Мальтадағы ежелгі Mnajdra ғибадатхана кешені – б.з.д. 4 мыңжылдықта салынған, ЮНЕСКО мұрасы. Тарихы, архитектурасы және қорғау шаралары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мальтадағы мегалитикалық ғибадатхана кешені
Megalithic temple complex in Malta
Мнайдра – Жерорта теңізіндегі Мальта аралының оңтүстік жағалауында орналасқан мегалитикалық ғибадатхана кешені. Мнайдра шамамен Хаджар-Ким мегалитикалық кешенінен қашықтықта орналасқан. Мнайдра біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықта салынған; Мальтаның мегалитикалық ғибадатханалары Жер бетіндегі ең көне діни орындардың қатарында, оларды Дүниежүзілік мұралар комитеті «ұлттық сәулет шедеврлері» деп сипаттады. 1992 жылы ЮНЕСКО Мнайдра кешенін және тағы төрт мальттық мегалитикалық құрылысты ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындары ретінде мойындады. 2009 жылы қорғауға арналған шатырдың құрылысы аяқталды.
Mnajdra is a megalithic temple complex found on the southern coast of the Mediterranean island of Malta. Mnajdra is approximately from the Ħaġar Qim megalithic complex. Mnajdra was built around the fourth millennium BCE; the Megalithic Temples of Malta are among the most ancient religious sites on Earth, described by the World Heritage Sites committee as "unique architectural masterpieces." In 1992 UNESCO recognized the Mnajdra complex and four other Maltese megalithic structures as UNESCO World Heritage Sites. In 2009 work was completed on a protective tent.
Дизайн
Мнедждра – Хаджар-Кимнің жұмсақ глобигерина әктасынан әлдеқайда қатты, коралл тәрізді әктастан жасалған. Ғибадатханаларда қолданылатын негізгі құрылымдық жүйелер кішірек тастармен және үлкен әктас тастармен тіреу құрылысымен, сондай-ақ тіреу және қаптама құрылысымен үйлесімді. Мнайдраның үш жапырақ тәрізді жоспары Хагар Кимге қарағанда тұрақты көрінеді және Ггантиджадағы бұрынғы кешенді еске түсіреді. Тарихқа дейінгі құрылыста үш ғибадатхана бар, олар біріктірілген, бірақ байланысқан жоқ: жоғарғы, орта және төменгі. Жоғарғы ғибадатхана Мнайдра кешеніндегі ең көне құрылым болып табылады және ол Ггантиджа кезеңіне (3600-3200 б.з.д.) жатады. Бұл үш апсидалы ғимарат, орталық апсиданың ашылуы төменгі экран қабырғасымен бұғатталған. Баған тастары ішкі бетіне көлденең қатарларда бұрғыланған шұңқырлармен безендірілген. Ортаңғы ғибадатхана Тарксиен кезеңінің аяғында (б.з.д. 3150 - 2500 жж.) салынған (немесе қайта салынған). Оның негізгі орталық есігі тік тұрған ірі әктас тасқа кесілген тесікпен, Мальтадағы басқа да мегалитикалық есіктер үшін тән құрылыс түрімен құрылған. Бұл ғибадатхананың бастапқыда күмбезді төбесі болған сияқты, бірақ қазір қабырғалардың үстінде төбе түбі ғана қалды және бұл шын мәнінде ең жаңа құрылым. Ол үстіне көлденең қатарлармен орналасқан плиталардан тұрады. Тарксиен кезеңінің басында салынған ең төменгі ғибадатхана Мальта мегалитикалық архитектурасының ең әсерлі және мүмкін ең жақсы үлгісі болып табылады. Оның үлкен ауласы бар, онда тас орындықтар бар, кіреберіс жолы көлденең тақталармен жабылған, оның бірі сақталған, және ықтимал күмбезді шатырдың қалдықтары бар. Ғибадатхана спиральді оюлар мен ойықтармен безендірілген, терезелер арқылы ашылған, кейбіреулері кішігірім бөлмелерге, ал біреуі тас орнатуға арналған. Көктемгі және күзгі күн мен түн теңелу кезінде күн сәулесі негізгі есіктен өтіп, негізгі осьті жарықтайды. Күн тұтылу кезінде күн сәулесі осы есік қақпасының сол және оң жағындағы мегалиттердің шеттерін жарықтайды. Бұл құрылыстардың мақсатын көрсететін жазба жазбалар болмаса да, археологтар олардың қолданылуын олардың ішінде табылған рәсімдік заттардан: құрбандыққа арналған кремнезден жасалған пышақтар мен арқан тесіктерінен шығарды, олар жануарларды құрбандыққа шалу үшін шектеуге арналған (әртүрлі жануарлар сүйектері табылғандықтан). Бұл құрылыстар адам сүйектері табылмағандықтан, олар қабір ретінде қолданылмаған. Ғибадатханаларда олардың қолданылуына нұсқайтын тастан жасалған орындықтар мен үстелдер бар. Ғибадатханалардың ішінен көптеген артефакттар табылды, бұл ғибадатханалар діни мақсаттарда, мүмкін ауруларды емдеу және/немесе құнарлылықты арттыру үшін пайдаланылған. + Мальтадағы Мнайдра ғибадатханасының күнтізбесіне тесіктер салынған қатарға тесіктер саны Мүмкін пайдалану 1 19 Метон циклінің 19 жылы үшін (235 синодикалық, 255 драконикалық, 254 сидериялық ай, тиісінше 6940 күн). Осы кезеңнен кейін Айдың айлық фазасы және эклиптикалық ені мен ұзындығы бірдей болады (мысалы, эклиптиканың Алтын қақпасында немесе күн мен түн теңелуінде). 2 16 (оң жақта) 16 күн бойы (қазір де көрінетін) айдың толғанға дейін және 13 күн бойы (толғаннан келесі айдың толғанға дейін) айдың толған күндерінің саны (29,5 күн). Осы кезеңнен кейін айдың ай фазасы қайтадан қайталанады. 13 (жоғарыда сол жақта) 3 3 + 4 (оң жақта) = 7 Айдың тоқсанның 7 толық күніне (7.4 күн) немесе аптаға. 3 (сол жақта) Ағымдағы айдың ішінде аяқталған 3 айлық тоқсан үшін. 4 25 Тропикалық жыл ішінде (365,2 күн) 25 айдың (әрқайсысы 14,8 күн) өсуі немесе кемуі үшін. 5 11 Тропикалық жылдың 11 қосымша күні (365,2 күн) он екі синодикалық аймен салыстырғанда (354,4 күн). 6 24 + 1 = 25 24 айдың ішінде (оның ішінде 12 синодикалық ай (354,4 күн) және тиісті тропикалық жылдың аяғына дейін бір толық емес ай (365,2 күн) айдың ішінде айдың өсуі мен кемуі. 7 53 Тропикалық жыл ішінде 53 аптада (365,2 күн) Плеядалардың (немесе жұлдыздардың) гелиактік көтерілуі немесе төмендеуінен келесіге дейін.
Mnajdra is made of coralline limestone, which is much harder than the soft globigerina limestone of Ħaġar Qim. The main structural systems used in the temples are corbelling with smaller stones, and post and lintel construction using large slabs of limestone. The cloverleaf plan of Mnajdra appears more regular than that of Ħagar Qim, and seems reminiscent of the earlier complex at Ggantija. The prehistoric structure consists of three temples, conjoined, but not connected: the upper, middle, and lower. The upper temple is the oldest structure in the Mnajdra complex and dates to the Ggantija phase (3600 3200 BC). It is a three apsed building, the central apse opening blocked by a low screen wall. The pillar stones were decorated with pitmarks drilled in horizontal rows on the inner surface. The middle temple was built (or possibly rebuilt) in the late Tarxien phase (3150 – 2500 BC), the main central doorway of which is formed by a hole cut into a large piece of limestone set upright, a type of construction typical of other megalithic doorways in Malta. This temple appears originally to have had a vaulted ceiling, but only the base of the ceiling now remain on top of the walls and, in fact, is the most recent structure. It is formed of slabs topped by horizontal courses. The lowest temple, built in the early Tarxien phase, is the most impressive and possibly the best example of Maltese megalithic architecture. It has a large forecourt containing stone benches, an entrance passage covered by horizontal slabs, one of which has survived, and the remains of a possibly domed roof. The temple is decorated with spiral carvings and indentations, and pierced by windows, some into smaller rooms and one onto an arrangement of stones. On the vernal and the autumnal equinox sunlight passes through the main doorway and lights up the major axis. On the solstices sunlight illuminates the edges of megaliths to the left and right of this doorway. Although there are no written records to indicate the purpose of these structures, archaeologists have inferred their use from ceremonial objects found within them: sacrificial flint knives and rope holes that were possibly used to constrain animals for sacrifice (since various animal bones were found). These structures were not used as tombs since no human remains were found. The temples contain furniture such as stone benches and tables that give clues to their use. Many artifacts were recovered from within the temples suggesting that these temples were used for religious purposes, perhaps to heal illness and/or to promote fertility. + Rows with holes on the calendar stone of the temple of Mnajdra in Malta Row Number of holes Possible use 1 19 For the 19 years of the Metonic cycle (235 synodic, 255 draconic, 254 siderial month respectively 6940 days). After this period the moon has the same lunar phase and the same ecliptic latitude andthe same ecliptic longitude (eg in the Golden Gate of the Ekliptic or in the equinox). 2 16 (right) For the 16 days from old moon (still visible) until full moon and the 13 days from full moon until next old moon,together 29 days, the number of full days within a synodic month (29.5 days). After this period the moon has the same lunar phase again. 13 (left above) 3 3 + 4 (right)= 7 For the 7 full days of a moon quarter (7.4 days) respectively of a week. 3 (left) For the 3 already completed moon quarters within the current month. 4 25 For the 25 waxing or waning moons (each 14.8 days) within a tropical year (365.2 days). 5 11 For the 11 additional days in a tropical year (365.2 days) in comparison to twelve synodic month (354.4 days). 6 24 + 1= 25 For the 24 waxing respectively waning moons within twelve synodic month (354.4 days)plus an incomplete month until the end of the appropriate tropical year (365.2 days). 7 53 For the 53 weeks within a tropical year (365.2 days) respectivelyfrom a heliacal ascent or descent of the Pleiades (or stars) to the next one.
Қазба жұмыстары мен соңғы уақыт тарихы
Мнайдра ғибадатханаларының қазба жұмыстары 1840 жылы Дж. Г. Вэнс басшылығымен жүргізілді, бұл Хадгар-Ким табыс етілгеннен кейін бір жыл өткен соң болды. 1910 жылы Томас Эшби маңызды археологиялық материалдарды жинауға әкелген қосымша зерттеулер жүргізді. 1949 жылдың желтоқсанында тағы да қазба жұмыстары жүргізіліп, екі кішкентай мүсін, екі үлкен тостаған, құралдар және ғибадатхананың үлкен тастарын жылжытуға мүмкін болған бір үлкен шар тәрізді тас табылды. Мнайдра 2001 жылдың 13 сәуірінде вандализмге ұшырады, сол кезде кем дегенде үш адам ломдармен қаруланып, шамамен 60 мегалитті құлатып немесе сындырып, оларға граффити жазды. ЮНЕСКО бұл шабуылды «Мальта аралында жасалған ең ауыр вандализм» деп атады. Ғибадатханаларға келген зиян бастапқыда өте ауыр деп есептелді, бірақ жаңа технологиялар қолданылып, мегалиттердің қай жерде зақымдалғанын анықтау қиын болды. 2002 жылы ғибадатханалар қайтадан жұртшылыққа ашылды. 2008 жылдан бері айналымға түсірілген Мальтаның 1, 2 және 5 центтік еуро монеталарының беткі жағында Мнайдра ғибадатханаларының суреті бейнеленген. 2009 жылы Мнайдраның (және Хажар Кимнің) айналасына қорғау үшін арнайы жабық құрылыс салынды.
The excavations of the Mnajdra temples were performed under the direction of J. G. Vance in 1840, one year after the discovery of Ħagar Qim. In 1910, Thomas Ashby performed further investigations which resulted in the collection of the important archaeological material. Further excavations were performed in December 1949, in which two small statues, two large bowls, tools and one large spherical stone, which was probably used to move the temple's large stones, were discovered. Mnajdra was vandalized on 13 April 2001, when at least three people armed with crowbars toppled or broke about 60 megaliths, and inscribed graffiti on them. The attack was called "the worst act of vandalism ever committed on the island of Malta" by UNESCO. The damage to the temples was initially considered irreparable, but they were restored using new techniques making it difficult to tell where the megaliths had been damaged. The temples were reopened to the public in 2002. The 1, 2 and 5 cent Maltese euro coins, minted since 2008, bear a representation of the Mnajdra temples on their obverse side. A protective shelter was constructed around Mnajdra (along with Ħaġar Qim) in 2009.
Қазіргі заманғы түсіндірмелері
Антрополог Кэтрин Роунтри "Мальтаның неолиттік ғибадатханалары", соның ішінде Джгантиджа, "түрлі жергілікті және шетелдік қызығушылық топтары: туристік индустрияда жұмыс істейтіндер, зиялылар мен мальтийлік ұлтшылдар, аңшылар, археологтар, суретшілер және жаһандық Құдайлар қозғалысының қатысушылары" тарапынан қалай түсіндірілген, дауланып, пайдаланылғанын зерттеді. ХХІ ғасырдың басындағы бір дереккөз Мнайдраның (демек, Жоғарғы ғибадатхана) көкнәр пішіні "қазіргі, өткен және болашақ (немесе туу, өмір және өлім)" символы болуы мүмкін деп болжайды, ал күнге қарай орналасуы "күннің еркек энергиясы да осы ғибадатханаларда құрметпен ескеріледі" және "ана Жер мүсіндермен бейнеленген, ал әке Күн осы ғибадатхананың орналасуы арқылы құрметтелген" дегенді білдіруі мүмкін.
Anthropologist Kathryn Rountree has explored how "Malta’s neolithic temples", including Ġgantija, "have been interpreted, contested and appropriated by different local and foreign interest groups: those working in the tourist industry, intellectuals and Maltese nationalists, hunters, archaeologists, artists, and participants in the global Goddess movement." One source from the early years of the twenty first century speculates that the clover shape of Mnajdra (presumably the Upper Temple) may represent "the present, past and future (or birth, life and death)", while the solar alignment could mean that "the Sun's Male energy is also given an honored place in these temples", and that "mother earth was represented by statuettes while father sun was venerated through this temple alignment."