Кіріспе

Ватикан қаласындағы фреска Рафаэль 1509 және 1511 жылдар аралығында жасаған «Афина мектебі» – итальяндық Ренессанс суретшісі Рафаэльдің фрескасы. Ол 1509 және 1511 жылдар аралығында Папа Юлий II-нің тапсырмасы бойынша Ватикан қаласындағы Апостолдық сарайдағы Рафаэль бөлмелері деп аталатын бөлмелерді безендіру үшін суреттелген. Фрескада ежелгі философтар, математиктер мен ғалымдардың жиыны бейнеленген, Платон мен Аристотель орталықта ерекше көзге түседі. Көптеген тұлғалардың кім екені түсініксіз немесе егжей-тегжейлі мәліметтер немесе аллюзиялар арқылы ғана анықталады; Сократ, Пифагор, Архимед, Гераклит, Аверроэс және Заратустра жиі аталады. Итальяндық суретшілер Леонардо да Винчи мен Микеланджело Платон мен Гераклит рөлінде бейнеленген деп саналады. Рафаэль Птолемейдің жанына өзінің портретін салған. Бұл сурет Рафаэльдің Леонардодан үйренген перспективалық проекциясын көрсетеді. Сонымен қатар, картинаның тақырыбы, Еуропадағы Ежелгі грек философиясы мен мәдениетінің қайта жандануы, Леонардоның театр, инженерлік, оптика, геометрия, физиология, анатомия, тарих, сәулет және өнер саласындағы жеке ізденістерінен шабыттанды. «Афина мектебі» Рафаэльдің ең танымал туындыларының бірі және оның «Ренессанстың классикалық рухын кемелді бейнелейтін шедеврі» деп сипатталады. «Афина мектебі» Станца қабырғаларындағы төрт негізгі фресканың бірі (терезелермен бөлінген екі жағы), олар білімнің әртүрлі салаларын көрсетеді. Әр тақырып жоғарыда бұлттарда отырған әсем әйел бейнесі бар жеке тондомен белгіленеді, ал путтілер «Себептерді білуді іздеңіз», «Илаһи шабыт», «Илаһи нәрселерді білу» (Disputa), «Әркімге тиісінше» деген сөздерді ұстап тұр. Осыған сәйкес төмендегі қабырғалардағы суреттер философия, поэзия (музыканы қоса), теология және әділдікті бейнелейді. Дәстүрлі атау Рафаэльге тиесілі емес. Шын мәнінде, картинаның тақырыбы – философия, немесе, кем дегенде, ежелгі грек философиясы, ал оның «Causarum Cognitio» деген атауы Аристотельдің білімді себептерді білумен байланыстырғанын көрсетеді, яғни себептерін білу, «Метафизика» кітабы I және «Физика» кітабы II. Расында, Платон мен Аристотель оқиғаның орталық тұлғалары болып көрінеді. Дегенмен, суреттелген философтардың көпшілігі алғашқы себептерді іздеген. Олардың көпшілігі Платон мен Аристотельден бұрын өмір сүрген, және үштен бірінен азы ғана афинялықтар болған. Архитектурада римдік элементтер бар, бірақ Платон мен Аристотельдің орталықтағы жартылай дөңгелек орнатудағы орналасуы Пифагордың монодасына сілтеме жасауы мүмкін. Зерттеушілер картинада ежелгі грек философтарының барлығын табуға болады деп болжайды, бірақ суреттегілерді анықтау қиын, өйткені Рафаэль мүмкін ұқсастықтардан басқа ешқандай белгі қоймаған және картинаны түсіндіретін замандас құжаттар жоқ. Мәселені одан әрі қиындататыны, Рафаэль дәстүрлі визуалды типтері жоқ әртүрлі тұлғаларға сілтеме жасау үшін иконография жүйесін ойлап табуға мәжбүр болды. Мысалы, Сократ фигурасы классикалық бюстерден бірден танылса, Эпикур деп саналатын фигуралардың бірі оның стандартты бейнесінен өзгеше. Суреттің кейіпкерлерінен басқа аспектілері де әртүрлі интерпретацияланды, бірақ мұндай интерпретациялардың көпшілігі ғалымдар арасында келісім таппады. Платон мен Аристотельдің риторикалық қимылдары (көкке және жерге нұсқау) нұсқаудың түрлері деп қабылданады. Алайда Платонның «Тимей» кітабы – Рафаэль қолындағы кітап – кеңістік, уақыт және өзгерістер, соның ішінде Жер туралы күрделі пайымдау болды, ол мың жылдан астам уақыт бойы математикалық ғылымдарға бағыт берді. Аристотель өзінің төрт элемент теориясымен Жердегі барлық өзгерістер аспанның қозғалысына байланысты деп есептеді. Суретте Аристотель өзінің «Этикасын» ұстап тұр, оны математикалық ғылымға келтіруге болмайды деді. Рафаэльдің ежелгі философияны қаншалықты білгені, Браманте сияқты адамдардан қандай басшылық алғаны және оның демеушісі Папа Юлий II егжей-тегжейлі бағдарламаны бұйырған-бұрмағаны белгісіз. Дегенмен, фреска тіпті жақында философияға шақыру ретінде түсіндірілді және тереңірек, сүйіспеншіліктің адамдарды жоғары білімге көтерудегі рөлінің бейнесі ретінде, Марсилио Фичиноның және Рафаэльмен байланысты басқа неоплатондық ойшылдардың қазіргі заманғы теорияларымен үндес. Ақырында, Джорджо Вазаридің айтуынша, сахнада Рафаэльдің өзі, Мантуя герцогі, Зороастр және кейбір Евангелистер де бар. Алайда, Генрих Вёльфлинге «Афина мектебін эзотерикалық трактат ретінде интерпретациялауға тырысу мүлдем дұрыс емес. Ең маңыздысы – физикалық немесе рухани күйді білдіретін көркемдік мотив болды, ал адамның аты ешқандай маңызға ие емес» деді. Рафаэльдің шеберлігі осылайша Станцадағы көрермендермен байланысты әдемі кеңістікті құрады, онда әртүрлі адамдардың әрқайсысы «физикалық әрекеттер арқылы психикалық күйді» білдіретін, бұрынғы өнерде болмаған «полифонияда» философияның үздіксіз диалогында өзара әрекеттеседі. Суреттегі фигуралардың жасырылған симметриясына және Браманте салған жұлдызға қатысты интерпретацияны Гуерино Маццола және әріптестері жасады. Негізгі негіз – Брамантеден (Эвклид) алынған суреттегі екі күзгү үшбұрыш, олар кейбір фигуралардың аяқтарының орналасуына сәйкес келеді. Феррара университетінің қан тамыр хирургі Паоло Замбони картинаны медициналық тұрғыдан зерттеп, Рафаэльдің Микеланджелоны Гераклит рөлінде бейнелегенінде аяқтарындағы варикоз тамырларын көрсеткенін атап өтті.

Сандар

Суреттегі Платон мен Аристотель сияқты кейбір философтардың кім екені анықталды. Рафаэльдің тағы бірнеше тұлғасы болжамдарға толы. Кейбіреулері бірнеше рет анықталды, олар ежелгі заманнан келген ғалымдар ғана емес, сонымен қатар Рафаэльмен бір замандас адамдар ретінде де қарастырылды. Вазари төменгі оң жақта Брамэнтенің үстіне еңкейген, қолдарын көтеріп тұрған Мантуя герцогы Федерико II Гонзага мен Рафаэльдің өзінің портреттері туралы айтқан.

Орталық сандар (14 және 15)

Фресканың ортасында, оның архитектурасының орталық перспективалық нүктесінде екі сөзсіз басты тұлға бейнеленген: сол жақта Платон, ал оң жақта оның шәкірті Аристотель. Екеуі де сол қолдарымен өздерінің кітаптарының мұқабасын ұстап тұр, ал оң қолдарымен сөйлейтіндей қимыл жасайды. Платон «Тимейді», ал Аристотель «Никомах этикасын» ұстап тұр. Платон қарт, ақ сақалды және жалаң аяқ болып көрсетілген. Керісінше, Аристотель одан сәл алда, сандал киіп, алтынмен әшекейленген халат киген, ересек шақтағы адам болып бейнеленген, ал олардың төңірегіндегі жастар оның бағытына қарайды. Бұдан өзге, бұл екі орталық тұлға әртүрлі бағытта қолмен нұсқау береді: Платон тік, сурет жазықтығы бойымен жоғары қарай, күмбезге қарай; ал Аристотель көлденең жазықтықта, сурет жазықтығына перпендикуляр (соның салдарынан күшті перспективалық қысқартумен), көрермендерге қарай кеңістік ағынын бастайды. Олардың қимылдары өз философияларының маңызды аспектілерін көрсетеді деп есептеледі: Платон үшін – Идеялар теориясы, ал Аристотель үшін – нақты мәліметтерге баса назар аудару. Көптеген адамдар бұл суретті екі философиялық мектептің арасындағы айырмашылықты көрсету үшін түсіндіреді. Платон уақыттан тыс сезімді білдіреді, ал Аристотель өмірдің физикалық жаратылысын және қазіргі заманғы әлемді зерттейді.

Орнату

Ғимарат грек кресінің пішінде, және кейбіреулер бұл пішіннің мақсаты – ежелгі философия мен христиан теологиясы арасындағы үйлесімді көрсету болғанын айтады (Христиандық және ежелгі діндер, сондай-ақ христиан философиясын қараңыз). Ғимарат сәулеті Брамэнттің еңбектерінен шабыттандырылған, ол Вазаридің сөзіне сәйкес, Рафаэльге суреттегі сәулеттік шешімдерде көмектескен.

Суреттер мен мультфильмдер

Рафаэльдің «Афина мектебі» суретіне дайындалған бірнеше эскиздері сақталған. Диогенге арналған эскиз Франкфурттағы Штедель мұражайында, ал суреттің төменгі сол жағында бейнеленген Пифагордың тобына арналған эскиз Венадағы Альбертина мұражайында сақтаулы. Оң жақтағы баспақыштармен көтеріліп келе жатқан екі адамның әңгімесін, Афинаның қалқанындағы Медуза бейнесін, Афина (Минерва) мүсінін және тағы үш мүсінді, Аполлон астындағы рельефтегі шайқас көрінісін, сондай-ақ «Евклидтің» шәкірттеріне сабақ бергенін бейнелейтін бірнеше эскиз Оксфорд университетінің Эшмолеан өнер және археология мұражайында сақталған. Суреттің эскизі Миландағы Амброзиана галереясында орналасқан. Онда архитектуралық фон, Гераклит, Рафаэль және Протогеннің бейнелері жоқ. Сол жақ алдыңғы пландағы философтар тобы Леонардо да Винчидің «Патшалар табынуы» картинасындағы кейіпкерлерді еске түсіреді. Бұған қоса, Маркантонио Раймонди жасаған сахна мүсіндерінің гравералық өңдемелері бар; олар Рафаэльдің жоғалған эскиздеріне негізделген болуы мүмкін, себебі олар фрескамен толық сәйкес келмейді.

Көшірмелері

Лондондағы Виктория және Альберт мұражайында 4 метрден 8 метрге дейінгі өлшемі бар тікбұрышты көшірмесі, 1755 жылы Антон Рафаэль Менгс салған, шығыс Каст залында қойылған. Бүгінде фресканың көптеген репродукциялары бар. Мысалы, Вирджиния университетінің Олд Кэбелл залында толық өлшемді нұсқасын көруге болады. 1902 жылы Джордж В. Брек 1895 жылы өртте жойылған ескі репродукцияны алмастыру үшін жасаған, ол түпнұсқадан төрт дюймге өзгеше, себебі Ватикан өнер туындыларының толықтай бірдей көшірмелеріне рұқсат бермеді. 1689 жылы Gobelins Manufactory компаниясы жасаған және Людовик XIV-нің тапсырысымен салынған гобелен Франция Ұлттық Ассамблеясының залындағы төрағаның орнының үстінде ілінген. 2017 жылы Gobelins Manufactory-ді басқаратын Mobilier National компаниясы үш жылдық қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу үшін алынып тасталды. Басқа репродукциялар: Кенигсберг соборында (Калининград), Нейденің салған нұсқасы, Солтүстік Каролина университетінің Ашвильдегі Хайсмит студенттер одағында және Бейлор университетінің Брукс колледжінің семинар залында. Рафаэльдің «Афина мектебі» картинасы Париждегі Сент-Женевьев кітапханасының әйгілі оқу залына апаратын салтанатты баспалдақтың қабырғасына салынған. Плотиннің сол жағындағы екі тұлға Guns N' Roses тобының «Use Your Illusion I» және «II» альбомдарының мұқабаларында қолданылған.

Алдын ала өнімдер

Осыған ұқсас тақырыптар ежелгі дәуірден белгілі, әсіресе Платон академиясының мозаикасынан. Бұл бейне Римдік Египеттен табылған екі топ мүсінде де болған болуы мүмкін. 19 ғасырдағы француз консулы Жан Франсуа Мимо Александриядағы Серапеумда орамаларды ұстап тұрған тоғыз мүсін туралы айтқан, ал Мемфис Саққарасында он бір мүсін табылды. "Мемфис Сарапионінің Птолемей мүсіндері" атты зерттеу оларды 3 ғасырға жатқызды, олар әк тас және штукатурдан жасалған, кейбіреулері тік тұрған, ал кейбіреулері отырған. Роу мен Рис 1956 жылы екі мүсін тобының да Платон академиясының мозаикасына ұқсас тақырыпты бөлісетінін айтты, Саққара мүсіндері: "(1) Пиндар, (2) Деметрий Фалерлік, (3) белгісіз (?), (4) Орфей (?) құстармен, (5) Гесиод, (6) Гомер, (7) белгісіз (?), (8) Протагор, (9) Фалес, (10) Гераклит, (11) Платон, (12) Аристотель (?)." Дегенмен, басқа да ұсыныстар бар (мысалы, Mattusch 2008). Платон мен Фалес көбінесе орталық тұлғалар ретінде танылады.