Кіріспе

Джон Милтонның 1644 жылғы еңбегі "Білім туралы" – Джон Милтонның 1644 жылы жарияланған трактаты. Алғаш рет анонимді түрде сегіз беттік кварто парақ ретінде (Айнсворт 6) жарық көрді. Пюритандық білім реформаторы Сэмюэл Хартлибтің сұрауына жауап ретінде жазылған хат түрінде ұсынылған бұл еңбек Мильтонның білім реформасы жөніндегі ең толық көзқарасын көрсетеді (Висванатан 352) және оның "білім берудің ең жақсы және құнды жолы туралы" (Милтон 63) ойларын жеткізеді. Трактатта баяндалғандай, Милтон үшін білім берудің екі мақсаты болды: бірі – қоғамдық, яғни «адамды бейбітшілік пен соғыс кезеңдеріндегі жеке және қоғамдық барлық міндеттерді әділ, тиімді және қайсарлықпен орындауға дайындау» (55); екіншісі – жеке, яғни «біздің алғашқы ата-анамыздың құлдырауын жою үшін Құдайды дұрыс тануға қайта оралу, ал осы білім арқылы Оны сүюге, Оған ұқсауға, мүмкіндігінше жанымызды шын ізгілікпен толықтыруға ұмтылу» (52).

Әсерлер

Трактаттағы ықпалдар – бұл Ренессанс гуманизмінің активті жолға баса назар аударуымен және жеке құтқарылу туралы ортағасырлық ойлармен үйлескен қызықты қоспа. Дегенмен, Милтонның трактатта баяндалған білім беру бағдарламасының негізгі мақсаты қоғамдық мүддеге бағытталғандығы айқын. Бұл, XII ғасырдан бері ортағасырлық университеттерде үстемдік құрған және Милтонның заманында да әлі де күшін сақтап тұрған схоластикаға реакция болғандықтан (Айнсворт 25). Милтонның трактатына ерекше ықпал еткен тұлғалар – испандық педагог Хуан Луис Вивес (1492–1540) және моравиялық педагог Джон Комен (1592–1670). Вивес және Комен екеуі де білім берудегі диалектикалық тәсілді теріске шығарып, эмпирикалық байқауды және «сөздер емес, заттарды, кітаптар емес, табиғатты зерттеуді» жақтады (Левальски 204). Эмпиризм мен моральдың есімді үйлесімінде екі педагог та табиғатты зерттеудің моральдық қасиеттерді қалыптастыруға көмектесетінін айтты (Висванатан 352).

Ортағасырлық білім беру

Ортағасырлық білім берудің мақсаты айқын діни сипатта болды, негізінен адамды моральдық және діни таңдау арқылы Құдайға қайта жетелеуге арналған трансценденттік шындықтарды ашумен байланысты (Крифт 15). Осы шындықтарды ашу құралы – диалектика болды: ортағасырлық сана үшін пікірталас – жоғары өнер, маңызды ғылым және қазіргі заманғы санаға қарағанда әлдеқайда қызықты ойын-сауық еді, себебі ортағасырлықтар Сократ сияқты, диалектика шындықты аша алады деп сенді. Сондықтан, «ғылыми диспут» – бұл зиялылық сайыс емес, сондай-ақ «пікір алмасу» емес, ол – ортақ білімділік саяхат еді (Крифт 14–15). Орта ғасырдағы білім алушылар – ортағасырлық қоғамның сауатты бөлігін құраған және қасиетті де, классикалық мәтіндерді жасауға, таратуға және түсіндіруге жауапты дін қызметкерлері болды (Ханнинг 594). Олардың «ортақ білімділік саяхаты» Милтон заманына келгенде, өмірдің нақты жағдайларынан мүлдем алшаққан академиялық жаттығуға айналды, бұл ортағасырлық білімді Ренессанс гуманистеріне, әсіресе Милтонға жағымсыз етіп көрсетті, себебі ол үшін «барбарлық дәуірлердің мектептік кеңессіздігі» студенттерді «жанжалдың терең, тынышсыз суларына» батырып, оларды «шатасқан түсініктер мен бос сөздермен» және «көп жағдайда білмеген дұрыс нәрселермен» қалдырды (Милтон 54; бұдан былай бет нөмірімен сілтеме жасалады). Милтон ортағасырлық оқу бағдарламасын «монахтық және қайғылы софистиканың тікенді және қиын лекциялары» (Левальски 208) деп сипаттаған ғалымдарды дайындады және оны құтқару қажет деп ойлаған схоластикалық жағдайдан босатуға тырысты.

Ортағасырлық оқу бағдарламасы

Ортағасырлық оқу бағдарламасының ерекшелігі – болжамдарға ден қою. Ол грамматика, риторика және диалектиканы қамтитын тривиумнан басталатын. Студенттің білімі алғашқы жылдары грамматикалық оқу басым болды, онда Витт түсіндіргендей, назар тек тіл біліміне аударылды: «Классикалық үлгілерден мүлдем бөлек проза стилін жетілдіруді мақсат тұтқан оқу бағдарламасында грамматиканы оқыту көбінесе тілдің механикасына, емес көне әдебиетке бағытталды» (26). Тривиум, сандар әлеміндегі теориялық білім, яғни арифметика, геометрия, музыка және астрономияны зерттеуге қадам жасаған квадривиумның негізін қалады. Бұл екі маңызды бағдарлама ортағасырлық университет студенттерін философия мен теологияны оқуға дайындады, оларда диалектикалық ойлауға ерекше мән берілді.

Мильтонның ұсынған оқу бағдарламасы

Милтон трактатта ортағасырлық оқу бағдарламасына жүктелген "көптеген қателіктер" туралы айқын пікір білдіреді, оларды "оқытуды жалпы түрде өте жағымсыз және нәтижесіз" етеді деп сынап (53) оның заманында. Оның бірінші нысаны – грамматиканы оқыту. Милтон оған жұмсалатын уақыт мөлшеріне де, механикалық тәсіліне де сын көзбен қарайды: “Біз жеті немесе сегіз жылды тек қана бір жылда оңай және ләззатты түрде үйренуге болатын латын және грек тілдерін жинап алуға жұмсауды дұрыс емес деп санаймыз” (53). Оның пікірінше, прогресс балалардың бос ой-қиялын тақырыптар, өлеңдер мен сөздер құрастыруға мәжбүрлеу арқылы (53) тежеледі; оның орнына, ол кейбір негізгі грамматикалық нұсқаулардан кейін студенттерді “ертерек ізгілікке баулуды” ұсынады, оларға ежегі классикадан “оңай және ләззатты оқулық” оқып беру арқылы (56). Мақсаты – тек грамматиканы оқыту ғана емес, сонымен қатар оқушыларды “білімді зерттеуге құштар ету” (56). Бұл үшін Милтон көркем әдебиеттің үлгілерін пайдалануды жақтады. Грамматикадан кейін Милтон оқу бағдарламасының реттілігі мәселесіне тоқталады. Ол ортағасырлық тәжірибені сынға алады: “жас, тіркелмеген жаңа келгендерді, әуелде, логика мен метафизиканың ең абстрактілі ұғымдарымен таныстыру”, олар бұрын ғана “бірнеше сөзді қиындықпен үйренуге тырысқан грамматикалық жазықтар мен саяздықтарды” тастап кеткен (54). Оның орнына, ол “ең оңай өнерлерден” бастауды ұсынады, яғни “сезімге ең айқын” (54) нәрселерден. Риггс атап өткендей, оның әдісі индуктивті, ол “сезімтал нәрселерді” (52) зерттеуден басталады және тек оларды меңгергеннен кейін ғана “көрінбейтін нәрселерге” көшеді (Риггс 450). Бұл тәсіл ортағасырлық білім беруде кең таралған дедуктивті әдіске қарсы келеді. Сондықтан риторика мен логиканың “органикалық өнерлері” Милтонның оқу бағдарламасында басты орынға емес, соңына қойылады (59). Милтонның поэзияны басқа органикалық өнерлермен бірге қарастыруы да ерекше: “поэзия кейінірек немесе тіпті алдымен келуі мүмкін, себебі ол жұмсақ және жақсырақ, бірақ қарапайым, сезімтал және құштар” (60). Милтон ұсынған оқу бағдарламасы, грамматика, арифметика, геометрия, дін, егіншілік, география, астрономия, физика, тригонометрия, этика, экономика, тілдер, саясат, құқық, теология, шіркеу тарихы, сондай-ақ поэзия, риторика және логиканың “органикалық өнерлері” сияқты пәндерді қамтығандықтан, энциклопедиялық сипатқа ие. Бірақ, білім беру ісіндегі оның басты мақсаты – адамды рухани жағынан жетілдіруге және мемлекетке пайдалы болуға дайындайтын, адамдарды “Құдайға жақын, барлық дәуірлерге әйгілі, батыл және лайықты патриоттар” етуге мүмкіндік беретін практикалық білім (56). Бұл ортағасырлық білім берудің ойша және теориялық мәселелерге бағытталғандығынан өзгеше.

Қайта өрлеу гуманизміне әсер ету

Айнсворттың айтуынша, "Мильтон, басқа нағыз гуманистер сияқты, практикасыз ізгілікке немесе принципсіз дарынға аса мән бермеді" (15). Милтонның ғылыми ізденістерді кәсіби және қоғамдық міндеттемелермен байланыстыру ниеті, Айнсворттың көрсетуінше, Ренессанс гуманизмінің басты ерекшелігі болып табылады (Витт 34). Қысқасы, бесінші және алтыншы ғасырлардағы гуманистік білім беру жоспарына "оқытушылар мен студенттердің білім беруді белсенді өмірге дайындау тәртібі ретінде жақсы түсінуі", "осы тәртіпті қамтамасыз ету үшін классикалық және христиандық ежелгі авторларды кеңінен оқу қажеттігі" және "орта ғасырлық білім мен мәдениетке қатысты қатал және қарсы сын" кірді (Айнсворт 8).

Қоғамның өзгеріп отыратын талаптары

Ренессанс дәуірінде білім беруге қатысты көтерілген мәселелердің өзгеруі сол кездегі қоғам құрылымының өзгеруімен тікелей байланысты болды. Орта ғасырлардағы дін қызметкерлерінің жақсы қызмет еткен шіркеу әлемі, он алтыншы ғасырда, үкіметтік аппаратты дұрыс жұмыс істеуі үшін қамтамасыз ететін, "жазбаларды, есептерді және хат-хабарларды" (Висванатан 349) жүйелі түрде сақтайтын кеңсе қызметкерлеріне (клерктерге) ақырында баяу жол берді. Пюритандар балаларына жалпы және қолданбалы білім беруді талап еткендіктен, білім берудегі тіл мен құтқаруға баса назар салудың қажеттілігі жойылды. Сөйтіп, білім беру "оқушыларға өздерін ұлттың азаматы ретінде сезінуді қалыптастырумен" айналысты, мұнда моральдық мәселелер жекемен қатар қоғамдық деңгейде де қарастырылды (Висванатан 350). Милтонның трактаты білім беруді "заман талабына" (Айнсворт 42) бейімдеу арқылы осы бағытқа толық сәйкес келеді.