Кіріспе
Мидың немесе жұлынның туа біткен ақаулары тобы.
Нейро түтігінің ақаулары (НТА) – бұл адам дамуының ерте кезеңдерінде жұлын немесе шақырдың ашық қалуынан туындайтын туа біткен ақаулардың тобы. Жүктіліктің үшінші аптасында, гаструляция кезінде, ұрықтың дорсальды жағындағы мамандандырылған жасушалар пішінін өзгертіп, нейро түтігін құрай бастайды. Егер нейро түтігі толық жабылмаса, НТА пайда болады. Нақты түрлері: жұлынға әсер ететін спина бифида, мидың жеткіліксіз дамуына алып келетін аненцефалия, шақырға әсер ететін энцефалоцеле және мойынның ауыр проблемаларын тудыратын иненцефалия. Мысалы, АҚШ-та спина бифида жылына шамамен 1500 жаңа туған нәрестеге, яғни әр 10 000 туған баланың 3,5-іне (АҚШ-та туған балалардың 0,035%) шағылысады, бұл көрсеткіш дәнді өнімдерін фолий қышқылымен байыту басталғаннан бері 10 000 балаға 5 (АҚШ-та туған балалардың 0,05%) көрсеткіштен төмендеді.
Түрлері
ҰТБ-ның екі түрі бар: ашық, олар жиі кездеседі, және жабық. Ашық ҰТБ ми және/немесе жұлын туған кезде бас сүйек немесе омыртқалардың (омыртқа жонының) кемістігі арқылы сыртқа шығып тұрады. Ашық ҰТБ-ға анецефалия, энцефалоцеле, гидроэнцефалия, инниенцефалия, шизенцефалия және ең көп таралған түрі – спина бифида жатады. Жабық ҰТБ жұлынның кемістігі терімен жабылған кезде пайда болады. Жабық ҰТБ түрлеріне липоменингоцеле, липомиеломенингоцеле және байланған жұлын жатады.
Мисыздық
Аненцефалия (мисыз) – жүктіліктің 23-ші мен 26-шы күндері аралығында ми түтігінің ең алдыңғы бөлігі жабылмауынан туындайтын ауыр ми түтігінің кемістігі. Бұл ми мен шақасының маңызды бөліктерінің жоқтығына алып келеді. Осы жағдаймен туған нәрестелердің алдыңғы миының басты бөлігі болмайды, көбінесе соқыр және саңырау болады, сондай-ақ айқын бас-бет аномалиялары байқалады. Жұмыс істемейтін ми нәрестенің есін оятуға мүмкіндік бермейді. Нәрестелер өлі туылуы мүмкін немесе көбінесе туғаннан кейін бірнеше сағат немесе күндер ішінде қайтыс болады. Мысалы, адамдарда аненцефалия NUAK2 киназасының мутацияларынан туындауы мүмкін.
Энцефалоцелдер
Энцефалоцелдер мидың бас сүйегі арқылы қапшық тәрізді және мембранамен жабылған шығыңқы бөліктерімен сипатталады. Олар маңдай мен мұрынның арасында, бас сүйегінің жоғарғы бөлігінің ортасында немесе бас сүйегінің артқы жағында орналасуы мүмкін. Энцефалоцелдердің орналасуы әртүрлі болғандықтан, олар орналасқан жеріне және тудыратын кемістік түріне қарай жіктеледі. Ішкі түрлеріне омыртқа энцефалоцелесі, бас сүйегінің қуыс энцефалоцелесі және мұрын энцефалоцелесі (фронтоэтмоидты және базальдық энцефалоцелелер) жатады, барлық энцефалоцелдердің шамамен 80% омыртқа аймағында кездеседі. Энцефалоцелдер көбінесе анық байқалады және бірден диагноз қойылады. Кейде мұрын және маңдай аймағындағы кішкентай энцефалоцелдер анықталмай қалуы мүмкін. Энцефалоцелдердің салдары кең ауқымды болғанымен, олар гаструляцияның төртінші аптасында жүйке қатпарлары жабылып болғаннан кейін, сыртқы эктодерма мен нейроэктодерманың толық бөлінбеуінен туындайды.
Иньенцефалия
Иньенцефалия – ми түтігінің сирек кездесетін кемістігі, нәтижесінде бас омыртқаға қарай өте күшті иіледі. Диагноз көбінесе жүктілік кезеңіндегі ультрадыбыстық тексеру арқылы қойылады, бірақ қойылмаған жағдайда, туғаннан кейін дереу қойылады, себебі бас артқа иілген және бет көкке қарап тұрады. Көбінесе мойын болмайды. Бет терісі тікелей кеудеге, ал бас терісі арқаның жоғарғы бөлігіне жалғасады. Иньенцефалиямен туған балалар көбінесе туғаннан кейін бірнеше сағаттың ішінде қайтыс болады.
Спинна бифида
Спинна бифида екі кіші түріне бөлінеді: спинна бифида цистика және спинна бифида оккульта. Спинна бифида цистика менингоцеле және миеломенингоцеледен тұрады. Мененгоцеле жеңіл түрі болып саналады және омыртқа арнасының ашылуы арқылы омыртқа миы емес, тек ми қабықтарының грыжасымен сипатталады. Миеломенингоцеле ми қабықтарының және омыртқа миының бірге грыжалануын қамтиды. Спинна бифида оккульта – «жасырылған омыртқаның жарылуы» деген мағынаны білдіреді. Бұл нейрондық түтік ақаулығының түрінде ми қабықтары омыртқа арнасының ашылуы арқылы грыжаланбайды. Бірінші дәрежелі туысы (ата-анасы немесе бауыры) бар адамдарда рецидив қаупі жалпы халыққа қарағанда 5-10 есе артық.
Фолат қышқылының жетіспеушілігі
Жүктілік кезінде фолаттың (В9 витамині) және В12 витаминінің жеткіліксіз деңгейі нейрон түтігінің ақаулары (НТА) қаупінің артуына алып келеді. Екеуі де бірдей биохимиялық жолдың бөлігі болғанымен, фолат тапшылығы көбірек кездеседі және сондықтан үлкен алаңдау тудырады. Дифференциацияға қажетті цитоскелеттің трансляциядан кейінгі метилирленуінің бұзылуы НТА-ға қатысты деп саналады. В12 витамині де фолат биохимиялық жолында маңызды рецептор болып табылады, сондықтан В12 витаминінің жетіспеушілігі де НТА қаупіне әсер етеді деген зерттеулер көрсетілген. Бірнеше зерттеулерде дигидрофолат редуктазаның адам бауырындағы белсенділігі баяу және өзгермелі болғанымен, тікелей фолик қышқылымен толықтыру қан сарысуындағы биожетімді фолат деңгейін арттыратынына мол дәлелдер бар. Күнделікті 350 мкг табиғи фолатқа бай тамақтану, 250 мкг фолик қышқылы қабылдағандағы плазмадағы фолат деңгейінің өсуімен салыстыруға болады. Алайда, фолик қышқылы тұтынуын арттыруға қатысты әртүрлі тәсілдерді қолданған көптеген елдердегі халықтың денсаулығын салыстыру, тек жалпы тағамдарды фолик қышқылымен байыту ғана НТА-ны азайтатынын көрсетті. Фолик қышқылымен толықтырудың қатерлі ісік қаупін арттыруы туралы алаңдаушылықтар болғанымен, 2012 жылғы жүйелі шолу простата қатерлі ісігінен басқа жағдайларда мұндай дәлелдер жоқ екенін көрсетті, онда қаупі шамалы төмендегені анықталды. НТА, фолат тапшылығы және әртүрлі ендіктердегі адам популяцияларының тері пигментациясы арасындағы байланысты зерттеулер жүргізілді. Адам ағзасындағы фолат деңгейіне әсер ететін көптеген факторлар бар: (i) байытылған өнімдер арқылы фолик қышқылын тікелей тамақпен қабылдау, (ii) ультракүлгін сәулелену сияқты қоршаған орта факторлары. Соңғысына қатысты, ультракүлгін сәулеленуден туындаған фолат фотолизі in vitro және in vivo зерттеулерде фолат деңгейін төмендетіп, НТА этиологиясына қатысты екені көрсетілді, бұл тек адамдарда ғана емес, басқа да қосмекенді жануарлар түрлерінде де байқалады. Сондықтан, ультракүлгін сәулеленуден туындаған фолат фотолизінен қорғану, жыл бойы ультракүлгін сәулеленуі жоғары тропикалық аймақтарда өмір сүретін адам популяцияларының эволюциясы үшін маңызды. Денеге табиғи бейімделудің бірі – терідегі меланин концентрациясын арттыру. Меланин кіріс ультракүлгін сәулелерін тарату үшін оптикалық сүзгі ретінде немесе қауіпті фотохимиялық өнімдерді тұрақтандыру үшін еркін радикал ретінде әрекет етеді. Көптеген зерттеулерде американдық және африкалық американдықтардың жоғары меланизацияланған терісінің фолат фотолизінен қорғаныш ретінде НТА-ның жалпы алғанда аз кездесуімен байланысты екені көрсетілді.
Генетикалық кемшіліктер
Бруно Реверсаде және оның әріптестерінің хабарлауынша, адамдарда NUAK2 киназасының іс-қимылының тоқтауы анецефалияға алып келеді.
Гендер мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуі
Фол қышқылының жетіспеушілігі өзі нейрон түтігінің кемістіктерін тудырмайды. Нейрон түтігінің кемістіктерінің азаюы мен фолий қышқылымен толықтыру арасындағы байланыс, C677T метилентетрагидрофолат редуктазасы (MTHFR) нұсқасының тудырған сезімталдық сияқты ген-орта өзара әрекеттесуіне байланысты. Жүктілік кезінде фолий қышқылын толықтыру, бұл клиникалық белгілері жоқ мутацияны нашарлататын жағдайларға ұшыратпау арқылы нейрон түтігінің кемістіктерінің таралуын азайтады. Басқа да ықтимал себептерге фолат антиметаболиттері (мысалы, метотрексат), ластанған жүгері ұнындағы микотоксиндер, мырыш, ерте даму кезеңіндегі гипертермия және сәулелену жатады. Аналық қаназдық (семіздік) те нейрон түтігінің кемістіктерінің пайда болуына қатысты тәуекел факторы болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, ананың темекі шегуі де, темекі түтініне ұшырауы да ұрпақта нейрон түтігінің кемістіктеріне шалдығу қаупін арттырады. Темекі шегу мен гомоцистеин деңгейінің жоғарылауы арасындағы байланысты көрсететін бірнеше зерттеулер бар, бұл ананың темекіге ұшырауы ұрпақта нейрон түтігінің кемістіктерінің қаупін қалай арттыруы мүмкін екенін көрсетеді. Жүктілік кезінде темекі шегу, оның ішінде пассивті темекі түтініне ұшырау, нейрон түтігінің кемістіктерінің пайда болу қаупін арттырады. Жоғарыда айтылғандардың барлығы қалыпты фолий қышқылы метаболизміне және фолатқа байланысты метилденуге қатысты жасушалық процестерге кедергі келтіру арқылы әрекет етуі мүмкін, өйткені нейрон түтігінің кемістіктерімен байланысты осы типтегі көптеген гендер бар.
Басқа
Фол қышқылының қосымша қабылдануы нейрон түтігінің кемістіктерінің таралуын шамамен 70%-ға төмендетеді, бұл кемістіктердің 30%-ы фолатқа тәуелді емес екенін және метилирлеу үлгілерінің өзгеруінен өзге себептерге байланысты екенін көрсетеді. Нейрон түтігінің кемістіктерімен байланысты көптеген басқа гендер бар, олар фолатқа төзімді нейрон түтігінің кемістіктеріне кандидаттар болып табылады.
Диагностика
Нейро түтігінің ақауларын анықтау үшін ультрадыбыстық зерттеу және аналық сарысудың альфа-фетопротеинін (МСАФП) өлшеу сияқты тесттер қолданылады. Нейро түтігі ақауларын анықтау үшін екінші триместрдегі УЗИ негізгі скрининг құралы ретінде, ал МСАФП – қосымша скрининг құралы ретінде ұсынылады. Бұл МСАФП-қа қарағанда ультрадыбыстық зерттеудің қауіпсіздігінің артуы, сезімталдығының жоғарылауы және жалған оң нәтижелер көрсеткішінің төмендеуіне байланысты. Көбінесе бұл ақаулар туған кезде байқалады, бірақ кейбір ауыр ақаулар өмір бойында ғана анықталуы мүмкін. Жүктіліктің 16-18 аптасында өлшенген жоғары МСАФП ашық нейро түтігі ақауларының жақсы көрсеткіші болып табылады, алайда тесттің жалған оң нәтижелер көрсеткіші өте жоғары (1993-2000 жылдар аралығында Канаданың Онтарио провинциясында тексерілген әйелдердің 2% ашық нейро түтігі ақаулары болмаса да оң нәтиже көрсеткен, ал әлемдік көрсеткіш 5% құрайды) және бұл скрининг тесті арқылы нейро түтігі ақауларының тек бір бөлігі ғана анықталады (сол Онтарио зерттеуінде 73%). МСАФП скринингін қалыпты ультрадыбыстық зерттеумен біріктіргенде анықтау мүмкіндігі жақсарады, бірақ ультрадыбыстық зерттеу нәтижесі оператордың біліктілігіне және жабдықтың сапасына байланысты.
Алдын алу
Нейро түтігінің кемістіктерінің жиілігі жүктілікке дейін және жүктілік кезінде фолий қышқылының жеткілікті деңгейін сақтау арқылы төмендейтіні көрсетілген. Бұл диеталық көздер арқылы және фолий қышқылының қосымша қабылдануы арқылы қол жеткізіледі. 1996 жылы АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы фолий қышқылын байытылған нанға, жармаға, ұнға және басқа дәнді өнімдерге қосуды талап ететін ережелерді жариялады. 1998 жылға дейін Канадада да осыған ұқсас ережелер бойынша белгілі бір дәнді өнімдерді фолий қышқылымен күшейту міндетті болды. Жүктіліктің алғашқы төрт аптасында (көптеген әйелдер жүкті екенін тіпті білмейтін кезде) нейруляция процесінің дұрыс жүзеге асуы үшін фолий қышқылының жеткілікті мөлшерде түсуі маңызды. Сондықтан, жүкті болу мүмкіндігі бар барлық адамдарға фолий қышқылымен байытылған тағамдарды жеу және фолий қышқылына бай тағамдармен бірге қосымша тағамдар қабылдау кеңес беріледі, бұл ауыр туа біту кемістіктерінің қаупін азайтуға көмектеседі. Канадада таңдалған тағамдарды фолий қышқылымен міндетті түрде байыту, міндетті байытуға дейін болған жиілікпен салыстырғанда, нейро түтігінің кемістіктерінің жиілігін 46%-ға төмендеткені дәлелденді. Дегенмен, жүктілікке жоспарлаған кезде тек фолий қышқылына бай диетаға сүйену ұсынылмайды, өйткені әдеттегі диета жүктілік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті фолий қышқылын қамтамасыз етпейді. Жүкті болу мүмкіндігі бар барлық адамдарға күніне 400 микрограмм фолий қышқылын қабылдау ұсынылады. Бұл тәуліктік 400 мкг фолий қышқылының дозасын әйелдерге арналған көптеген поливитаминдерде табуға болады. Жоғары дозаларды жүктілікке дайындалуға арналған поливитаминдерде табуға болады, бірақ бұл дозалар әрбір адамға қажет болуы мүмкін емес. Бұрын нейро түтігінің кемістігі бар бала туған және қайтадан жүкті болуға тырысатын әйелдерге дәрігердің кеңесі бойынша күніне 4,0 мг құрайтын қосымша қабылдау пайдалы болуы мүмкін. Хирургияның сәттілігі көбінесе энцефалоцелеге қатысқан ми тінінің мөлшеріне байланысты. НТК-ны емдеудің мақсаты – адамға ең жоғары функционалдық деңгейге және тәуелсіздікке қол жеткізуге мүмкіндік беру. Жүктіліктің 26 аптасына дейін ұрықтың ішінде жасалған операциялардың нәтижесіне оң әсер ететініне үміт бар, соның ішінде Арнольд-Киари ақаулығының азаюы және осылайша шентрикулоперитонеалдық шунт қажеттілігінің төмендеуі, бірақ бұл процедура ана мен бала үшін өте қауіпті және оң нәтижелердің нақты пайда емес, іріктеу қателігіне байланысты болуы мүмкін деген сұрақтар тудырады. Бұған қоса, бұл операция нейро түтігінің кемістігімен байланысты барлық проблемаларды шешуге көмектеспейді. Зерттеудің басқа салаларына тіндік инженерия және шеміршек жасушалық терапия кіреді, бірақ бұл зерттеулер әлі адамдарда қолданылмаған.
Эпидемиология
2010 жылы жүйке түтігінің кемістіктері салдарынан дүние жүзінде 71 000 адам қаза тапты. Төмен кірісті елдерде бұл жағдайдың қаншалықты жиі кездесетіні белгісіз. Жүйке түтігінің кемістіктерінің туылған кездегі таралу көрсеткіші бұрын ауруға шалдыққан балалардың нақты санын анықтау үшін сенімді өлшем болып саналды. Алайда, технологияның дамуы және туылмас балаға жасалатын диагностиканың мүмкіндіктеріне байланысты, туылған кездегі көрсеткіш енді сенімді емес. Туылған кездегі жағдайларды есептеу ең ыңғайлы жол болуы мүмкін, бірақ ең дұрысы – өлі туған және тірі туған балаларды қамту. Кемістіктердің таралу деңгейін есептеуге арналған көптеген зерттеулерде тек тірі және өлі туған балалар туралы деректер ғана қарастырылады, ал аборттар мен түсіктер туралы деректер көбінесе ескерілмейді. Аборттар таралу көрсеткішіне үлкен үлес қосады; бір зерттеуде 1986 жылы жүйке түтігінің кемістігі анықталған жүктіліктің тек төрттен бірі түсікпен аяқталған, бірақ 1999 жылға қарай бұл көрсеткіш екі есеге артқан. Осы деректерге сүйенсек, аборттар туралы мәліметтерді ескермеу таралу деңгейіне елеулі әсер ететіні анық. Бұл таралу деңгейінің төмендеуіне де түсінік беруі мүмкін. Егер аборттар деректерге енгізілмесе, бірақ анықталған жағдайлардың жартысы түсікпен аяқталса, деректер таралу деңгейі төмендегенін көрсетуі мүмкін, бірақ шындығында бұл солай емес. Дегенмен, аборт көрсеткіштері мен технологияның жетілуі елдер арасында айтарлықтай өзгешеліктерді көрсететіндіктен, олардың таралу деңгейіне қаншалықты әсер ететіні әлі белгісіз. Жүйке түтігінің кемістіктерінің таралу деңгейіне аналық факторлар да әсер етеді. Бұл факторлар ананың жасы мен семіздігінен бастап, әлеуметтік-экономикалық жағдайы және тағы да басқалары. Ананың жасы таралу деңгейіне айтарлықтай әсер ете қоймаған, бірақ байланыс анықталған жағдайларда, егде аналар мен өте жас аналар үшін тәуекел жоғарылайды. Ананың жасы үлкен рөл атпаса да, дене массасының индексі 29-дан жоғары аналардың баласының жүйке түтігінің кемістігіне шалдығу қаупі екі есе артады. Зерттеулер көрсеткендей, үш немесе одан көп баласы бар аналардың келесі баласының да осы кемістікке шалдығу қаупі орташа деңгейде.