, saying that this much is half of the blood. Rabbi Ishmael taught in a Baraita that Moses was expert in the regulations relating to blood, and by means of that knowledge divided it. Exodus 24:6 goes on to say, "And he put it in basins (אַגָּנֹת, aganot)." Rav Huna said in the name of Rabbi Avin that Exodus 24:6 writes the word in a form that might be read aganat ("basin," singular) indicating that neither basin was larger than the other. Moses asked God what to do with God's portion. God told Moses to sprinkle it on the people. (Exodus 24:8 reports, "And Moses took the blood, and sprinkled it on the people.") Moses asked what he should do with the Israelites' portion. God said to sprinkle it on the altar, as Exodus 24:6 says, "And half of the blood he dashed against the altar." Reading Exodus 24:7 "And he took the book of the covenant, and read in the hearing of the people," the Mekhilta asked what Moses had read. Rabbi Jose the son of Rabbi Judah said that Moses read from the beginning of Genesis up to Exodus 24:7. Rabbi said that Moses read to them the laws commanded to Adam, the commandments given to the Israelites in Egypt and at Marah, and all other commandments that they had already been given. Rabbi Ishmael said that Moses read to them the laws of the sabbatical years and the jubilees [in Leviticus 25] and the blessings and the curses in Leviticus 26, as it says at the end of that section (in Leviticus 26:46), "These are the statutes and ordinances and laws." The Israelites said that they accepted all those. Reading the words of Exodus 24:7, "will we do, and hear" the Pirke De Rabbi Eliezer taught that God asked the Israelites whether they would receive for themselves the Torah. Even before they had heard the Torah, they answered God that they would keep and observe all the precepts that are in the Torah, as Exodus 24:7 reports, "And they said, 'All that the Lord has spoken will we do, and be obedient.'" Rabbi Phineas taught that it was on the eve of the Sabbath that the Israelites stood at Mount Sinai, arranged with the men apart and the women apart. God told Moses to ask the women whether they wished to receive the Torah. Moses asked the women first, because the way of men is to follow the opinion of women, as Exodus 19:3 reflects when it says, "Thus shall you say to the house of Jacob"—these are the women—and only thereafter does Exodus 19:3 say, "And tell the children of Israel"—these are the men. They all replied as with one voice, in the words of Exodus 24:7, "All that the Lord has spoken we will do, and be obedient." Rabbi Eleazar taught that when the Israelites gave precedence to "we will do" over "we will hear," a Heavenly Voice called out that this was a secret employed by the Ministering Angels, as Psalm 103:20 says, "Bless the Lord, you angels of His. You mighty in strength, who fulfill His word, who hear the voice of His word"—first they fulfill, then they hear. Rabbi Azariah in the name of Rabbi Judah ben Rabbi Simon taught that once the Israelites said (as reported in Exodus 24:7), "All that the Lord has spoken will we do, and obey," they left the infancy of Israel's nationhood. Rabbi Azariah in the name of Rabbi Judah ben Rabbi Simon explained in a parable. A mortal king had a daughter whom he loved exceedingly. So long as his daughter was small, he would speak with her in public or in the courtyard. When she grew up and reached puberty, the king determined that it no longer befit his daughter's dignity for him to converse with her in public. So he directed that a pavilion be made for her so that he could speak with his daughter inside the pavilion. In the same way, when God saw the Israelites in Egypt, they were in the childhood of their nationhood, as Hosea 11:1 says, "When Israel was a child, then I loved him, and out of Egypt I called My son." When God saw the Israelites at Sinai, God spoke with them as Deuteronomy 5:4 says, "The Lord spoke with you face to face." As soon as they received the Torah, became God's nation, and said (as reported in Exodus 24:7), "All that the Lord has spoken will we do, and obey," God observed that it was no longer in keeping with the dignity of God's children that God should converse with them in the open. So God instructed the Israelites to make a Tabernacle, and when God needed to communicate with the Israelites, God did so from the Tabernacle. And thus Numbers 7:89 bears this out when it says, "And when Moses went into the tent of meeting that He might speak with him." Rabbi Berekiah and Rabbi Jeremiah the son of Rabbi Ḥiyya bar Abba said that Rabbi Levi ben Sisi gave the following exposition at Nehardea: Exodus 24:10 says, "And they saw the God of Israel; and there was under His feet the like of a brick work of sapphire stone." This was the case before they had been redeemed (from Egyptian bondage), but when they had been redeemed the brickwork was placed where the brick was generally kept (and cast away). (Before they were redeemed God had brick work underfoot, symbolizing the bricks to which the Israelites were enslaved, for in all Israel's troubles, God suffers too. But after their redemption, the brick work was replaced with heaven in its purity.) Rabbi Berekiah taught that it is not written in the present context, "A brick work of sapphire," but "The like of a brick work of sapphire," implying that both it (the Torah, symbolized by the brick) and all the implements appertaining to it were given, including the basket and the trowel appertaining to it (symbolizing the Oral Law) were given. (The expression "like" serves to include the object compared as well as everything resembling or connected with it.) Bar Kappara said that before the Israelites were redeemed from Egypt, the brick work under God's feet was placed as a mark in heaven, but when the Israelites were redeemed, it was seen no more in heaven. For Exodus 24:10 says, "And the like of the very heaven for clearness," implying the sky on a clear day. The Gemara used the account of Exodus 24:10 to help explain the blue in the fringes (ציצית, tzitzit) of the prayer shawl (טַלִּית, tallit). It was taught in a Baraita that Rabbi Meir used to ask why Numbers 15:38 specified blue from among all the colors for the fringes. Rabbi Meir taught that it was because blue resembles the color of the sea, and the sea resembles the color of the sky, and the sky resembles the color of the Throne of Glory, as Exodus 24:10 says, "And there was under His feet as it were a paved work of sapphire stone," and Ezekiel 1:26 says, "The likeness of a throne as the appearance of a sapphire stone." (And thus, when one sees the blue thread of the fringe, it will help call to mind God.) And it was taught in a Baraita that Rabbi Meir used to say that the punishment for failing to observe the white threads of the fringes is greater than for failing to observe the blue threads. The Gemara illustrated this by a parable: A king gave orders to two servants. He asked one servant to bring a seal of clay, and he asked other to bring a seal of gold. And they both failed in their tasks. The Gemara argued that the servant deserving the greater punishment was the one whom the king directed to bring a seal of clay. (For clay is easier to get than gold. Thus the punishment for failing to get the simple white fringe should be greater than the penalty for failing to get the rare blue thread.) A Midrash taught that when Nadab, Abihu, and the 70 elders ate and drank in God's Presence in Exodus 24:11, they sealed their death warrant. The Midrash asked why in Numbers 11:16, God directed Moses to gather 70 elders of Israel, when Exodus 29:9 reported that there already were 70 elders of Israel. The Midrash deduced that when in Numbers 11:1, the people murmured, speaking evil, and God sent fire to devour part of the camp, all those earlier 70 elders had been burned up. The Midrash continued that the earlier 70 elders were consumed like Nadab and Abihu, because they too acted frivolously when (as reported in Exodus 24:11) they beheld God and inappropriately ate and drank. The Midrash taught that Nadab, Abihu, and the 70 elders deserved to die then, but because God so loved giving the Torah, God did not wish to create disturb that time. Rabbi Joshua son of Korchah taught that Moses stayed on Mount Sinai 40 days and 40 nights, reading the Written Law by day, and studying the Oral Law by night. After those 40 days, on the 17th of Tammuz, Moses took the Tablets of the Law, descended into the camp, broke the Tablets in pieces, and killed the Israelite sinners. Moses then spent 40 days in the camp, until he had burned the Golden Calf, ground it into powder like the dust of the earth, destroyed the idol worship from among the Israelites, and put every tribe in its place. And on the New Moon (ראש חודש, Rosh Chodesh) of Elul (the month before Rosh Hashanah), God told Moses in Exodus 24:12: "Come up to Me on the mount," and let them sound the shofar throughout the camp, for, behold, Moses has ascended the mount, so that they do not go astray again after the worship of idols. God was exalted with that shofar, as Psalm 47:5 says, "God is exalted with a shout, the Lord with the sound of a trumpet." Therefore, the Sages instituted that the shofar should be sounded on the New Moon of Elul every year. The Rabbis noted that Exodus 24:14 mentions that Moses appointed Aaron's nephew Hur to share the leadership of the people with Aaron, but after Moses descended from Mount Sinai, Hur's name does not appear again. Rabbi Benjamin bar Japhet, reporting Rabbi Eleazar, interpreted the words of Exodus 32:5, "And when Aaron saw it, he built an altar before it," to mean that Aaron saw Hur lying slain before him and thought that if he did not obey the people, they would kill him as well. Aaron thought that the people would then fulfill the words of Lamentations 2:20, "Shall the Priest and the Prophet be slain in the Sanctuary of God?" and the people would then never find forgiveness. Aaron though it better to let the people worship the Golden Calf, for which they might yet find forgiveness through repentance. Thus, Rabbi Tanhum bar Hanilai taught that Aaron made the Golden Calf in Exodus 32:4 as a compromise with the people's demand in Exodus 32:1 to "make us a god who shall go before us." And thus Rabbi Tanhum bar Hanilai concluded that it was in reference to Aaron's decision making in this incident that Psalm 10:3 can be read to mean, "He who praises one who makes a compromise blasphemes God." Rabbi Zerika asked about an apparent contradiction of Scriptural passages in the presence of Rabbi Eleazar, or, according to another version, he asked in the name of Rabbi Eleazar. Exodus 24:18 says: "And Moses entered into the midst of the cloud," whereas Exodus 40:35 reads: "And Moses was not able to enter into the tent of meeting because the cloud abode thereon." The Gemara concluded that this teaches us that God took hold of Moses and brought him into the cloud. Alternatively, the school of Rabbi Ishmael taught in a Baraita that in Exodus 24:18, the word for "in the midst" (בְּתוֹךְ, be tokh) appears, and it also appears in Exodus 14:22: "And the children of Israel went into the midst of the sea." Just as in Exodus 14:22, the word "in the midst" (בְּתוֹךְ, be tokh) implies a path, as Exodus 14:22 says, "And the waters were a wall unto them," so here too in Exodus 24:18, there was a path (for Moses through the cloud). Rabbi Simeon ben Yohai taught that because the generation of the Flood transgressed the Torah that God gave humanity after Moses had stayed on the mountain for 40 days and 40 nights (as reported in Exodus 24:18 and 34:28 and Deuteronomy 9:9–11, 18, 25, and 10:10), God announced in Genesis 7:4 that God would "cause it to rain upon the earth 40 days and 40 nights."
Мысырдан шығу кітабының 21 - тарауы
Тораның үйретімінде (Шығу 21:12–14, Сандар 35:10–29, және Екінші заң 4:41–42 және 19:1–13) біреуді қасақана емес, жалаң қателікпен өлтірген адам өлім жазасына тартылмайтыны айтылған. Бахья ибн Пакуда осыдан жазаға тартылудың маңызды шарты – тыйым салынған іс-әрекетке сана мен дененің қатысы екендігіне дәлел тапты. Яғни, жауапкершілік үшін ниет пен амалдың екеуі де қажет. Бахья ибн Пакуда денсаулық және ауру жайында адамдардың Құдайға сенулері керектігін, сонымен қатар денсаулықтарын сақтау үшін оған көмектесетін құралдарды пайдаланып жұмыс істеулері керектігін, ал аурумен дәстүрлі жолдармен күресулері керектігін үйретті, өйткені Құдай Шығу 21:19-да: «Ол оны міндетті түрде емдесін» деп бұйырған. Мұның бәрі, денсаулықтың немесе аурудың себептері Құдайдың рұқсатысыз көмектеседі немесе зиян келтіреді деген сенімсіз.
In the Torah's teaching (in Exodus 21:12–14, Numbers 35:10–29, and Deuteronomy 4:41–42 and 19:1–13) that one who killed another unintentionally did not incur capital punishment, Baḥya ibn Paquda found proof that an essential condition of liability for punishment is the association of mind and body in a forbidden act—that liability requires both intention and action. Baḥya ibn Paquda taught that regarding health and sickness, people have a duty to trust in God, while working to maintain their health according to the means whose nature promotes this, and to fight sickness according to the customary ways, as God commanded in Exodus 21:19, "and he shall surely heal him." All of this, without trusting that the causes of health or illness will help or hurt without God's permission.
Мысырдан шығу 23-ші тарау
Вавилондық Талмудтың Шығу 23:2 аятын қарастырғаннан кейін Раши осы тұжырыммен келіспей, аятты контекстіне сәйкес түсіндіру керек деді – егер адам зұлымдардың әділеттілікті бұрмалағанын көрсе, көпшілікке еліктеп олардың ізінен бармауы керек. Нахманид Шығу 23:4-те "жауыңның", ал 23:5-те "сені жек көретіннің" деп, ал Қайталау заңы 22:2-де "бауырыңның" деп жазылғанын атап өтті. Нахманид Киелі кітапта: «Оған осылай көмектес, араларыңдағы бауырластықты еске ал, жек көрушілікті ұмыт» делінгенін түсіндірді. Бахья бен Ашер де Шығу 23:5 пен Қайталау заңы 22:1–3 арасындағы параллельдікке назар салды. Бахья былай қорытындылады: «Егер сен жауыңның есегі құласа көмектессең, ол сені бағалап, «бауырың» болады. Оған көмектессең, ол араларыңдағы «екілік» ұмытып, бауырластықтың ғана байланысын еске алады». Маймонид Шығу 23:5-ті: «Егер сен өзіңді жек көретін адамның есегі жүгінің астында жатқанын көрсең, оны көрмей өтіп кетпе, онымен бірге босат» деп оқыды, сондай-ақ Қайталау заңы 22:4-ті: «Жолда бауырыңның есегі немесе өгізі құласа, олардан көз жазып, оларға көмектеспе, әрине оларды көтеріп тұруға көмектес» деп оқыды. Маймонид адамның сапарда жолдасымен кездескенде, оның мал-мүлігі жүк астында қалған жағдайда, Шығу 23:5 бойынша, малға лайықты жүк болса да, болмаса да, жүк түсіру керек деді. Маймонид Қайталау заңы 22:4-ті түсіндіре келе, малдың жүгін түсіріп, жолшыны үрейде қалдырып кетпеу керек, бірақ малды иесімен бірге көтеріп, жүгін қайтадан тиеу керек деді. Маймонидтың пікірінше, жалпы принцип бойынша, егер мал өзіңдікі болса және оны түсіріп, қайтадан тиесең, сондай-ақ әріптесің үшін де осылай істеуге міндеттісің. Егер адам ізгі ниетті болып, заңның шегінен асып, тіпті үлкен билеуші болса да, әріптесіне тиесілі малдың сабан, қамыс сияқты жүк астында жатқанын көрсе, оны иесімен бірге түсіріп, қайтадан тиеуі керек. Маймонид Шығу 23:5 пен Қайталау заңы 22:4-тегі етістіктердің күшейтілген формасы, егер мал түсіріліп, қайтадан тиелсе, ал ол қайтадан құласа, оны тағы бір рет, тіпті жүз рет түсіріп, қайтадан тиеуге міндетті екенін көрсетеді деді. Сондықтан, жүк иесі қажет емес десе, малға біршама уақыт бойы ілесіп жүру керек. Маймонид Шығу 23:5-ті оқып, құлаған малды кездестіргенде, оны «кездесу» деп сипаттауға болатынын айтты, өйткені Шығу 23:5-те: «Жолдасыңның есегін көргенде», ал Шығу 23:4-те: «Жолда жолыққанда» делінген. Маймонидтың пікірінше, егер адам әріптесіне тиесілі мал-мүлікті жүк астында қалған кезде тапса, оның иесі қасында болмаса да, жүк түсіріп, қайтадан тиеуі керек, себебі «әрине көмектес» және «әрине көтеріп тұр» деген сөздер, осы міндеттерді кез келген жағдайда орындау керектігін білдіреді. Маймонид Шығу 23:5-те «онымен бірге» (яғни мал иесі) делінгенін, егер мал иесі сол жерде болса және бір жаққа шығып, өсиетке бағыну үшін өтіп бара жатқан адамға жүк түсіруді тапсырса, онда ол міндетті емес деді. Бірақ егер мал иесі қарт немесе ауырып қалса, онда жолаушы малды жалғыз өзі тиеп-түсіруге міндетті. Бахья ибн Пакуда Шығу 23:25-ті келтіріп, табиғаттың Тораға қатынасы құлдың қожайынына қатынасы сияқты екенін және табиғат күштерінің Тораның үйретуімен үйлесімде жұмыс істейтінін айтты. Маймонид Шығу 23:25-ті қолданып, күн сайын дұға ету Тораның міндетті өсиеті екенін растады, өйткені Шығу 23:25-те: «Құдайға, өз Иеңе қызмет ет» делінген және дәстүр бойынша, осы қызмет – дұға, өйткені Қайталау заңы 11:13-те: «Оған шын жүректен қызмет ет» делінген және біздің даналарымыз жүрекпен қызмет ету – дұға екенін айтқан.
After reviewing the Babylonian Talmud's interpretations of Exodus 23:2 "You shall not follow a multitude to do evil," Rashi disagreed with those readings and argued that one should interpret the verse according to its context to mean that if one sees wicked people perverting justice, one should not follow them just to go with the crowd. Naḥmanides noted that Exodus 23:4 states "your enemy's" and Exodus 23:5 says "of him who hates you," while the parallel commandment in Deuteronomy 22:2 says "your brother's." Naḥmanides taught that Scripture thus means to say, "Do this for him (in assisting him), and remember the brotherhood between you and forget the hatred." Similarly, Baḥya ben Asher noted the parallel between Exodus 23:5 and Deuteronomy 22:1–3. Baḥya concluded that Scripture thus promises that "if you assist your enemy with his falling donkey, he will eventually appreciate you and become 'your brother.' When you assist him, he will forget the 'hatred' between you and only remember the bond of love that unites brothers." Maimonides read Exodus 23:5, "If you see the ass of him that hates you lying under its burden, you shall forbear to pass by him; you shall surely release it with him," together with Deuteronomy 22:4, "You shall not see your brother's ass or his ox fallen down by the way, and hide yourself from them; you shall surely help him to lift them up again." Maimonides taught that when a person encounters a colleague on a journey and the colleague's animal has fallen under its load, Exodus 23:5 commands the person to unload the burden from it, whether or not the animal was carrying an appropriate burden for it. Maimonides interpreted Deuteronomy 22:4 to command that one should not unload the animal and depart, leaving the wayfarer in panic, but one should lift up the animal together with its owner, and reload the animal's burden on it. Maimonides taught that the general principle is that if the animal were one's own and one would unload and reload it, one is obligated to unload and reload it for a colleague. If one is pious and goes beyond the measure of the law, even if one is a great prince, and sees an animal belonging to a colleague fallen under a load of straw, reeds or the like, one should unload and load it with its owner. Maimonides interpreted the intensified form of the verbs in Exodus 23:5 and Deuteronomy 22:4 to indicate that if one unloaded and reloaded the animal, and it fell again, one is obligated to unload and reload it another time, indeed even 100 times. Thus, one must accompany the animal for a distance thereafter, unless the owner of the burden says that it is not necessary. Maimonides read Exodus 23:5 to obligate one when one sees the fallen animal in a way that can be described as an encounter, for Exodus 23:5 says, "When you see your colleague's donkey," and Exodus 23:4 says, "When you encounter . ." Maimonides taught that if one finds an animal belonging to a colleague fallen under its load, it is a commandment to unload and reload it even if its owner is not present, for the words "You shall certainly help" and "You shall certainly lift up" imply that one must fulfill these commandments in all situations. Maimonides said that Exodus 23:5 says "together with him" (that is, the animal's owner) to teach that if the owner of the animal was there and goes off to the side and relies on the passerby to unload it alone because the passerby is subject to a commandment, then the passerby is not obligated. If the owner of the animal is old or ailing, however, the passerby is obligated to load and unload the animal alone. Baḥya ibn Paquda cited Exodus 23:25 for the proposition that the relation of nature to the Torah is that of a servant to a master, and the forces of nature operate in harmony with the teaching of the Torah. Maimonides cited Exodus 23:25 to support the proposition that it is a positive Torah commandment to pray every day, for Exodus 23:25 states: "You shall serve God, your Lord," and tradition teaches that this service is prayer, as Deuteronomy 11:13 says, "And serve Him with all your heart," and our Sages said that the service of the heart is prayer.
Мысырдан шығу 24-тарау
Бахья ибн Пакуда Шығу кітабының 24:7 аятындағы "есту" сөзін, "біз істейміз және тыңдаймыз" деген сөзді, құлақпен естігендей емес, жүрекпен сену және қабылдау ретінде түсіндірді, мысалы, Естер кітабының 6:3 аятында: "Дерлік осылай, Израиль, тыңда және оны орындауға тырыс". Бахья ибн Пакуда Шығу кітабының 24:10 аятындағы "Оның аяқтарының астында" деген сөз Құдайдың денесі мен дене мүшелері бар екенін көрсетеді деп атап көрсетті. Бахья, адамдардың Құдайды антропоморфтыққа салуына және Құдайды адамдық қасиеттермен сипаттауына қажеттілік себеп болғанын түсіндірді, осылайша адамдар Құдайды өз саналарында ұғына алады. Мұндай сипаттама тек метафора екенін, ал шындық тым терең, тым биік, тым құдіретті және адам санасының қабілеттерінен тым алыс екенін түсінгеннен кейін, адамдар біле алады. Бахья дана ойшылдарға сөздердің қабығын жоюға, олардың денелігін алып тастауға және саналарындағы қабілеттеріне қарай, шын мағынасына қадам-қадаммен көтерілуге кеңес берді.
Baḥya ibn Paquda interpreted the word "hear" in Exodus 24:7, "we will do and we will hear," not to mean hearing of the ear, but belief and acceptance of the heart, as in Deuteronomy 6:3, "Hear therefore, O Israel, and observe to do it." Baḥya ibn Paquda noted that Exodus 24:10, "under His feet," implies that God has physical form and body parts. Baḥya explained that necessity brought people to anthropomorphize God and describe God in terms of human attributes so that human listeners could grasp God in their minds. After doing so, people can learn that such description was only metaphorical, and that the truth is too fine, too sublime, too exalted, and too remote from the ability and powers of human minds to grasp. Baḥya advised wise thinkers to endeavor to remove the husk of the terms and their corporeality and ascend in their minds step by step to reach the true intended meaning according to the power and ability of their minds to grasp.
Мысырдан шығу кітабының 21 - тарауы
Якоб Милгром Мысырдан шығу 21–23-ті Тораның ең көне заң кодексі деп атады. Дэвид Райт Келісім кодексі – Мысырдан шығу 20:23–23:19 – тікелей, бірінші кезекте және толығымен Хаммурапи заңдарына тәуелді болды деп дәлелдеді. Құтқарушы қалалар туралы заңның пайда болуын түсіндіре отырып, судья Оливер Венделл Холмс кіші алғашқы заң процедураларының кек алуға негізделгенін жазды. Рим және неміс заңдары қандық даудан бастау алды, ол бастапқыда ерікті, кейін міндетті болған, дауды төлеу арқылы аяқталды. Холмс англосаксондық тәжірибеде Вильгельм Жеңімпаздың кезінде қандық даудың толығымен жойылғанын хабарлады. Бұрынғы күндердегі кісі өлтірулер мен үй өртеулер, кейіннен зардап шеккендердің шағымдарына, ал содан кейін заңгерлерге таныс заңдық іс-әрекеттерге айналды. Консервативті иудаизмнің еврей заңдары және стандарттары жөніндегі комитетіне жазған раввиндер Эллиот Н. Дорф және Аарон Л. Макклер, басқа аяттармен қатар, Мысырдан шығу 21:19–20-ға сүйене отырып, қоғамымыздың мұқтаж адамдарға денсаулық сақтауды қамтамасыз етуге көмектесу міндетін тапты. Дорф және Макклер раббилердің емдеуге рұқсат беру және талап етуді бірнеше аяттарда тапқанын атап өтті, соның ішінде Мысырдан шығу 21:19–20, онда шабуыл жасаған адам құрбанының «толыққанды жазылуын» қамтамасыз етуге міндетті, және 5 Моисей кітабы 22:2, «Жоғалған мүлікті оған қайтаруға тиіссіз». Дорф және Макклер Талмудтың Мысырдан шығу 21:19–20-ны дәрігерлерге емдеуге рұқсат беру ретінде түсіндіргенін хабарлады. Мысырдан шығу 21:32 30 шекель күміс айыпты қарастырады. Төменде Киелі кітапта қолданылған салмақ өлшемдерінің қазіргі заманғы эквиваленттеріне аудармасы келтірілген:
Jacob Milgrom identified Exodus 21–23 as the Torah's oldest law code. David Wright argued that the Covenant Code of Exodus 20:23–23:19 was directly, primarily, and throughout dependent upon the Laws of Hammurabi. Explaining the origins of the law that one can see in the Cities of Refuge, Justice Oliver Wendell Holmes Jr. wrote that early forms of legal procedure were grounded in vengeance. Roman law and German law started from the blood feud, which led to the composition, at first optional, then compulsory, by which the feud was bought off. Holmes reported that in Anglo Saxon practice, the feud was pretty well broken up by the time of William the Conqueror. The killings and house burnings of an earlier day became the appeals of mayhem and arson, and then the legal actions now familiar to lawyers. Writing for the Committee on Jewish Law and Standards of Conservative Judaism, Rabbis Elliot N. Dorff and Aaron L. Mackler relied on Exodus 21:19–20, among other verses, to find a duty to help see that our society provides health care to those who need it. Dorff and Mackler noted that the Rabbis found the authorization and requirement to heal in several verses, including Exodus 21:19–20, according to which an assailant must insure that his victim is "thoroughly healed," and Deuteronomy 22:2, "And you shall restore the lost property to him." Dorff and Mackler reported that the Talmud read Exodus 21:19–20 as giving permission physicians to cure. Exodus 21:32 reports a penalty of 30 shekels of silver. This table translates units of weight used in the Bible into their modern equivalents:
Бенджамин Сомер ежелгі бір оқырманның Шығу кітабының 22:24 аятында түсіндірме жазғанын айтты. Сомердың жазуынша, Шығу кітабы 22:24 аяты бастапқыда: «Егер Менің халқыма ақша қарыз берсең, оларға қарыз берушідей қарама, олардан пайыз алма» деп жазылған. Бірақ еврей тіліндегі «халқым» деген сөз әдетте «адамдар» мағынасын білдірсе де, «кедейлер» немесе «жабайы халық, шаруалар» деген мағынаны да білдіре алады (Ишая 3:15; Забур 72:2; және Нехемия 5:1). Осы екінші мағынаны нақтылау үшін, кейінгі жазушы «сіздердің араларындағы кедейлерге» деген сөздерді «халқым» деген сөзден кейін бірден қосып жазған.
Benjamin Sommer taught that an ancient reader inserted a clarifying comment into Exodus 22:24. Sommer wrote that Exodus 22:24 originally read, "If you lend money to My עַם, am, do not act toward them as a creditor; exact no interest from them," but because the Hebrew word עַם, am, usually means "people," but can also mean "the poor" or "common folk, peasantry" (as in Isaiah 3:15; Psalm 72:2; and Nehemiah 5:1), to make clear that the second of these meanings was to be understood, a later scribe added the words "to the poor among you" immediately after עַם, am.
Мысырдан шығу 23-ші тарау
Мысырдан шығу 23:12 демалыс күні заңын қайталайды. 1950 жылы консервативті иудаизмнің еврей заңдары және стандарттары жөніндегі комитеті: «Автокөлікті пайдаланбау – демалыс күнінің тыныштық рухын сақтаудағы маңызды көмекші. Мұндай шектеу отбасы мүшелерінің демалыс күні бірге болуына да көмектеседі. Дегенмен, егер отбасы синагогтан шалқары қашықтықта тұрса, синагогка бару үшін автокөлікті пайдалану демалыс күнін бұзу деп есептелмейді, керісінше, мұндай қатысу біздің сенімімізге адалдықтың білдірілуі болып саналады. Халықтың өзгеретін қажеттіліктеріне жауап беретін, өмір сүретін және дамитын Халаха рухында электр шамдарын демалыс күнінің қуанышын арттыру немесе мицва орындау кезінде жекелеген ыңғайсыздықтарды азайту үшін пайдалануға рұқсат етеміз». Юлиус Веллхаузен ертедегі израильдік дінді табиғаттың жылдық циклымен байланыстырды және Киелі кітаптың кейіннен ғана мерекелерді Мысырдан шығу сияқты тарихи оқиғалармен байланыстырғанына сенді. Джеймс Кугельдің мәлімдемесінше, қазіргі ғалымдар әдетте Құрбан айт мерекесінің бастапқыда екі бөлек мерекеден құралғанымен келіседі. Бір мерекеде малдан жануар сойылып, желінетін, песах құрбандығы болды. Ол көктемгі күн мен түннің теңелуі мен қыс аяқталуын белгілейтін айдың толу айында, малшылардың арасында құрбандыққа шалынды. Олардың мақсаты – малдың жаз бойы қауіпсіз және өнімді болуы үшін Құдайдың инаятын алу (Мысырдан шығу 12:6). Малшылар жануарды үйде сойып, оның қанын үйдің есік жақтауларына және төбесіне шашыратып, жамандықтан сақтану керек еді (Мысырдан шығу 12:7). Рәсімде сүйек сындырмау қажет болды (Мысырдан шығу 12:46), құрбандық келген малға зиян келтірмеу үшін. Ғалымдар «песах» атауының «секіру» дегенді білдіретін сөзден шыққандығын болжайды (1 патшалар 18:21 және 26), ал мереке бастапқыда қандай да бір рәсімдік «секірумен» байланысты болған болуы мүмкін деп санайды. Екінші мереке – Ашымаған нан мерекесінде фермерлер қыстың арпа егіні пісіп, жинауға дайын болған кезде жеті күн бойы ашымаған арпа нанын жейтін. Олар бұл мерекені жергілікті киелі орынға сапармен тойлаған (Мысырдан шығу 23:17 және 34:23). Қазіргі ғалымдар нанның ашытқысыз болуы тазалықты білдіреді деп санайды (Леуіліктер 2:11). Мысырдан шығу 23:14–17 және 34:18–23-тегі мерекелердің тізімі Ашымаған нан мерекесінің тәуелсіз болғанын көрсетеді. Қазіргі ғалымдар фермерлердің Ашымаған нан мерекесі мен малшылардың Құрбан айт мерекесі кейіннен бірігіп, Құрбан айт мерекесі үйден ғибадатханаға көшіп, біріктірілген мереке Мысырдан шығумен байланыстырылғанын (Екінші заң 16:1–4) айтады.
Exodus 23:12 restates the law of the Sabbath. in 1950, the Committee on Jewish Law and Standards of Conservative Judaism ruled: "Refraining from the use of a motor vehicle is an important aid in the maintenance of the Sabbath spirit of repose. Such restraint aids, moreover, in keeping the members of the family together on the Sabbath. However where a family resides beyond reasonable walking distance from the synagogue, the use of a motor vehicle for the purpose of synagogue attendance shall in no wise be construed as a violation of the Sabbath but, on the contrary, such attendance shall be deemed an expression of loyalty to our faith. . [I]n the spirit of a living and developing Halachah responsive to the changing needs of our people, we declare it to be permitted to use electric lights on the Sabbath for the purpose of enhancing the enjoyment of the Sabbath, or reducing personal discomfort in the performance of a mitzvah." Julius Wellhausen conceived of early Israelite religion as linked to nature's annual cycle and believed that Scripture only later connected the festivals to historical events like the Exodus from Egypt. James Kugel reported that modern scholars generally agreed that Passover reflects two originally separate holidays arising out of the annual harvest cycle. One Festival involved the sacrificing and eating of an animal from the flock, the pesa sacrifice, which arose among shepherds who sacrificed in the light of the full moon of the month that marked the vernal equinox and the end of winter (as directed in Exodus 12:6) to bring Divine favor for a safe and prosperous summer for the rest of the flock. The shepherds slaughtered the animal at home, as the rite also stipulated that some of the animal's blood be daubed on the doorposts and lintel of the house (as directed in Exodus 12:7) to ward off evil. The rite prescribed that no bone be broken (as directed in Exodus 12:46) so as not to bring evil on the flock from which the sacrifice came. Scholars suggest that the name pesa derived from the verb that means "hop" (as in 1 Kings 18:21 and 26), and theorize that the holiday may originally have involved some sort of ritual "hopping." A second Festival—the Festival of Unleavened Bread—involved farmers eating unleavened barley bread for seven days when the winter's barley crop had reached maturity and was ready for harvest. Farmers observed this Festival with a trip to a local sanctuary (as in Exodus 23:17 and 34:23). Modern scholars believe that the absence of yeast in the bread indicated purity (as in Leviticus 2:11). The listing of Festivals in Exodus 23:14–17 and 34:18–23 appear to provide evidence for the independent existence of the Festival of Unleavened Bread. Modern scholars suggest that the farmers' Festival of Unleavened Bread and the shepherds' Passover later merged into a single festival, Passover moved from the home to the Temple, and the combined festival was explicitly connected to the Exodus (as in Deuteronomy 16:1–4).
Мысырдан шығу 24-тарау
Харольд Фиш Синай тауындағы аян мен келісімнің Шығу кітабының 24-тарауында жазылғанын, ал Уильям Шекспирдің "Гамлет" пьесасында Гамлет ханзаданың қайтыс әкесінің көрінісінде осыған ұқсас жағдайдың бейнеленгенін айтты. Фиш атап көрсеткендей, екі жағдайда да әке бұйрық береді, оны естуге тек біреу шақырылады, ал қалғандары қорқып алыс тұрады, бұйрық жазылып алынады және тараптар келісімге келеді. Эфраим Шпайзер "Тора" (תּוֹרָה) сөзінің Есімдер кітабындағы мағыналарын қарастырып, бұл сөздің "оқыту, нұсқау беру" сияқты мағыналарды білдіретін түбірден шыққандығын жазды. Сондықтан, Шығу кітабы 24:12-де бұл сөз жалпы ережелер мен нақыл сөздерге қатысты, ал контекстте ол Есімдер кітабының толық атауы ретінде түсінілмеуі керек. Шпайзер Шығу кітабы 24:12-нің Келісім кодексіне (Шығу кітабы 21–23) сілтеме жасайтынын, ол Шығу кітабы 34:1-де екі тас тақтаға жазылған және оның ұзындығы шектеулі болғандығын көрсетеді. Моше Гринберг бүкіл Шығу кітабының оқиғасын "Құдайдың отты көрінісінің дамуы" ретінде қарастыруға болатынын айтты. Сол сияқты, Уильям Пропп отты (אֵשׁ, esh) Құдайдың жерде пайда болатын ортасы ретінде көрсетті – Шығу кітабы 3:2-дегі Жануар бұтасы, Шығу кітабы 13:21–22 және 14:24-тегі бұлт тірегі, Шығу кітабы 19:18 және 24:17-дегі Синай тауының үстінде, Шығу кітабы 40:38-дегі ғибадатхана үстінде. Эверетт Фокс "дәулет" (כְּבוֹד, kevod) және "қасарыс" (כָּבֵד לֵב, kaved lev) сөздерінің Шығу кітабындағы біртұтас мағынаны беретін маңызды сөздер екенін атап өтті. Сондай-ақ, Пропп "Шығу" кітабында ауырлықты, дәулетті, байлықты және беріктікті білдіретін kvd түбірін қайта-қайта кездесетін тақырып ретінде анықтады: Мұса Шығу кітабы 4:10-да ауыр тілмен, ал Шығу кітабы 17:12-де ауыр қолдармен қиналды; Фараонның жүрегі Шығу кітабы 7:14; 8:11, 28; 9:7, 34; және 10:1-де берік болды; Фараон Израиль халқының еңбегін Шығу кітабы 5:9-да ауырлатты; Құдай жауап ретінде Шығу кітабы 8:20; 9:3, 18, 24; және 10:14-те ауыр апаттар жіберді, осылайша Фараоннан Құдайдың дәулеті Шығу кітабы 14:4, 17 және 18-де анық көрінеді; кітаптың мәні Құдайдың отты Дәулетінің түсуімен аяқталады, ол алдымен Синайға, содан кейін Шығу кітабы 19:16; 24:16–17; 29:43; 33:18, 22; және 40:34–38-де ғибадатханаға "ауыр бұлт" ретінде сипатталады.
Harold Fisch argued that the revelation and covenant at Mount Sinai memorialized in Exodus 24 is echoed in Prince Hamlet's meeting with his dead father's ghost in of William Shakespeare's play Hamlet. Fisch noted that in both cases, a father appears to issue a command, only one is called to hear the command, others stay at a distance in terror, the commandment is recorded, and the parties enter into a covenant. Noting numerous connotations of the word "Torah" (תּוֹרָה) in the Pentateuch, Ephraim Speiser wrote that the word is based on a verbal stem signifying "to teach, guide," and the like, and thus in Exodus 24:12, refers to general precepts and sayings, and in context cannot be mistaken for the title of the Pentateuch as a whole. Speiser argued that Exodus 24:12 refers to the Covenant Code (Exodus 21–23), which Exodus 34:1 indicates was inscribed on two stone tablets and thus necessarily restricted in length. Moshe Greenberg wrote that one may see the entire Exodus story as "the movement of the fiery manifestation of the divine presence." Similarly, William Propp identified fire (אֵשׁ, esh) as the medium in which God appears on the terrestrial plane—in the Burning Bush of Exodus 3:2, the cloud pillar of Exodus 13:21–22 and 14:24, atop Mount Sinai in Exodus 19:18 and 24:17, and upon the Tabernacle in Exodus 40:38. Everett Fox noted that "glory" (כְּבוֹד, kevod) and "stubbornness" (כָּבֵד לֵב, kaved lev) are leading words throughout the book of Exodus that give it a sense of unity. Similarly, Propp identified the root kvd—connoting heaviness, glory, wealth, and firmness—as a recurring theme in Exodus: Moses suffered from a heavy mouth in Exodus 4:10 and heavy arms in Exodus 17:12; Pharaoh had firmness of heart in Exodus 7:14; 8:11, 28; 9:7, 34; and 10:1; Pharaoh made Israel's labor heavy in Exodus 5:9; God in response sent heavy plagues in Exodus 8:20; 9:3, 18, 24; and 10:14, so that God might be glorified over Pharaoh in Exodus 14:4, 17, and 18; and the book culminates with the descent of God's fiery Glory, described as a "heavy cloud," first upon Sinai and later upon the Tabernacle in Exodus 19:16; 24:16–17; 29:43; 33:18, 22; and 40:34–38.
Литургияда
Шығу 21:1–11-дегі құлдар туралы заңдар Рабби Исмаилдің Бараитасындағы Тораны түсіндіруге арналған Он үш ереженің оныншысын қолдануды көрсетеді. Көптеген яһудилер оны Песукей д’Зимра дұғасынан бұрынғы оқулардың бір бөлігі ретінде оқиды. Оныншы ережеде жалпылама түсінікке енген, бірақ кейіннен одан өзге нәрсені талқылау үшін бөлініп көрсетілген нәрсе, жеңіл және қатаң талаптарға сай қарастырылады. Шығу 21:1–6 алты жылдан кейін босатылатын еврей келісімшарт қызылқызылдарының заңдарын сипаттайды. Содан кейін Шығу 21:7–11 еврей әйел келісімшарт қызылқызылы туралы айтады, оны еврей келісімшарт қызылқызылдары туралы жалпылама түсінікке енгізілген деп ойлауға болар еді. Бірақ Шығу 21:7 оның бостандыққа жету жолдарының еркектерден өзгеше екенін көрсетеді. Керісінше, Тора еврей әйел келісімшарт қызылқызылы үшін жеңілдетілген ережені қолданады, себебі ол алты жыл толуына дейін босатылуы мүмкін – жасөспірлікке жеткенде немесе қожайынының қайтыс болғанда. Сонымен қатар, Шығу 21:7–11 еврей әйел келісімшарт қызылқызылына қатысты қатаң ережені де қолданады, себебі оны қожайынының немесе оның ұлына қарсы оның еркінен тысқары үйлендіруге болады. Ал Шығу 22:8-дегі залал туралы заңдар Рабби Исмаилдің Бараитасындағы Тораны түсіндіруге арналған Он үш ереженің алтыншысына мысал келтіреді. Алтыншы ережеде жалпылама түсінікке ерекшелік, одан кейін тағы бір жалпылама түсінік келсе, ерекшелікке ұқсас нәрседен басқа ештеңе шығаруға болмайды делінеді. Адам барлық нәрсенің қамтылғанын түсіну үшін жалпылама түсініктерді оқи алады, бірақ ерекшелік тек нақты элементтердің ғана қамтылғанын көрсетеді. Ереже нақты көрсетілген заттарға ұқсас болған жағдайда, барлық нәрсенің қамтылғаны туралы тұжырымдама арқылы көрінетін қайшылықты шешеді. Осылайша, Шығу 22:8 «барлық залал туралы мәселелермен» басталады және «жоғалған кез келген нәрсемен» аяқталады – екі жалпылама түсінік. Бірақ екі жалпылама түсінік арасында Шығу 22:8 бірнеше нақты элементтерді көрсетеді – «сиыр үшін, есек үшін, қой үшін, киім үшін». Алтыншы ережені қолдану, айыппұлдың ішкі құны бар жылжымалы заттарға – сиырға, есекке, қойға немесе киімге қатысты екенін, бірақ жылжымайтын мүлікке және ішкі құны жоқ келісімшарттарға қатысты емес екенін көрсетеді. Кейбір яһудилер жолға шыққанда «Тәулет ха-Дерех» деп аталатын үш рет қайталап оқылатын Шығу 23:20-ны оқиды. Сондай-ақ, кейбір яһудилер сенбі күнгі тамақтану кезінде орындалатын Йом Шаббатон әнінің (земир) бөлігі ретінде Шығу 24:7-дегі «біз орындаймыз және бағынамыз» деген сөздерді оқиды.
The laws of the servant in Exodus 21:1–11 provide an application of the tenth of the Thirteen Rules for interpreting the Torah in the Baraita of Rabbi Ishmael that many Jews read as part of the readings before the Pesukei d'Zimrah prayer service. The tenth rule provides that an item included in a generalization that is then singled out to discuss something of a kind different from the generalization is singled out to be more lenient and more stringent. Exodus 21:1–6 describes the laws of the Jewish indentured servant, who goes free after six years. Then Exodus 21:7–11 turns to the female Jewish indentured servant, who one might have thought was included in the generalization about Jewish indentured servants. Instead, Exodus 21:7 says that her avenues to freedom are not as those of her male counterpart. Rather, the Torah applies a more lenient rule to the female Jewish indentured servant, as she may go free before six years have passed—upon the onset of puberty or the death of her master. And Exodus 21:7–11 also applies a more stringent rule to the female Jewish indentured servant, as she may be betrothed against her will to the master or his son. And the laws of trespass in Exodus 22:8 provide an example of the sixth of the Thirteen Rules for interpreting the Torah in the Baraita of Rabbi Ishmael. The sixth rule provides that when a generalization is followed by a specification followed by another generalization, one may not infer anything except that which is like the specification. One might read the generalizations to teach that all things are included, but the specification implies that only the specific items are included. The rule resolves the apparent contradiction by inferring that everything is included, provided it is similar to the items specified. Thus, Exodus 22:8 begins by referring to "every matter of trespass" and concludes by referring to "any manner of lost thing"—two generalizations. But between the two generalizations, Exodus 22:8 refers to a number of specific items—"for ox, for donkey, for sheep, for garment." Applying the sixth rule teaches that the fine applies to movable things with intrinsic value—like an ox, donkey, sheep, or garment—but not to immovable real estate and not to contracts, which have no intrinsic value. Some Jews recite Exodus 23:20 three times as part of the Wayfarer's Prayer (Tefilat HaDerech), said on setting out on a journey. Some Jews recite the words "we will do, and we will obey" in Exodus 24:7 as part of the song (zemer) Yom Shabbaton sung at the Sabbath day meal.
Апталық мақам
Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның парашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. Мишпатим парашасы үшін сефардтық яһудилер Мақам Сабаны қолданады, бұл мақам адам мен Құдай арасындағы өзара уәделесуді бейнелейді. Құдайдың бұйрықтарын орындау арқылы, адам осы уәделесуді сақтайды, сондықтан көптеген бұйрықтарды қамтитын осы парашада сефардтық яһудилер Мақам Сабаны қолданады.
In the Weekly Maqam, Sephardic Jews each week base the songs of the services on the content of that week's parashah. For Parashat Mishpatim, Sephardic Jews apply Maqam Saba, the maqam that symbolizes the covenant between man and God. By following commandments, one obeys God's covenant, and therefore in this parashah, with its multitude of commandments, Sephardi Jews apply Maqam Saba.
Жалпы
Парашаға арналған хафтара – Еремия 34:8–22 және 33:25–26.
The haftarah for the parashah is Jeremiah 34:8–22 and 33:25–26.
Қорытынды
Еремияға Раббының мына сөзі келді: Седекиях патша Иерусалим халқымен келісім жасап, оларға: «Ерлер де, әйелдер де – еврей құлдарын босатып жіберсін, және ешкім оларды қайтадан құл қылмасын!» – деп жар салды. Сонда басшылар мен халық оның сөзін тыңдап, еврей құлдарын босатып жіберді. Бірақ кейін олар қайта бұрылып, босатылған қызметшілерін қайтадан құлдыққа түсірді. Сонда Раббы Еремияға былай деп сөзін жеткізді: «Мен сендердің ата-бабаларыңмен, оларды Мысыр елінен, құлдықтан шығарғанда келісім жасасқан едім. Оларға: «Жетінші жылы әрбір еврей құлыңды босатып жіберсіңдер» дедім. Бірақ ата-бабаларың тыңдамады. Алайда халық бұрылып, Раббының көз алдында дұрыс іс жасады, көршілеріне бостандық жариялап, Раббымен киелі орында келісім жасасты. Бірақ халық қайтадан бұрылып, Раббының атын масқаралады, бостандыққа шыққан қызметшілерін қайтадан құлдыққа түсірді. Сондықтан Раббы былай деді: «Сендер көршілеріңе бостандық жариялауға Раббының сөзін тыңдамағандықтарың үшін, енді Мен сендерге қылыш, оба және ашаршылықтан бостандық жариялаймын. Мен Яһуданың және Иерусалимнің басшыларын, шенеуніктерді, дін қызметкерлерін және жер бетіндегі барлық халықты, Менің келісімімді бұзғандарды, оны бекіту үшін бұзауды екіге бөліп, арасынан өткендерді жауларының қолына беремін. Олардың денелері құстар мен жануарлардың жеміне айналады. Мен Седекияхты және оның басшыларын Вавилон патшасының қолына беремін. Ол Иерусалимді өртеп, Яһуда қалаларын қиратып тастайды». Хафтара Еремия 33:25–26-ға оралып, Раббының аспан мен жердің заңдарын белгілегендей, Яқып пен Дәуіттің ұрпақтарын тастамайтынын, бірақ олардың арасынан Ыбырайым, Ысқақ және Яқыптың ұрпақтарынан билеушілер тағайындайтынын, өйткені Ол оларға рақым етеді және олардың тұтқындықтарын аяқтайды деп хабарлайды.
The word of the Lord came to Jeremiah after King Zedekiah made a covenant with the people of Jerusalem to proclaim liberty, that all should let their Hebrew slaves—both men and women—go free, and that none should make bondmen of them. All the princes and people listened and let their Hebrew slaves go free, but afterwards they turned and caused their servants whom they had freed to return to subjugation. Therefore, the word of the Lord came to Jeremiah, saying that God had made a covenant with the Israelites' forefathers when God brought them out of the land of Egypt and out of the house of bondage that in the seventh year they must let every Hebrew slave go free, but their forefathers did not listen. The people had turned and done what is right in God's eyes, proclaiming liberty to their neighbors, making a covenant before God in the Temple. But the people turned again and profaned God's name, causing their servants whom they had freed to return to subjugation as servants once again. Therefore, God said that as the people had not listened to God to proclaim liberty to their neighbors, God would proclaim for the people liberty to the sword, pestilence, and famine, and would make them a horror to all the kingdoms of the earth. God would give over to their enemies the princes of Judah, the princes of Jerusalem, the officers, the priests, and all the people of the land who had transgressed God's covenant, who had sealed the covenant by cutting a calf in half and passing between the two parts of the calf, and their dead bodies would be food for scavengers. And God would give Zedekiah and his princes into the hand of the king of Babylon, who would return to burn Jerusalem and lay desolate the cities of Judah. The Haftarah concludes by returning to Jeremiah 33:25–26, reporting that God said that as surely as God had decreed the ordinances of heaven and earth, God would not cast away the descendants of Jacob and David, but God would make from among them rulers of the descendants of Abraham, Isaac, and Jacob; for God would have compassion on them and end their captivity.
Парашахпен байланысы
Параша мен хафтара екеуі де еврей құлдарын босату туралы заңды қарастырады. Параша мен хафтарада "иврит" (иври), "құл" немесе "қызметші" (эвед), "бостандыққа шығару" (хофши) және "ода" (брит) сөздері қолданылады. Хафтара парашадан цитата келтіреді. Сондай-ақ хафтара парашаның оқиғасын айтады (бұрынғы парашада сипатталғандай), яғни Құдайдың израильдіктерді "Мысыр елінен, құлдықтан" шығарған уақытын еске түсіреді.
Both the parashah and the haftarah address the law requiring the release of Hebrew slaves. Both the parashah and the haftarah use the words "Hebrew" (ivri), "slave" or "servant" (eved), "free" (chofshi), and "covenant" (brit). The haftarah quotes the parashah. And the haftarah recites the setting of the parashah (described in the previous parashah), the time at which God brought the Israelites "out of the land of Egypt, out of the house of bondage."
Шаббат Шәкәлімде
Шаббат Шәкәлімде параша оқылғанда (мысалы, 2023, 2026, 2028 және 2029 жылдары), егер бұл Шаббат Рош Ходеш Шаббатымен немесе Махар Ходеш Шаббатымен бірге келсе де, хафтара 2 Патшалар кітабының 12:1–17 аяттары оқылады.
When the parashah is read on Shabbat Shekalim (as in 2023, 2026, 2028, and 2029), even if such Shabbat coincides with Shabbat Rosh Chodesh or Shabbat Machar Chodesh, the haftarah is 2 Kings 12:1–17.
Шаббат күні Рош Ходеш
Рош Ходеш Шаббаты күні Тораның бөлігі оқылғанда, егер бұл Шаббат Шаббат Шекалимге тос келмесе (мысалы, 2024 жылы), хафтара Ишая кітабының 66:1–24 аяттары оқылады.
When the parashah is read on Shabbat Rosh Chodesh, if such Shabbat is not also Shabbat Shekalim (as in 2024), the haftarah is Isaiah 66:1–24.
Шаббат махар ходесі күні
Шаббат Махар Ходеш күні параша оқылғанда, егер бұл Шаббат Шаббат Шекалиммен бірге келмесе (2027 және 2030 жылдардағыдай), хафтара 1 Самуил кітабының 20:18–42 аяттары оқылады.
When the parashah is read on Shabbat Machar Chodesh, if such Shabbat is not also Shabbat Shekalim (as in 2027 and 2030), the haftarah is 1 Samuel 20:18–42.
Ежелгі
Ешнуна заңдары 53–55. Шумер, шамамен б.з.д. 2100 жыл. Мысалы, Реувен Ярон. Ешнуна заңдары. Brill Academic Publishers, 1997 жыл. (Мүйіз соққан бұқа туралы). Хаммурапи кодексі 194–214, 250–51. Бабыл, шамамен б.з.д. 1780 жыл. Мысалы, Джеймс Б. Притчард. "Ескі өсиетке қатысты ежелгі Таяу Шығыс мәтіндері", 175, 178 беттер. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1969 жыл. (Көзге көз, мүйіз соққан бұқа туралы).
Laws of Eshnunna 53–55. Sumer, circa 2100 BCE. In, e. g., Reuven Yaron. The Laws of Eshnunna. Brill Academic Publishers, 1997. (ox that gores). Code of Hammurabi 194–214, 250–51. Babylonia, Circa 1780 BCE. In, e. g., James B. Pritchard. Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, pages 175, 178. Princeton: Princeton University Press, 1969. (An eye for an eye, ox that gores).
Шығыс Рабба 30:1–32:9. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. Симон М. Лерман аударған, 3-том, 346–413-беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Рашидің Шығу кітабына түсіндірмесі 21–24-тараулары. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Yisrael Isser Zvi Herczeg. Раши: Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және жарықтандырылған, 2-том, 247–317-беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның "Шығу туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" кітабында. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 225–302-беттер. Атланта: Scholars Press, 1997 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 2:14; 3:1, 35, 47; 4:3, 11. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдары. Мысалы, Jehuda Halevi. Кузари: Израиль дінінің дәлелі. Генри Слонимскидің кіріспесі, 90, 135, 168, 175, 204, 217-беттер. Нью-Йорк: Schocken, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. Франция, 1153 жыл. Мысалы, Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Exodus (Shemot). Аударған және түсіндірген: H. Norman Strickman және Arthur M. Silver, 2-том, 447–530-беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1996 жыл. Маймонид. Мишне Тора, Кіріспе, 1. Каир, Египет, 1170–1180 жылдары. Маймонид. "Ақылға сыймағандарға арналған нұсқаулық". Каир, Египет, 1190 жыл. Мысалы, Moses Maimonides. "Ақылға сыймағандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 17–19, 28, 32, 34, 37, 51, 58–59, 64, 96, 160, 163, 221, 223, 277, 315, 317, 323, 333, 339–44, 347, 353, 371, 374–75, 387-беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 517–74-беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Тораға түсініктеме. Чарльз Б. Шавель аударған, 2-том, 338–433-беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973 жыл. "Зохар" кітабы 2:94а–126а. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, The Zohar. Аударған Harry Sperling және Maurice Simon. 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Midrash Rabbeinu Bachya: Rabbi Bachya ben Asherдің Тораға түсініктемесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 4-том, 1122–217-беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Baal Haturim Chumash: Shemos/Exodus. Аударған Eliyahu Touger, редакциялаған және түсіндірген Avie Gold, 2-том, 755–811-беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2000 жыл. Героналық Ниссим (Ран). Дерәшос Харан (Ранның сөздері), 4-сөз. Барселона, Каталония, 14 ғасыр. Мысалы, Yehuda Meir Keilson. Derashos HaRan: Ранның сөздері, Героналық Раббину Ниссим бен Реувен, аударған, түсіндірген және жарықтандырған. 1-том, 277–363-беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2019 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақтың құрбандығы). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Елияху Мунк аударған және қысқарған, 1-том, 437–58-беттер. Нью-Йорк: Lambda Publishers, 2001 жыл. Исаак Абраванел. Иман қағидалары. 3, 5, 12, 17, 19-тараулар. Неаполь, Италия, 1494 жыл. Мысалы, Isaac Abravanel. Иман қағидалары (Rosh Amanah). Аударған Menachem Marc Kellner, 66, 76, 116, 118, 154, 171-беттер. Рутерфорд, Нью-Джерси: Fairleigh Dickinson University Press, 1982 жыл. Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдары аралығында. Мысалы, Abarbanel: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Shemos/Exodus. Аударған және түсіндірген Israel Lazar, 258–93-беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл.
Exodus Rabbah 30:1–32:9. 10th century. In, e. g., Midrash Rabbah: Exodus. Translated by Simon M. Lehrman, volume 3, pages 346–413. London: Soncino Press, 1939. Rashi on Exodus 21–24. Troyes, France, late 11th century. In, e. g., Yisrael Isser Zvi Herczeg. Rashi: The Torah: With Rashi's Commentary Translated, Annotated, and Elucidated, volume 2, pages 247–317. Brooklyn: Mesorah Publications, 1994. Rashbam. Commentary on the Torah. Troyes, early 12th century. In, e. g., Rashbam's Commentary on Exodus: An Annotated Translation. Edited and translated by Martin I. Lockshin, pages 225–302. Atlanta: Scholars Press, 1997. Judah Halevi. Kuzari. 2:14; 3:1, 35, 47; 4:3, 11. Toledo, Spain, 1130–1140. In, e. g., Jehuda Halevi. Kuzari: An Argument for the Faith of Israel. Introduction by Henry Slonimsky, pages 90, 135, 168, 175, 204, 217. New York: Schocken, 1964. Abraham ibn Ezra. Commentary on the Torah. France, 1153. In, e. g., Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Exodus (Shemot). Translated and annotated by H. Norman Strickman and Arthur M. Silver, volume 2, pages 447–530. New York: Menorah Publishing Company, 1996. Maimonides. Mishneh Torah, Introduction, 1. Cairo, Egypt, 1170–1180. Maimonides. The Guide for the Perplexed. Cairo, Egypt, 1190. In, e. g., Moses Maimonides. The Guide for the Perplexed. Translated by Michael Friedländer, pages 17–19, 28, 32, 34, 37, 51, 58–59, 64, 96, 160, 163, 221, 223, 277, 315, 317, 323, 333, 339–44, 347, 353, 371, 374–75, 387. New York: Dover Publications, 1956. Hezekiah ben Manoah. Hizkuni. France, circa 1240. In, e. g., Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Torah Commentary. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 2, pages 517–74. Jerusalem: Ktav Publishers, 2013. Naḥmanides. Commentary on the Torah. Jerusalem, circa 1270. In, e. g., Ramban (Nachmanides): Commentary on the Torah. Translated by Charles B. Chavel, volume 2, pages 338–433. New York: Shilo Publishing House, 1973. The Zohar 2:94a–126a. Spain, late 13th century. In, e. g., The Zohar. Translated by Harry Sperling and Maurice Simon. 5 volumes. London: Soncino Press, 1934. Bahya ben Asher. Commentary on the Torah. Spain, early 14th century. In, e. g., Midrash Rabbeinu Bachya: Torah Commentary by Rabbi Bachya ben Asher. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 4, pages 1122–217. Jerusalem: Lambda Publishers, 2003. Jacob ben Asher (Baal Ha Turim). Commentary on the Torah. Early 14th century. In, e. g., Baal Haturim Chumash: Shemos/Exodus. Translated by Eliyahu Touger, edited and annotated by Avie Gold, volume 2, pages 755–811. Brooklyn: Mesorah Publications, 2000. Nissim of Gerona (The Ran). Derashos HaRan (Discourses of the Ran), discourse 4. Barcelona, Catalonia, 14th century. In, e. g., Yehuda Meir Keilson. Derashos HaRan: Discourses of the Ran, Rabbeinu Nissim ben Reuven of Gerona, Translated, Annotated, and Elucidated. Volume 1, pages 277–363. Brooklyn: Mesorah Publications, 2019. Isaac ben Moses Arama. Akedat Yizhak (The Binding of Isaac). Late 15th century. In, e. g., Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Commentary of Rabbi Yitzchak Arama on the Torah. Translated and condensed by Eliyahu Munk, volume 1, pages 437–58. New York: Lambda Publishers, 2001. Isaac Abravanel. Principles of Faith. Chapters 3, 5, 12, 17, 19. Naples, Italy, 1494. In, e. g., Isaac Abravanel. Principles of Faith (Rosh Amanah). Translated by Menachem Marc Kellner, pages 66, 76, 116, 118, 154, 171. Rutherford, New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press, 1982. Isaac Abravanel. Commentary on the Torah. Italy, between 1492–1509. In, e. g., Abarbanel: Selected Commentaries on the Torah: Volume 2: Shemos/Exodus. Translated and annotated by Israel Lazar, pages 258–93. Brooklyn: CreateSpace, 2015.
Қазіргі заманғы
Ыбырайым Саба. Зерор ха Мор (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жылы. Мысалы, "Тзрор Хамор: Тораның түсіндірмесі" (Tzror Hamor: Torah Commentary) - рабби Авраам Сабаның. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 1069–1100 беттер. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пелковиц аударған және түсіндірме жазбалары, 394–417 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 502–536 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000. Шломо Ефрем Лунцшиц. Кли Якар. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Кли Якар: Шемос. Элиу Левин аударған, 2-том, 97–163 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2007. Саул Леви Мортейра. "Елдің үрейі". Будапешт, 1627 жыл. Марк Саперштейннің. Амстердамдағы жер аударылу: Саул Леви Мортейраның "Жаңа яһудилер" қауымына арналған уағыздары, 393–407 беттер. Цинциннати: Еврей одағы колледжінің баспасы, 2005. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 174–183 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004. Томас Хоббс. Левиафан, 3:40. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 503-бет. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 689–753 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Мұса Мендельсон. Сефер Нетивот Хашалом ("Биур", "Аңдау"). Берлин, 1780–1783 жылдар. Мұса Мендельсон: Иудаизм, христиандық және Киелі кітап туралы жазбалар. Миха Готлиб редакциялаған, 205–208 беттер. Уолтем, Массачусетс: Брандейс университетінің баспасы, 2011. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Жариялаған: Хаим Крамер, редактор: Y. Холл, 178–212 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011. Самсон Рафаэль Хирш. Алғашқы бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Левидің аудармасы, 2-том, 286–427 беттер. Гейтсхед: "Judaica Press" басылымының 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда "Пятикнига" деп жарияланды. Франкфурт, 1867–1878 жылдар. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 769–847 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012. Самсон Рафаэль Хирш. Яһудилердің демалыс күні. Франкфурт, 1889 жылға дейін. Аудармашы: Бен Жозефусоро. 1911 жыл. Лексингтон, Кентукки: CreateSpace тәуелсіз баспа платформасы, 2014 жылы қайта басылған. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 111–116 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998. 2012 жылы қайта басылған. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздері. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 125–127, 145, 154, 232, 348, 422, 431, 451 беттер. Нью-Йорк: Унгар, 1972. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Х. Г. Уэллс. "Кершілер, құлдар, әлеуметтік топтар және еркін адамдар". "Тарихтың сызбасы: өмір мен адамзат тарихының қарапайым тарихы" кітабының 254–259 беттерінде. Нью-Йорк: Макмиллан компаниясы, 1920 жыл. Doubleday and Company басылымының қайта қаралған нұсқасы, 1971. Александр Алан Штайнбах. "Саббат патшайымы: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 54–57 беттерінде жазылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936. Бенно Якоб. Киелі кітаптың екінші кітабы: Мысырдан шығу. Лондон, 1940 жыл. Уолтер Джейкобтың аудармасы, 606–757 беттер. Хобокен, Нью-Джерси: KTAV баспасы, 1992. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 305, 535–536 беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943. Айзек Мендельсон. "Ежелгі Таяу Шығыстағы құлдық". "Библиялық археолог", 9-том (1946): 74–88 беттер. Айзек Мендельсон. Ежелгі Таяу Шығыстағы құлдық. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1949. Моррис Адлер, Джейкоб Б. Агус және Теодор Фридман. "Дималыс күні жауап беру". "Раббилер ж...
Abraham Saba. Ẓeror ha Mor (Bundle of Myrrh). Fez, Morocco, circa 1500. In, e. g., Tzror Hamor: Torah Commentary by Rabbi Avraham Sabba. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 3, pages 1069–100. Jerusalem, Lambda Publishers, 2008. Obadiah ben Jacob Sforno. Commentary on the Torah. Venice, 1567. In, e. g., Sforno: Commentary on the Torah. Translation and explanatory notes by Raphael Pelcovitz, pages 394–417. Brooklyn: Mesorah Publications, 1997. Moshe Alshich. Commentary on the Torah. Safed, circa 1593. In, e. g., Moshe Alshich. Midrash of Rabbi Moshe Alshich on the Torah. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 2, pages 502–36. New York, Lambda Publishers, 2000. Shlomo Ephraim Luntschitz. Kli Yakar. Lublin, 1602. In, e. g., Kli Yakar: Shemos. Translated by Elihu Levine, volume 2, pages 97–163. Southfield, Michigan: Targum Press/Feldheim Publishers, 2007. Saul Levi Morteira. "The Land Shudders." Budapest, 1627. In Marc Saperstein. Exile in Amsterdam: Saul Levi Morteira's Sermons to a Congregation of "New Jews," pages 393–407. Cincinnati: Hebrew Union College Press, 2005. Avraham Yehoshua Heschel. Commentaries on the Torah. Cracow, Poland, mid 17th century. Compiled as Chanukat HaTorah. Edited by Chanoch Henoch Erzohn. Piotrkow, Poland, 1900. In Avraham Yehoshua Heschel. Chanukas HaTorah: Mystical Insights of Rav Avraham Yehoshua Heschel on Chumash. Translated by Avraham Peretz Friedman, pages 174–83. Southfield, Michigan: Targum Press/Feldheim Publishers, 2004. Thomas Hobbes. Leviathan, 3:40. England, 1651. Reprint edited by C. B. Macpherson, page 503. Harmondsworth, England: Penguin Classics, 1982. Chaim ibn Attar. Ohr ha Chaim. Venice, 1742. In Chayim ben Attar. Or Hachayim: Commentary on the Torah. Translated by Eliyahu Munk, volume 2, pages 689–753. Brooklyn: Lambda Publishers, 1999. Moses Mendelssohn. Sefer Netivot Hashalom (The "Bi'ur," The Explanation). Berlin, 1780–1783. In Moses Mendelssohn: Writings on Judaism, Christianity, and the Bible. Edited Michah Gottlieb, pages 205–08. Waltham, Massachusetts: Brandeis University Press, 2011. Naḥman of Breslov. Teachings. Bratslav, Ukraine, before 1811. In Rebbe Nachman's Torah: Breslov Insights into the Weekly Torah Reading: Exodus Leviticus. Compiled by Chaim Kramer, edited by Y. Hall, pages 178–212. Jerusalem: Breslov Research Institute, 2011. Samson Raphael Hirsch. The Pentateuch: Exodus. Translated by Isaac Levy, volume 2, pages 286–427. Gateshead: Judaica Press, 2nd edition 1999. Originally published as Der Pentateuch uebersetzt und erklaert. Frankfurt, 1867–1878. Samuel David Luzzatto (Shadal). Commentary on the Torah. Padua, 1871. In, e. g., Samuel David Luzzatto. Torah Commentary. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 3, pages 769–847. New York: Lambda Publishers, 2012. Samson Raphael Hirsch. The Jewish Sabbath. Frankfurt, before 1889. Translated by Ben Josephussoro. 1911. Reprinted Lexington, Kentucky: CreateSpace Independent Publishing Platform, 2014. Yehudah Aryeh Leib Alter. Sefat Emet. Góra Kalwaria (Ger), Poland, before 1906. Excerpted in The Language of Truth: The Torah Commentary of Sefat Emet. Translated and interpreted by Arthur Green, pages 111–16. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1998. Reprinted 2012. Hermann Cohen. Religion of Reason: Out of the Sources of Judaism. Translated with an introduction by Simon Kaplan; introductory essays by Leo Strauss, pages 125–27, 145, 154, 232, 348, 422, 431, 451. New York: Ungar, 1972. Reprinted Atlanta: Scholars Press, 1995. Originally published as Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Leipzig: lt=Gustav Fock, 1919. H. G. Wells. "Serfs, Slaves, Social Classes and Free Individuals." In The Outline of History: Being a Plain History of Life and Mankind, pages 254–59. New York: The Macmillan Company, 1920. Revised edition Doubleday and Company, 1971. Alexander Alan Steinbach. Sabbath Queen: Fifty four Bible Talks to the Young Based on Each Portion of the Pentateuch, pages 54–57. New York: Behrman's Jewish Book House, 1936. Benno Jacob. The Second Book of the Bible: Exodus. London, 1940. Translated by Walter Jacob, pages 606–757. Hoboken, New Jersey: KTAV Publishing House, 1992. Thomas Mann. Joseph and His Brothers. Translated by John E. Woods, pages 305, 535–36. New York: Alfred A. Knopf, 2005. Originally published as Joseph und seine Brüder. Stockholm: Bermann Fischer Verlag, 1943. Isaac Mendelsohn. "Slavery in the Ancient Near East." Biblical Archaeologist, volume 9 (1946): pages 74–88. Isaac Mendelsohn. Slavery in the Ancient Near East. New York: Oxford University Press, 1949. Morris Adler, Jacob B. Agus, and Theodore Friedman. "Responsum on the Sabbath." Proceedings of the Rabbinical Assembly, volume 14 (1950), pages 112–88. New York: Rabbinical Assembly of America, 1951. In Proceedings of the Committee on Jewish Law and Standards of the Conservative Movement 1927–1970, volume 3 (Responsa), pages 1109–34. Jerusalem: The Rabbinical Assembly and The Institute of Applied Hallakhah, 1997. Abraham Joshua Heschel. The Sabbath. New York: Farrar, Straus and Giroux, 1951. Reprinted 2005. Abraham Joshua Heschel. Man's Quest for God: Studies in Prayer and Symbolism, page 18. New York: Charles Scribner's Sons, 1954. Morris Adler. The World of the Talmud, pages 30, 42. B'nai B'rith Hillel Foundations, 1958. Reprinted Kessinger Publishing, 2007. Umberto Cassuto. A Commentary on the Book of Exodus. Jerusalem, 1951. Translated by Israel Abrahams, pages 255–316. Jerusalem: The Magnes Press, The Hebrew University, 1967. Herbert B. Huffmon. "Exodus 23:4–5: A comparative Study." In A Light unto My Path: Old Testament Studies in Honor of Jacob M. Myers. Edited by Howard N. Bream, Ralph D. Heim, and Carey A. Moore, pages 271–78. Philadelphia: Temple University Press, 1974. Jacob Milgrom. "First fruits, OT." In The Interpreter's Dictionary of the Bible. Supp, volume, pages 336–37. Nashville, Tennessee: Abingdon, 1976. Elie Munk. The Call of the Torah: An Anthology of Interpretation and Commentary on the Five Books of Moses. Translated by E. S. Mazer, volume 2, pages 292–361. Brooklyn: Mesorah Publications, 1995. Originally published as La Voix de la Thora. Paris: Fondation Samuel et Odette Levy, 1981. Jacob Milgrom. "'You Shall Not Boil a Kid in Its Mother's Milk': An archaeological myth destroyed." Bible Review, volume 1, number 3 (Fall 1985): pages 48–55. David Kader. "Torts and Torah." (1986). Journal of Law & Religion, volume 4 (1986): pages 161, 164–167. Pinchas H. Peli. Torah Today: A Renewed Encounter with Scripture, pages 75–79. Washington, D. C.: B'nai B'rith Books, 1987. Ben Zion Bergman. "A Question of Great Interest: May a Synagogue Issue Interest Bearing Bonds?" New York: Rabbinical Assembly, 1988. YD 167:1.1988a. In Responsa: 1980–1990: The Committee on Jewish Law and Standards of the Conservative Movement. Edited by David J. Fine, pages 319–23. New York: Rabbinical Assembly, 2005. Avram Israel Reisner. "Dissent: A Matter of Great Interest" New York: Rabbinical Assembly, 1988. YD 167:1.1988b. In Responsa: 1980–1990: The Committee on Jewish Law and Standards of the Conservative Movement. Edited by David J. Fine, pages 324–28. New York: Rabbinical Assembly, 2005. Mark S. Smith. The Early History of God: Yahweh and the Other Deities in Ancient Israel, pages xx, 59, 100–01, 112, 148–49, 155, 157, 163. New York: HarperSanFrancisco, 1990. Harvey J. Fields. A Torah Commentary for Our Times: Volume II: Exodus and Leviticus, pages 51–60. New York: UAHC Press, 1991. Nahum M. Sarna. The JPS Torah Commentary: Exodus: The Traditional Hebrew Text with the New JPS Translation, pages 117–55, 273–76. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1991. Lawrence Kushner. God Was in This Place and I, I Did Not Know: Finding Self, Spirituality and Ultimate Meaning, pages 32–33. Jewish Lights Publishing, 1993. (the Place). Nehama Leibowitz. New Studies in Shemot (Exodus), volume 2, pages 361–458. Jerusalem: Haomanim Press, 1993. Reprinted as New Studies in the Weekly Parasha. Lambda Publishers, 2010. Aaron Wildavsky. Assimilation versus Separation: Joseph the Administrator and the Politics of Religion in Biblical Israel, pages 3–4. New Brunswick, N. J.: Transaction Publishers, 1993. Walter Brueggemann. "The Book of Exodus." In The New Interpreter's Bible. Edited by Leander E. Keck, volume 1, pages 855–83. Nashville: Abingdon Press, 1994. Russell Fuller. "Exodus 21:22 23: The Miscarriage Interpretation and the Personhood of the Fetus." Journal of the Evangelical Theological Society, volume 37, number 2 (June 1994): pages 169–84. Judith S. Antonelli. "Female Servitude." In In the Image of God: A Feminist Commentary on the Torah, pages 185–202. Northvale, New Jersey: Jason Aronson, 1995. Hayim Lapin. "Early Rabbinic Civil Law and the Literature of the Second Temple Period." Jewish Studies Quarterly, volume 2, number 2 (1995): pages 149–83. (analysis of law of deposits in Exodus 22:6–14). Hayim Lapin. Early Rabbinic Civil Law and the Social History of Roman Galilee: A Study of Mishnah Tractate Baba' Mesi'a'. Atlanta: Scholars Press, 1995. (analysis of law of deposits in Exodus 22:6–14). Jacob Milgrom. "'The Alien in Your Midst': Every nation has its ger: the permanent resident. The Torah commands us, first, not to oppress the ger, and then to befriend and love him." Bible Review, volume 11, number 6 (December 1995). Ellen Frankel. The Five Books of Miriam: A Woman's Commentary on the Torah, pages 121–29. New York: G. P. Putnam's Sons, 1996. Marc Gellman. "The Commandments on Moses' Sleeves." In God's Mailbox: More Stories About Stories in the Bible, pages 60–67. New York: Morrow Junior Books, 1996. Jacob Milgrom. "Lex Talionis and the Rabbis: The Talmud reflects an uneasy rabbinic conscience toward the ancient law of talion, 'eye for eye, tooth for tooth.'" Bible Review, volume 12, number 2 (April 1996). W. Gunther Plaut. The Haftarah Commentary, pages 179–86. New York: UAHC Press, 1996. Sorel Goldberg Loeb and Barbara Binder Kadden. Teaching Torah: A Treasury of Insights and Activities, pages 121–27. Denver: A. R. E. Publishing, 1997. Robert Goodman. "Shabbat" and "Pesach." In Teaching Jewish Holidays: History, Values, and Activities, pages 1–19, 153–72. Denver: A. R. E. Publishing, 1997. Judith Hauptman. "Rape and Seduction." In Rereading The Rabbis: A Woman's Voice, pages 77–101. Boulder, Colorado: Westview Press, 1997. (Exodus 22:15–16). Baruch J. Schwartz. "What Really Happened at Mount Sinai? Four biblical answers to one question." Bible Review, volume 13, number 5 (October 1997). Susan Freeman. Teaching Jewish Virtues: Sacred Sources and Arts Activities, pages 255–68. Springfield, New Jersey: A. R. E. Publishing, 1999. (Exodus 24:7). Exodus to Deuteronomy: A Feminist Companion to the Bible (Second Series). Edited by Athalya Brenner, pages 35–37, 39, 195. Sheffield: Sheffield Academic Press, 2000. Nancy Fuchs Kreimer. "What Must We Do?" In The Women's Torah Commentary: New Insights from Women Rabbis on the 54 Weekly Torah Portions. Edited by Elyse Goldstein, pages 148–53. Woodstock, Vermont: Jewish Lights Publishing, 2000. Martin R. Hauge. The Descent from the Mountain: Narrative Patterns in Exodus 19–40. Sheffield: Journal for the Study of the Old Testament Press, 2001. Avivah Gottlieb Zornberg. The Particulars of Rapture: Reflections on Exodus, pages 288–314. New York: Doubleday, 2001. Lainie Blum Cogan and Judy Weiss. Teaching Haftarah: Background, Insights, and Strategies, pages 413–21. Denver: A. R. E. Publishing, 2002. Michael Fishbane. The JPS Bible Commentary: Haftarot, pages 114–19. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2002. Jack M. Sasson. "Should Cheeseburgers Be Kosher? A Different Interpretation of Five Hebrew Words." Bible Review, volume 19, number 6 (December 2003): pages 40–43, 50–51. Joseph Telushkin. The Ten Commandments of Character: Essential Advice for Living an Honorable, Ethical, Honest Life, pages 218–20, 275–78. New York: Bell Tower, 2003. Robert Alter. The Five Books of Moses: A Translation with Commentary, pages 435–59. New York: W. W. Norton & Co., 2004. Pamela Barmash. “Blood Feud and State Control: Differing Legal Institutions for the Remedy of Homicide During the Second and First Millennia B. C. E.” Journal of Near Eastern Studies, volume 63 (July 2004): pages 183–99. Jeffrey H. Tigay. "Exodus." In The Jewish Study Bible. Edited by Adele Berlin and Marc Zvi Brettler, pages 152–63. New York: Oxford University Press, 2004. Professors on the Parashah: Studies on the Weekly Torah Reading Edited by Leib Moscovitz, pages 120–34. Jerusalem: Urim Publications, 2005. David L. Baker. "Safekeeping, Borrowing, and Rental." Journal for the Study of the Old Testament, volume 31, number 1 (September 2006): pages 27–42. Bernard S. Jackson. Wisdom Laws: A Study of the Mishpatim of Exodus 21:1–22:16. New York: Oxford University Press, 2006. Hilary Lipka. Sexual Transgression in the Hebrew Bible. Sheffield Phoenix Press, 2006. (Exodus 22:15–16). W. Gunther Plaut. The Torah: A Modern Commentary: Revised Edition. Revised edition edited by David E. S. Stern, pages 511–41. New York: Union for Reform Judaism, 2006. William H. C. Propp. Exodus 19–40, volume 2A, pages 117–54, 185–309. New York: Anchor Bible, 2006. Jeffrey Stackert. “Why Does Deuteronomy Legislate Cities of Refuge? Asylum in the Covenant Collection (Exodus 21:12 14) and Deuteronomy (19:1–13).” Journal of Biblical Literature, volume 125, number 1 (Spring, 2006): pages 23–49. Suzanne A. Brody. "Watcher of the World." In Dancing in the White Spaces: The Yearly Torah Cycle and More Poems, page 80. Shelbyville, Kentucky: Wasteland Press, 2007. Shai Cherry. "The Hebrew Slave." In Torah Through Time: Understanding Bible Commentary, from the Rabbinic Period to Modern Times, pages 101–31. Philadelphia: The Jewish Publication Society, 2007. James L. Kugel. How To Read the Bible: A Guide to Scripture, Then and Now, pages 59, 85, 241–42, 245–46, 249, 260–79, 282, 299, 324, 360, 404, 434, 578, 669. New York: Free Press, 2007. Hans Ausloos. "The 'Angel of YHWH' in Exod. XXIII 20–33 and Judg. II 1–5. A Clue to the 'Deuteronom(Ist)ic' Puzzle?" Vetus Testamentum, volume 58, number 1 (2008): pages 1–12. Gloria London. "Why Milk and Meat Don't Mix: A New Explanation for a Puzzling Kosher Law." Biblical Archaeology Review, volume 34, number 6 (November/December 2008): pages 66–69. Yosef Zvi Rimon. Shemita: From the Sources to Practical Halacha. The Toby Press, 2008. The Torah: A Women's Commentary. Edited by Tamara Cohn Eskenazi and Andrea L. Weiss, pages 427–50. New York: URJ Press, 2008. James A. Diamond. "Nachmanides and Rashi on the One Flesh of Conjugal Union: Lovemaking vs. Duty." Harvard Theological Review, volume 102, number 2 (April 2009): pages 193–224. Thomas B. Dozeman. Commentary on Exodus, pages 496–568. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 2009. David Ellenson. "Laws and Judgments as a "Bridge to a Better World": Parashat Mishpatim (Exodus 21:1–24:18)." In Torah Queeries: Weekly Commentaries on the Hebrew Bible. Edited by Gregg Drinkwater, Joshua Lesser, and David Shneer, pages 98–101. New York: New York University Press, 2009. Reuven Hammer. Entering Torah: Prefaces to the Weekly Torah Portion, pages 107–11. New York: Gefen Publishing House, 2009. Rebecca G. S. Idestrom. "Echoes of the Book of Exodus in Ezekiel." Journal for the Study of the Old Testament, volume 33, number 4 (June 2009): pages 489–510. Bruce Wells. "Exodus." In Zondervan Illustrated Bible Backgrounds Commentary. Edited by John H. Walton, volume 1, pages 236–46. Grand Rapids, Michigan: Zondervan, 2009. David P. Wright. Inventing God's Law: How the Covenant Code of the Bible Used and Revised the Laws of Hammurabi. New York: Oxford University Press, 2009. Jonathan P. Burnside. "Exodus and Asylum: Uncovering the Relationship between Biblical Law and Narrative." Journal for the Study of the Old Testament, volume 34, number 3 (March 2010): pages 243–66. (Exodus 21:12–14). Jonathan Sacks. Covenant & Conversation: A Weekly Reading of the Jewish Bible: Exodus: The Book of Redemption, pages 157–86. Jerusalem: Maggid Books, 2010. Stefan Schorch. "'A Young Goat in Its Mother's Milk'? Understanding an Ancient Prohibition." Vetus Testamentum, volume 60, number 1 (2010): pages 116–30. Jonathan P. Burnside. "A 'Missing Case' in the Biblical Laws of Homicide and Asylum?" Vetus Testamentum, volume 60, number 2 (2010): pages 288–91. Joseph Telushkin. Hillel: If Not Now, When? pages 47–52. New York: Nextbook, Schocken, 2010. (prozbol). Joe Lieberman and David Klinghoffer. The Gift of Rest: Rediscovering the Beauty of the Sabbath. New York: Howard Books, 2011. William G. Dever. The Lives of Ordinary People in Ancient Israel: When Archaeology and the Bible Intersect, pages 244, 290. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 2012. Shmuel Herzfeld. "The Eved Ivri in Culpeper, Virginia." In Fifty Four Pick Up: Fifteen Minute Inspirational Torah Lessons, pages 105–11. Jerusalem: Gefen Publishing House, 2012. John Makujina. "Literary Solutions to Legal Problems: The Contribution of Exodus 2.13–14 to Exodus 21.22–23." Journal for the Study of the Old Testament, volume 37, number 2 (December 2012): pages 151–65. Daniel S. Nevins. "The Use of Electrical and Electronic Devices on Shabbat." New York: Rabbinical Assembly, 2012. Torah MiEtzion: New Readings in Tanach: Shemot. Edited by Ezra Bick and Yaakov Beasley, pages 289–337. Jerusalem: Maggid Books, 2012. Alissa J. Rubin. "Painful Payment for Afghan Debt: A Daughter, 6." The New York Times. (March 31, 2013). (debt servitude). Stephen Beard. "Britain Wants To Be Hub for Sharia Banking." Marketplace. (July 18, 2013) (adaptation to Islam's parallel prohibition on charging interest). Amiel Ungar. "Tel Aviv and the Sabbath." The Jerusalem Report, volume 24, number 8 (July 29, 2013): page 37. Nicholas Kristof. "When Emily Was Sold for Sex." The New York Times. (February 13, 2014): page A27. (human trafficking in our time). Ester Bloom. "The Crazy New App For Using Your iPhone on Shabbos." Jewniverse. (October 1, 2014). Art Swift. "Americans: 'Eye for an Eye' Top Reason for Death Penalty." Gallup. (October 23, 2014). Walk Free Foundation. The Global Slavery Index 2014. Australia, 2014. Pablo Diego Rosell and Jacqueline Joudo Larsen. "35.8 Million Adults and Children in Slavery Worldwide." Gallup. (November 17, 2014). Barack Obama. "Address to the Nation on Immigration Reform." (November 20, 2014). Compilation of Presidential Documents. Washington, D. C.: United States Government Printing Office. (paraphrasing Exodus 22:20, "Scripture tells us that we shall not oppress a stranger, for we know the heart of a stranger—we were strangers once, too. My fellow Americans, we are and always will be a nation of immigrants. We were strangers once, too."). Simeon Chavel. “A Kingdom of Priests and its Earthen Altars in Exodus 19–24.” Vetus Testamentum, volume 65, number 2 (2015): pages 169–222. "The Crazy New Invention for Using Electricity on Shabbat." Jewniverse. (April 21, 2015). Jonathan Sacks. Lessons in Leadership: A Weekly Reading of the Jewish Bible, pages 89–92. New Milford, Connecticut: Maggid Books, 2015. "The Hittites: Between Tradition and History." Biblical Archaeology Review, volume 42, number 2 (March/April 2016): pages 28–40, 68. Jonathan Sacks. Essays on Ethics: A Weekly Reading of the Jewish Bible, pages 109–15. New Milford, Connecticut: Maggid Books, 2016. Shai Held. The Heart of Torah, Volume 1: Essays on the Weekly Torah Portion: Genesis and Exodus, pages 175–83. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2017. Steven Levy and Sarah Levy. The JPS Rashi Discussion Torah Commentary, pages 56–58. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2017. Somini Sengupta. "End Marry Your Rapist Laws, Activists Say. Mideast Listens." The New York Times, July 23, 2017, § 1 (news), page 1 (modern Middle Eastern parallel to Exodus 22:15–16 and Deuteronomy 22:28–29). U. S. Department of State. Trafficking in Persons Report: June 2018. (slavery in the present day). Pallant Ramsundar. “Biblical Mistranslations to 'Euphrates' and the Impact on the Borders of Israel.” American Journal of Biblical Theology (2019).