Авторлық құқықты сақтау арқылы ашық қолжетімділікке қол жеткізу

Кіріспе

Құжаттарды ашық қолжетімділік үшін авторлық сақтауға беру – бұл автордың электрондық құжаттың тегін көшірмесін онлайн-депозитке салу арқылы оған ашық қолжетімділікті қамтамасыз ету амалы. Бұл термин көбінесе сарапшылар қараған ғылыми журналдар мен конференция мақалаларын, сондай-ақ диссертациялар мен кітап тарауларын автордың өз институционалдық репозиторийіне немесе ашық архивіне орналастыруды білдіреді, мұның мақсаты – оның қолжетімділігін, пайдалануын және сілтеме көрсету арқылы ықпалын барынша арттыру. Соңғы жылдары «жасыл ашық қолжетімділік» термині жиі қолданылатын болды, бұл тәсілді журналдың өзі мақалаларды оқырманға ақысыз ұсынатын «алтын ашық қолжетімділік»тен ажыратады.

Іске асыру

Өзіндік архивке түсірілген жарияланымдарды өз бетінше архивке алу құқығы көбінесе авторлық құқық мәселесі болып табылады (егер құқықтар баспагерге берілсе), ал препринттерді өз бетінше архивке алу құқығы тек журнал саясатының мәселесі болып табылады. 2003 жылы Элизабет Гадд, Чарльз Оппенхайм және Стив Пробэтс Лугборо университетінің ақпараттық ғылымдар кафедрасының зерттеуінде 80 журнал баспасының авторлық құқық келісімдерін талдады және баспагерлердің 90 пайызы авторлық құқықтарды берудің қандай да бір түрін сұрады, ал тек 42,5 пайызы өзін-өзі архивке алуға рұқсат берді. 2014 жылы SHERPA/Romeo жобасы 1275 баспагердің 70 пайызының өзіндік архивке алуына рұқсат етілгенін, 62 пайызының басылымға дейінгі және басылымнан кейінгі өзіндік архивке алуына рұқсат етілгенін тіркеді. 2017 жылы жоба бойынша 2375 баспагердің 41 пайызы препринттерді және постпринттерді өздігінен архивке алуға рұқсат берді. 33 пайызы тек постпринттің өзіндік архивке алуына рұқсат берді, яғни рецензиялаудан кейінгі соңғы нұсқасын. Баспагерлердің 6 пайызы тек препринттің, яғни рецензиялауға дейінгі нұсқаның, өзіндік архивке алуына рұқсат берді. Кембридж университетінің баспасы немесе Америка геофизикалық одағы сияқты баспагерлер мақаланың тек рецензияланған соңғы нұсқасын емес, соңғы жарияланған нұсқасын өзіндік архивтеуге қолдау көрсетеді. Өзіндік архивтеуге арналған орындарға институционалдық репозиторийлер, тақырыптық репозиторийлер, жеке веб-сайттар және зерттеушілерге бағытталған әлеуметтік желілердің веб-сайттары жатады. Кейбір баспагерлер өзіндік архивке ембарго қоюға тырысады; ембарго ұзақтығы жариялау күнінен кейін 6–12 ай немесе одан да ұзақ болуы мүмкін (SHERPA/RoMEO қараңыз). Эмбарго салынған жарияланымдар үшін кейбір институционалдық репозиторийлерде пайдаланушыларға сұрату түймесі болады, арқылы пайдаланушылар сұраныс жіберсе, авторлар ембарго кезінде бір рет шерту арқылы бір көшірмен ұсына алады. Mendeley, Academia.edu және ResearchGate сияқты әлеуметтік сілтемелерді басқару бағдарламалық қамтамасыз ету веб-сайттары зерттеушілер арасында ақпарат алмасуды жеңілдетеді; алайда, бұл қызметтер ғалымдардың еңбектерін коммерциялық мақсаттарда пайдалану және авторлық құқықты бұзу үшін сынға ұшырайды. Олар авторлық құқықты сақтау үшін баспагерлердің де назарында, мысалы, Elsevier (Mendeley-ді сатып алған) Academia.edu-ға ғылыми мақалаларды жариялауы үшін Digital Millennium Copyright Act-қа сәйкес емес екендігі туралы хабарламалар жіберді. Әлеуметтік желілер де грант берушілердің, журналдардың және мекемелердің көптеген өзіндік архивтеу саясатының талаптарын орындамайды. Германия авторлық құқығына екіншілік жариялау құқығын енгізу арқылы ғалымдар мен зерттеушілерге өз жарияланымдарын Интернетке жеке архивтеу құқығы берілді, тіпті егер олар барлық пайдалану құқықтарын баспагерге беруге келіскен болса да. Екіншілік жариялау құқығы негізінен мемлекеттік қаржыландырылатын зерттеулердің нәтижелері үшін бірінші жариялаудан кейін 12 айдан кейін қолданылады. Бұл құқықтан бас тартуға болмайды және автордың нұсқасы архивтеледі.

Whereas the right to self archive postprints is often a copyright matter (if the rights have been transferred to the publisher), the right to self archive preprints is merely a question of journal policy. A 2003 study by Elizabeth Gadd, Charles Oppenheim, and Steve Probets of the Department of Information Science at Loughborough University analysed 80 journal publishers' copyright agreements and found that 90 percent of publishers asked for some form of copyright transfer and only 42.5 percent allowed self archiving in some form. In 2014 the SHERPA/Romeo project recorded that of 1,275 publishers 70 percent allowed for some form of self archiving, with 62 percent allowing both pre and postprint self archiving of published papers. In 2017 the project recorded that of 2,375 publishers 41 percent allowed pre and postprint to be self archived. 33 percent only allowed the self archiving of the postprint, meaning the final draft post refereeing. 6 percent of publishers only allowed self archiving of the preprint, meaning the pre refereeing draft. Publishers such as Cambridge University Press or the American Geophysical Union, endorse self archiving of the final published version of the article, not just peer reviewed final drafts. Locations for self archiving include institutional repositories, subject based repositories, personal websites, and social networking websites that target researchers. Some publishers attempt to impose embargoes on self archiving; embargo lengths can be from 6–12 months or longer after the date of publication (see SHERPA/RoMEO). For embargoed deposits some institutional repositories have a request a copy Button with which users can request and authors can provide a single copy with one click each during the embargo. Social reference management software websites such as Mendeley, Academia. edu, and ResearchGate facilitate sharing between researchers; however, these services are often subject to criticism for using scholars' contributions for commercial purposes as well as for copyright violation. They are also targeted by publishers for copyright compliance, such as when Elsevier (which purchased Mendeley) issued Digital Millennium Copyright Act takedown notices to Academia. edu for hosting scientific papers. Social networking services also do not fulfill the requirements of many self archiving policies from grant funders, journals, and institutions. by amending a secondary publication right into German copyright which gives scientists and researchers the legal right to self archive their publications on the Internet, even if they have agreed to transfer all exploitation rights to a publisher. The secondary publication right applies to results of mainly publicly funded research, 12 months after the first publication. The right cannot be waived, and the author’s version is self archived.