Кіріспе

Португалиядағы яһудилердің тарихы екі мың жылдан астамға созылады және Иберия түбегінде (Португалия мен Испания) пайда болған еврей этникалық тобын – сефардилер тарихымен тығыз байланысты. XVI және XVII ғасырларда португалдық яһудилер Португалиядан тыс, Еуропаның көптеген қалаларына көшіп, Гамбург, Антверпен және Нидерландыда жаңа португалдық яһуди қауымдастықтарын құрды. Олар XVII және XVIII ғасырларда халықаралық сауда желісінде мәдени және экономикалық байланыста болды.

Португалиядан бұрын

Яһуди халқы Иберияда Португалия жеке патшалыққа айналудан бұрын, Рим дәуірінен (Люзитания провинциясы) бастап қоныстанған, бірақ португал аймағындағы яһудилердің болуы 482 жылдан бастап ғана куәландырылған. Рим империясы құлағаннан кейін яһудилер визиготтар мен одан кейін аймақты басқарған басқа еуропалық христиан мемлекеттері тарапынан қуғынға ұшырады. 711 жылы Иберия түбегіне жасалған исламдық шабуылды көптеген яһудилер азаттық ретінде қабылдады және оны көптеген адамдардың «алтын ғасыр» деп санайтын кезеңнің басталуы деп есептеді (Исламдық Аль-Андалус), тіпті мұсылман үкіметі астында яһудилер де, христиандар да (визигот дәстүрінің мозарабтары) дінге келмейтін дхиммилер саналды. Олар мұсылман емес екендіктері үшін арнайы салық төледі, бірақ діндерін ашық түрде өрнектеуге және дербес қауымдастықтарда өмір сүруге мүмкіндік алды. 8 ғасырда Иберия түбегінің солтүстік таулы аймақтарындағы христиан мемлекеттері (Астурия патшалығы) мұсылман басқыншыларына қарсы ғасырларға созылған әскери науқанды бастады – христиандардың қайта басып алуы. Яһудилердің көптегені араб тілін білгендіктен, христиандар оларды тыңшылар мен дипломаттар ретінде пайдаланды. Бұл оларға белгілі бір дәрежеде құрмет әкелді, бірақ оларға деген көзқарас әрдайым жағымсыз болды. 1492 жылы Гранаданың соңғы ислам мемлекеті католик монархтарына бағынғаннан кейін Португалиядағы яһудилер үшін маңызды өзгерістер болды.

Орта ғасырлар

Христиандық Португалия жарым аралды қайта бағындыру кезінде мұсылмандарға қарсы жеңіске жетті, Португалия королі Афонсу I жаңа тәуелсіз аймақтың монархы болды. Афонсу Яхия Бен Яхи III-ге салық жинауды қадағалаушылыққа сеніп тапсырды және оны Португалияның бірінші бас раввині етіп тағайындады (бұл лауазымға әрқашан Португалия королі тағайындады). Осы жылдарға дейін еврей қауымдастықтары құрылған еді, еврейлердің таралуының мысалын король Афонсу I 1135 жылы құрған Лейрия қаласында көруге болады. Еврей халқының қалалық экономиканың дамуына қосқан үлесін король Афонсу 1170 жылы Лиссабон, Альмада, Пальмела және Алкасерде тұратын мұсылман емес саудагерлерге берген жарлықтарынан көруге болады. Бұл жарлықтар қалалардағы еврей азшылықтарына дін тану еркіндігін және дәстүрлі заң кодекстерін қолдану құқығын кепілдік берді. Португалия экономикасында еврей қауымының маңыздылығын саудагерлерді тонауға қатысты жазалау арқылы байқауға болады, мұсылман, христиан және еврейді тонау бірдей ауыр жазаланды. Бұл кітап еврей тілінде басылып, испандық инквизициядан қашқан еврей Сэмюэл Гакон баспаға шығарды. 15 ғасырға дейін еврейлердің кейбіреулері Португалияның саяси және экономикалық өмірінде маңызды орындарды иеленді. Мысалы, Исаак Абрабанел Португалия королі Афонсу V-нің қазынашысы болды. Көптеген еврейлер португал мәдениетіне де белсенді қатысты және дипломаттар мен саудагерлер ретінде өз беделін сақтады. Осы кезде Лиссабон мен Эворада маңызды еврей қауымдастықтары құрылған еді. 1492 жылдың қаңтар айында Гранаданың соңғы ислам мемлекеті құлағаннан кейін, Испанияның католик монархтары 1492 жылдың наурыз айында Испаниядағы еврейлерді дереу христиан дініне өтуге немесе Испаниядан кетуге мәжбүрлеген жарлық шығарды. Көптеген еврейлер Португалия патшалығына қашып келді, оның монархы еврейлердің осында болуына көбірек төзімділік танытты. 1492 жылы Испаниядан қуылғаннан кейін Испаниядан кетуді шешкен еврейлердің көп бөлігі Португалияға бағыт алды. Шамамен 100 000 испандық еврей көршілес Португалия Корольдігіне көшуді шешті, ал Португалияда бұрыннан аздаған еврей халқы тұрып жатқан еді. Португалиялықтар еврейлерді Португалияға қабылдауға құлшынбады, бірақ Жоау II әр адамнан сегіз крезадо салық алуды ұсынды. Металл өңдеушілер мен қару жасаушылар салықтың жартысын төлейтін болды. Салықты жинау үшін бес пунктте лауазымды адамдар тағайындалды, олар Португалияға кіруге рұқсат беретін қолхаттар берді. 1496 жылдың желтоқсан айында король Мануэль I Португалиядағы барлық еврейлер мен мұсылмандарға 1497 жылдың қазан айына дейін дінге өтуге немесе елден кетуге тиіс екенін жариялады. Осылайша көптеген еврейлер елден қуылды, ал қалғандары португал қоғамына сіңіп кетті.

Португалияның теңізден тыс сапарлары

Португалиялық яһудилердің ғылыми жетістіктері Португалияның зерттеулер дәуіріне тікелей үлес қосты. 1497 жылы Васко да Гама Абрахам Закутоның кестелері мен астролябиін Үндістанға алғашқы сапарына алып шықты. Содан кейін португалдық кемелер Бразилия және Үндістан сияқты алыс елдерге жету үшін оны пайдалануды жалғастырды. Закуто Луис де Камоестің 1572 жылғы "Люзиада" эпостық поэмасында есімдері аталмаған "Рестело жағалауының қарт кісісі" кейіпінде бейнеленуі мүмкін. Бұл Кассандраға ұқсас кейіпкер, Васко да Гама кетер алдында атақ-даңқтың мәнсіздігін айыптап, оны күтіп тұрған қиындықтар туралы ескертеді (Canto IV, v.94-111). Бұл Гаспар Коррея баяндағандай, Васко да Гама мен аға Абрахам Закутоның Белем жағалауындағы монастырда, флот кетер алдында кездескенін Камоэстің поэзиялық түсіндірмесі болуы мүмкін. Кездесуде Закуто Гамаға соңғы навигациялық кеңестер берген және одан аулақ болу керек қауіптер туралы ескерткен деген аңыз бар. Бразилиядағы "Амазонка яһудилері" деп аталатын топ отарлау дәуірінде емес, Амазонка резеңке бумы кезінде Амазонка аймағына көшіп келген марокколық яһудилердің ұрпақтары болып табылады.

Инквизиция, қуғын-сүргін және қуғын-сүргін

Испания 1478 жылы испан инквизициясын құрды, ал 1492 жылы Испаниядан барлық еврейлерді қуғынға салу туралы жарлық шығарды. Он мыңдаған испандық еврейлер Испаниядан, соның ішінде Португалияға қашып кетті, онда король Жоау II оларға төлем жасағандықтары үшін пана берді. Бірақ сегіз айдан кейін пана алынып тасталды, португал үкіметі Португалиядан кетпеген барлық еврейлерді құлдыққа түсіру туралы жарлық шығарды. 1493 жылы король Жоау бірнеше жүз еврей баласын жаңа құрылған Сан-Томе колониясына жер аударды, олардың көпшілігі сол жерде қайтыс болды. 1495 жылы король Жоау қайтыс болды, ал Португалияның жаңа королі Мануэл I еврейлердің бостандығын қалпына келтірді. Алайда, 1496 жылы, Астурия ханшайымы Изабелланың некесі, шіркеу және португал халқының бір бөлігінің қысымымен король Мануэл барлық еврейлердің христиан дінін қабылдауы немесе 1497 жылдың қазан айына дейін балаларызсыз елден кетуі керек деп жарлық шығарды. 1496 жылғы алғашқы қуғын-сүргін жарлығы 1497 жылы мәжбүрлі түрде дін өзгерткенге айналды, осылайша португалдық еврейлерге елден кетуіне кедергі келтірілді және олар күштеп шомылдырылып, христиан дініне ауыстырылды. Португалиялық еврейлер үшін қиын кезеңдер келді, 1506 жылы Лиссабонда 2000 конверсо өлтірілді, Сан-Томеге (онда бүгінге дейін еврейлер бар) мәжбүрлі түрде жер аударылды және 1536 жылы Португалия инквизициясы салыстырмалы түрде кешіктірілді. Португалиядағы еврейлер христиан дінін қабылдауға мәжбүр болды, бірақ олардың өз дінін жеке түрде сақтауына рұқсат берілді. Португалия 1536 жылға дейін инквизицияны бірден құрмады. Инквизиция Португалиядағы алғашқы Auto da Fé-ін 1540 жылы өткізді. Испания инквизициясы сияқты, ол да католик ортодоксиясының қатаң талаптарын ұстанбаған басқа діндерден (көбінесе иудаизмнен) келгендерді жоюға күш салды. Испаниядағыдай, португал инквизиторлары негізінен еврей жаңа христиандарын, конверсоларды немесе мараньоларды нысанаға алды. Португалия инквизициясы өз қызметін Португалиядан Португалия империясына, соның ішінде Бразилияға, Кабо-Вердеге және Үндістанға дейін кеңейтті. Генри Чарльз Леаның мәліметінше, 1540 және 1794 жылдар аралығында Лиссабон, Порту, Коимбра және Эворадағы трибуналдар 1175 адамды өртеп жіберді, тағы 633-і бейнесімен өртеліп, 29 590-ы тәубеге келтірілді. Португалия инквизициясы 1821 жылы «Португалия ұлтының жалпы ерекше және конституциялық соттары» арқылы жойылды. 1580 жылы Испанияның Филипп II Португалия тағына ие болғанда, Португалиядағы еврейлердің қауіпсіздігіне қауіп туды. Португалиялық еврейлер, «Португалия ұлтының еврейлері» Гамбург, Антверпен және Нидерланды, әсіресе Амстердамға, «Голланд Иерусалиміне» көшіп кетті. Олардың көпшілігі Португалияда сәтті саудагерлер болған және 17-18 ғасырларда Атлант әлемінде халықаралық сауда желісін құрған. Көпшілігі Амстердамға, Салоникаға, Константинопольге (Истанбулға), Францияға, Мароккоға, Бразилияға, Кюрасаоға және Антиль аралдарына көшіп кетті. Олардың болғандығы әлі де байқалады, мысалы, Түркиядағы еврей қауымдастықтарының ладино тілін қолдануы, Нидерланд Антиль аралдарының португал тіліндегі диалектілері немесе испан және португалдық еврейлер деп танылатын көптеген синагогтар (мысалы, Амстердам Эсногасы немесе Лондон қаласындағы Бевис Маркс синагогасы). Испания мен Португалиядан еврейлердің тыйым салуы, қуғын-сүргіні және жаппай көшіп кетуі Португалия экономикасының дамуына кері әсер етті. Еврейлер мен католик емес христиандардың католик көпшілігінен сандық дағдылары жақсы болғаны айтылады, бұл, мысалы, ерлер үшін Тора оқу міндетті болғандықтан, білімге қатты назар аударатын еврей діни доктринасымен байланысты болуы мүмкін. Тіпті еврей еркектері қаладағы жоғары білікті жұмыстарын тастауға мәжбүр болған жағдайда да, олардың сандық артықшылығы сақталды. Алайда, инквизиция кезінде осы дағдылардың таралуы сирек болды, өйткені еврейлердің бөлінуіне және эмиграциясына мәжбүр болды, бұл экономикалық дамуға зиян келтірді. Қатты қуғын-сүргінге қарамастан, еврей тегіндес конверсолар бастапқыда Португалияда қалды. Олардың көпшілігі еврей дінін жасырын сақтап, христиан дінін формальды түрде қабылдады. Бұл крипто-жүйттер жаңа христиандар ретінде танымал болды және инквизицияның тұрақты қадағалауында болды, олардың көпшілігі келер жылдары елден кетуге және Амстердам, Лондон немесе Ливорно сияқты орындарда испан және португалдық еврей қауымдастықтарына қосылуға мәжбүр болды. Португалиядан тыс жерде өмір сүрген португалдық еврейлердің ең танымал ұрпақтарының бірі – философ Барух Спиноза (португалдық Бенто де Эспиноза), ол Амстердамдағы португалдық еврей қауымдастығынан қуылған; Амстердамда равин ретінде білім алған Раввин Менассе Бен Исроил; Спиноза мен қазіргі заманғы Библиялық сынның алға басушысы Уриэль да Коста; және классикалық экономист Дэвид Рикардо. Аз ғана еврейлер, Бельмонте еврейлері, өзгеше және радикалды шешімге келді, олар өз дінін қатаң құпия және оқшауланған қауымдастықта сақтады. Мараньолар деп белгілі, олардың ондаған адамдары бүгінге дейін сақталып қалды (негізінен Бельмонте қаласының қауымдастығы және тағы да оқшауланған отбасылар), туыстық неке және сыртқы әлеммен байланыс шектеу арқылы. Жақында ғана олар халықаралық еврей қауымдастығымен қайта байланысты және ресми равинмен қоғамдық синагогта дінді ашық түрде сақтады.

Қазіргі заман

19 ғасырда инквизиция аяқталуымен, Марокко мен Гибралтардан шыққан, Сефард еврей португалдық тегінен болған, әулетті отбасылар (Руа, Бенсауде, Анахори, Абекассис және Буззагло сияқты) Португалияға оралды. 1800 жылға таяу еврейлер Португалияға ресми түрде қайта оралуға рұқсат алды. 15 ғасырдан бері Португалияда салынған алғашқы синагог – 1904 жылы ашылған Лиссабон синагогы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс Португалиядағы яһудилер үшін жаңа кезеңді белгіледі. 1929 жылдан бастап Португалия Антониу де Оливейра Салазардың ұлтшыл режимі билікте болды, бірақ португалдық ұлтшылдық нәсілге немесе биологияға негізделмеген. 1934 жылы Салазар португалдық ұлтшылдыққа бір нәсілді дәріптейтін, адамзатқа қарсы идеалдардың кірмейтінін нақтылады, ал 1937 жылы Нюрнберг заңдарының артындағы идеалдарды сынаған кітап жариялады. 1938 жылы ол Берлиндегі португал елшілігіне португал заңының нәсіл бойынша ешқандай айырмашылыққа жол бермейтінін және демек португалдық яһуди азаматтарына кемсітуге болмайтынын Германия империясына жеткізуді тапсырған телеграмма жіберді. 1937 жылы COMASSIS-тің құрметті төрағасы және Лиссабон яһуди қауымының жетекшісі Адольфо Бенарус Португалияда антисемитизмнің болмауына қуанған кітап шығарды. Португалдық яһуди ғалымы және экономисті Мосес Амзалак, Лиссабон яһуди қауымының 50 жылдан астам уақыт бойы (1926 жылдан 1978 жылға дейін) жетекшісі, нацистердің Еуропаны коммунизмнен қорғап отыр деп сенді. Кейіннен нацистердің антисемит саясаты айқын болғанда Амзалак Салазармен достығын пайдаланып, құтқару операцияларына белсенді қатысты. Yad Vashem тарихшысы Авраам Милграм қазіргі антисемитизмнің "Португалияда тіпті табан тіреуге де мүмкіндік таппағанын", ал ол 20 ғасырдың басында Еуропаның басқа жерлерінде нәсілшіл және қатыгез болып өскенін айтады. 1939 жылдың қыркүйек айының басында Португалия одақтастар мен Осі елдерінен келетін отарлық иеліктеріне қауіп-қатерлерге қарсы тұру үшін бейтараптығын жариялады. Дегенмен, Германияның католик Польшасына басып кіргеннен кейін, оның симпатиясы одақтастар тарапында болғаны анық болды. Соғыс жарияланғаннан кейін Португалия үкіметі ағылшын-португалдық одақтың күшіне енгенін, бірақ британдықтар Португалиядан көмек сұрамағандықтан, Португалия бейтараптығын сақтайтынын мәлімдеді. Британ үкіметі келісімді растады. Британдықтардың пікірінше, Португалияның соғыспауы Испанияның Осі тарапында соғысқа кіруін болдырмау үшін маңызды болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Португалияда тұратын 400-ге жуық яһудиге Орталық Еуропадан келген 650 яһуди босқынына уақытша тұруға рұқсат берілді. Алайда, нацистердің әскери әрекеттерімен қорқытып, Салазар 1939 жылдың 11 қарашасында консулдарға "белгісіз немесе даулы ұлттығы бар шетелдіктерге, ұлттығы жоқ адамдарға және өз елдерінен қуылған яһудилерге" португалдық виза беруге тыйым салды. Бұл бұйрықтан кейін алты айдан соң Лиссабонның жеке-жеке жағдайлар бойынша алдын ала мақұлдауысыз "ешқандай жағдайда да" виза берілмейтіні туралы бұйрық ілесіп келді. Португалия режимі яһудилер мен яһуди емес адамдарды ажыратпады, керісінше, елден кетуге мүмкіндігі бар және жоқ иммигрант яһудилерді ажыратты. Португалия яһудилерге елде тамыр жаюға кедергі жасады, себебі олар яһуди болғандықтан емес, бірақ режим жалпы шетелдік ықпалдан қорқып, большевиктер мен Германиядан қашып келген солшыл агитаторлардың кіруінен қорқып отырды. "Estado Novo" билеуші құрылымында және португалдық қоғамның әртүрлі топтарында антисемит идеологиялық үрдістерге орын берілмеді. 1940 жылы Германияның Францияға басып кіруі нацистерді Пиреней тауларына жеткізді, бұл Гитлерге Испания мен Португалияға күтпеген қысым жасауға мүмкіндік берді. 1940 жылдың 26 маусымында Салазар HIAS HICEM (Яһудилерге көмек көрсету ұйымы) Еуропалық кеңсесін Парижден Лиссабонға көшіруге рұқсат берді. Бірнеше аптадан кейін, 1940 жылдың жазында, Португалияның Мадейра аралындағы яһуди қауымы да едәуір өсті. Бұл екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гибралтардағы азаматтық тұрғындарды Мадейраға эвакуациялаудан туындады, олардың арасында яһудилер де болды, олар Фуншал синагогына қатысты. Осы эвакуацияланғандардың кейбірі Фуншал яһуди зиратына жерленді. Ресейге нацистердің басып кіруінен кейін Азиядан вольфрам (тунгстен) жеткізуді тоқтатқаннан кейін, Германия Португалиядан вольфрамды алу үшін тактиканы бастады, бастапқыда бағаларды жасанды түрде көтеру арқылы халықты Португалия үкіметінен айналып өтіп, тікелей неміс агенттеріне сатуға тырысты. Салазар үкіметі мұны шектеуге тырысты, ал 1941 жылдың қазан айында Германия Португалия сауда кемесін батырып, екінші дүниежүзілік соғыста шабуылға түскен алғашқы бейтарап кеме болды. Германия желтоқсан айында екінші португал кемесін торпедалады. Англия содан кейін Португалиямен 1373 жылдан (Англо-португалдық одақ) және 1386 жылдан (Виндзор келісім-шарты) басталатын ұзақ мерзімді келісімдерді күшіне енгізіп, Азор аралдарында одақтастарға әскери база беруге Португалияны міндеттеді. Одақтастар Германия Португалияға шабуыл жасаған жағдайда барлық қолдауды уәде етті. Португалия 1944 жылға дейін вольфрам мен басқа да тауарларды одақтас елдерге де, Германияға да (жартылай Швейцария арқылы) экспорттап, содан кейін Германияға вольфрамды толығымен тыйым салды. "1940 жылы Лиссабонда бақыт сахналағандай болды, осылайша Құдай оның әлі де бар екеніне сенер еді", - деді француз жазушысы Антуан де Сент-Экзюпери. Португалия астанасы көптеген босқындар үшін үміт символына айналды. Тіпті "Касабланка" фильміндегі бақытсыз махаббатқа тап болған Илса мен Рик те сол "үлкен кемеге отыру" үшін билет іздеді. Мыңдаған адамдар қашып кету үшін қажетті құжаттар алуға тырысып, қалаға ағылып келді. Бәрі де табысқа жетпеді. Аристодес де Соуза Мендес, Париждегі португал консулы берген визалардың саны белгісіз. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Португалияны қашқындар үшін қашқындар жолы ретінде пайдаланған босқындардың саны туралы да консенсус жоқ. Йехуда Бауэр визалардың саны шамамен 10 000-ға жуық болғанын және 1940 жылдың жазында Португалияға осы 10 000 босқын жеткенін айтады. Бірақ ол осы 10 000 адамның "бәрі де Мендестен виза алмаған, бірақ үлкен бөлігі виза алған" деп қосады. Yad Vashem тарихшысы Авраам Милграмның 1999 жылы Shoah Resource Center жариялаған зерттеуіне сәйкес, визалардың нақты санын анықтау үшін Роттердам, Гаага, Антверпен, Париж, Тулуза, Берлин, Женева және басқа қалалардағы португал консулдары берген визаларды санау қажет. Соуза Мендес яһудилер мен яһуди емес адамдарға 1940 жылдың мамыр және маусым айларында берген визалар тізімін талдау консул берген визалардың саны әдебиетте айтылған сандардан төмен екенін көрсетеді, бұл Португалияның және яһуди босқындарының кіруі туралы сұрақтар тудырады. Милграм Соуза Мендес берген визалар санының шындығы мен мифы арасындағы айырмашылық зор екенін қорытындылады.

ХХІ ғасыр

Жақында, 2011 жылы, Милграм "Португалия, Салазар және яһудилер" атты зерттеуге толы кітабын жариялады, онда ол Соуза Мендестің наразылық акциясының санын ұзақ уақыттан бері қалыптасқан, бірақ нақты емес көрсеткіштеріне қайтадан күмән келтірді. Сандардың жоғары бағаланғанын көрсету үшін Милграм Бордодағы сандарды HICEM есептерімен салыстырып тексерді. HICEM есептеріне сәйкес, 1940 жылдың екінші жартысында Лиссабоннан басқа елдерге визасыз босқындар ретінде келген 1538 яһуди теңіз арқылы қайтып кетті, ал 1941 жылы HICEM көмегімен тағы 4908 яһуди кемемен жүзіп кетті. Бұл санға Италиядан, Германиядан және немістер басып алған елдерден американдық визаларымен келген шамамен 2000 яһуди қосылуы керек. Барлығы, 1940 жылдың шілдесінен 1941 жылдың желтоқсанына дейінгі он сегіз айдың ішінде HICEM Лиссабоннан Атлант мұхитының арғы жағына 8346 яһудидің теңіз жолымен тасымалдануын ұйымдастырды. Босқындарға қашу жолын ашқандығы үшін Соуза Мендес Израиль мемлекеті тарапынан «Ұлттардың Адалдары» құрметті атағымен марапатталды. Бұл қашу жолы соғыс жылдары бойы ашық болды, бұл екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Португалия арқылы шамамен бір миллион босқының нацистерден қашуына мүмкіндік берді. Мендестің іс-әрекеті ерекше емес еді. Португалияның Еуропадағы барлық консулдықтарында нұсқауларға қайшы виза беру кең таралған. Басқа да жағдайларды Салазар қолдады. Будапешттегі португалиялық елші Карлос Сампаио Гарридо және толық уәкіл Карлос де Лиз Тексейра Бранкиньо, Салазардың тікелей бақылауымен, 1944 жылы шамамен 1000 венгр яһудилеріне көмектесті. Олар депортация мен өлтіруден қорғау үшін Будапешттің шетінде үйлер мен пәтерлерді жалға алды. 1944 жылдың 28 сәуірінде венгр құпия полициясы (Гестапо сияқты) елшінің үйіне шабуыл жасап, қонақтарын қамағанда, елші полицияға қарсылық көрсетті және ол да қамауға алынды, бірақ дипломатиялық өкілдіктердің аумақтық ережелеріне сүйене отырып, қонақтарын босатуға қол жеткізді. 2010 жылы Сампаио Гарридо «Яд Вашем» институты тарапынан «Ұлттардың Адалдары» ретінде танылды. Соғыс кезінде яһудилерді құтқаруға үлес қосқан басқа португалиялықтарға профессор Франсиско Паула Лейте Пинто және Моисей Бенсабат Амзалак жатады. Шын ниетімен яһуди және Салазардың жақтасы болған Амзалак 1926 жылдан 1978 жылға дейін, елу жылдан астам уақыт Лиссабон яһуди қауымын басқарды.

Қауымдастықтар

Португалиялық яһудилердің тамырлары португал мемлекеті құрылмас бұрын-ақ қалыптасқан. Португалияның Афонсу I 1143 жылы тәуелсіз мемлекетінің мойындалуын алған кезде, яһудилер Иберия түбегінде кем дегенде бір мың жылдан бері өмір сүрген. Кейіннен, Мануэль I-нің (1496) яһудилерді қуу жарлығы және Иоан III-нің (1536) Португалия инквизициясын ресми түрде құруы бірнеше ғасырға созылған қатыгездік пен зұлымдық кезеңін бастады, бұл яһуди дінінің және Португалиядағы яһудилердің дерлік толықтай жойылуына әкелді. 20-ғасырда ғана Португалияда ұйымдасқан яһуди қауымдары қайтадан қоныстанды.

Лиссабон

Лиссабон еврей қауымы (португалша Comunidade Israelita de Lisboa – CIL) 1913 жылы ресми түрде мойындалды. Ол Лиссабон еврейлерін біріктіреді. Оның бас кеңсесі Лиссабондағы Авенида Александре Геркулано, 59-үйінде орналасқан, сол жерде Шааре Тиква (Үміт қақпалары) синагогасы бар. Еврей қауымының ресми сайтында көрсетілгендей, Лиссабон еврей қауымының мақсаты – жаңа буынға иудаизмнің құндылықтарына сәйкес діни білім беруді дамыту, жаңа мүшелерді тарту және билік органдарымен, сондай-ақ азаматтық және діни институттармен диалог және өзара әрекеттесу арқылы жергілікті және ұлттық мәселелерге қатысуын күшейту.

Охель Якоб синагогасы

Охель Якоб синагогасы («Яковтың шатыры») 1934 жылы Орталық Еуропадан келген Ашкеназдық еврейлердің шағын тобы тарапынан құрылды. Олар 1925 жылы Лиссабонда жас еврейлер құрған, қазіргі кезде орналасқан Хехабер – Израиль жастар сионистік ұйымының үй-жайларында жинала бастады. Бұл еврейлер тобы, көбінесе поляктар, осы діни орынды, ерекше синагоганы, сыртқа ашықтығымен, барлық текті еврейлерге деген төзімділік және түсіністікпен, әсіресе маррандардың ұрпақтарын қабылдау арқылы жандандыруда маңызды рөл атқарды. Охель Якоб Португалиядағы жалғыз реформалық синагога болып табылады және раввин Алона Лисица басшылығымен жұмыс істейді. Сонымен қатар, ол Еуропалық прогрессивті иудаизм одағының (EUPJ) және Дүниежүзілік прогрессивті иудаизм одағының (WUPJ) серіктес мүшесі болып табылады.

Порто

Синагоганың негізі 1923 жылы Порту қаласындағы еврей қауымының және иудаизм дініне өткен капитан Артур Баррос Бастоның бастамасымен салынды. Жалпы, Португалияда үш ұйымдасқан еврей қауымы болған: Лиссабон, Порту және Белмонте; өзін еврей санайтын 6000-қа жуық адам бар. 1930-1935 жылдар аралығында Израиль технология институты ғимарат толық аяқталмай тұрғанда орналастырылды. Сонымен қатар, Порту қаласында мұсылман қауымы да бар. 2019 жылдың қаңтар айында Республика Президенті Марсело Ребело де Соуза Порту синагогасына сапар шекті, онда ол Шаббат Кабалат тойына қатысып, содан кейін сөз сөйледі. Мемлекет басшысын Порту еврей қауымының президенті Диас Бен Сион және бас раввин Даниэль Литвак күтіп алды. 2020 жылдың қыркүйегінде Порту еврей қауымы Порту қаласының мэрі Руи Морейрамен қалалық әкімдікте кездесті. Мэр қалада қарқынды дамып, жаңарып жатқан және 30-дан астам елден келген 500-ге жуық еврейді біріктірген қауымның басшыларын құттықтады.

Белмонте

Белмонтедегі еврей қауымы 1989 жылы ресми түрде мойындалды. Ол Белмонте және оның төңірегіндегі яһудилерді біріктіреді. Оның бас кеңсесі Rua Fonte Rosa, 6250 041, Белмонте мекенжайында орналасқан, дәл сол жерде Бейт Элияху (Илияның үйі) синагогы салынған. Белмонте еврей қауымының ресми блогында айтылғандай, бұл Португалиядағы нағыз португалдық қауым деп саналатын жалғыз қауым. Оның мүшелері – инквизиция кезеңінде көптеген дәстүрлерді, дұғаларды және әлеуметтік байланыстарды сақтап қалған, шағын отбасылардан құралған қауымда өзара үйленген крипто-яһудилердің ұрпақтары. 2005 жылы ашылған Белмонтедегі Яһуди мұражайы (Museu Judaico de Belmonte) Португалиядағы осындай алғашқы мұражай болды.

Каскаис

Авнер Коэн Хабад үйі – Лиссабон ауданындағы Кашкайш қаласында орналасқан еврей қауым орталығы. Онда Тора туралы еңбектерге, әсіресе португалиялық еврей ғалымдары жазған немесе 15 ғасырдың соңында Португалияда басылған кітаптарға ерекше назар беріледі. Бұл Португалияда ашылған алғашқы Хабад үйі, ол 2019 жылы құрылды.

Израильге көшіп келу

Португалдықтар Израильде батыс еуропалық иммигранттардың ең ірі бес тобының бірі болып табылады, голландтар, француздар, британдықтар және немістерден кейін. Сонымен қатар, Израиль Таяу Шығыстағы ең ірі португалдық иммигранттар қауымдастығына ие.

Қазіргі

1987 жылы Португалия тарихында алғаш рет, сол кездегі президент Марио Соарес португалдық еврей қауымдарынан Португалияның инквизициясы мен еврейлерді қуғынға салуы үшін кешірім сұрады. Қазіргі уақытта Португалияда көптеген еврей мәдени мұрасы орындары бар, оның ішінде бес синагог: Лиссабонда (Шаааре Тиква – Ортодоксал / Охель Яков – Консерватив), Портуда (Мекор Хайм), Азор аралдарындағы Понта-Делгадада (Порта-ду-Сью – Шаар ха-Шамайн) және Белмонтеде (Бет-Элияху), сондай-ақ еврей қауымы жиналатын бірнеше жеке орындар бар. Португалияда кошер өнімдері, оның ішінде шарап та өндіріледі. Португалияда қанша еврей тұратынын анықтау қиын. Португалияның халық санауы 2001 жылы еврей халқының саны 5000 адамды құрағанын көрсетсе, 2006 жылғы аралық санауда 8000 адам деп есептелді. CIA World Factbook кітабында негізінен Орталық Еуропадағы Холокосттан аман қалғандардың мыңға жуық саны келтірілген. Алайда, крипто-еврейлер мен қайтып келген сефардтар осы санда қалған бөлігін құрайды. 2008 жылғы «Американдық генетика журналының» зерттеуіне сәйкес, португал халқының 19,8%-ы еврей тегіне ие. Иберия түбегіндегі адамдардың генетикалық белгілері 15 және 16 ғасырларда католиктер билігінде христиан дініне мәжбүрлеп ауысқан еврейлердің саны тарихшылар есептегеннен әлдеқайда көп болғанын көрсетеді. Португалияның танымал тұлғаларының арасында еврейлер немесе еврейлердің ұрпақтары бар, олардың ішінде Лиссабонның израиль қауымының жетекшісі Эстер Муцник, жүлделі фотограф Даниэль Блауфукс, киноактриса Даниэла Руа, бұрынғы Лиссабон мэрі Нуньо Крус Абекассис және республиканың бұрынғы президенті Хорхе Сампаио бар. Оның әжесі португалдық еврей тегін ұстаған марокколық еврей болған (бірақ Сампаио өзін еврей деп санамайды, керісінше, өзін агностик деп есептейді).

Азаматтық туралы заң

2013 жылдың сәуірінде Португалия қайта оралу заңын қабылдады, бұл инквизиция кезінде қуылған сефард яһудилерінің ұрпақтарына, егер олар "Португалиямен байланысы бар португалдық текті сефард қауымдастығының мүшесі" болса, тұру талабынсыз Португалия азаматтығын алуға мүмкіндік берді. Португалияның "Ұлттық заңнамасы" заңына енгізілген түзету 2013 жылғы 11 сәуірде бірауыздан бекітілді. Заң 2015 жылдың наурызында күшіне енді.

Еврейлерге қарсылық

2023 жылдың 11 қазанында, Хамас Израильге 7 қазанда жасаған шабуылдан үш күн өткен соң, вандалдар Порто қаласы еврей қауымының синагогасын қиратты және "Палестинаны азат ету" және "Израильдегі апартеидті тоқтату" сияқты палестиналықтарды қолдайтын жазбалар қалдырды. 2024 жылдың 3 ақпанында Портодағы тұрғын үй мәселесіне байланысты наразылық антисемиттік демонстрацияға ұласты, онда наразылар экономикалық проблемалар үшін еврейлер мен сионистерді жауапты деп көрсеткен плакаттарды ұстады. Кейбір плакаттарда "Дүниені еврейлерден тазартайық" деп жазылған.