Кіріспе
Филиппиннің Лусон аймағында орналасқан Дүниежүзілік мұра Ифугао күріш террасалары адам мәдениетінің жаңа әлеуметтік және климаттық өзгерістерге бейімделу, сондай-ақ жаңа идеялар мен технологияларды енгізу және дамыту мүмкіндігін көрсетеді. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне 2000 жылдан астам бұрын салынған деп енгізілген бұл құрылыстар, Ифугао археологиялық жобасының соңғы зерттеулеріне сәйкес, шындығында испандықтармен байланыс орнаған шамамен 400 жыл бұрын салынған. Күріш террасаларын күтіп ұстау – бүкіл қауымдастықтың бірлескен еңбек етуіне негіделген, Ифугао агроэкожүйесіндегі бай биологиялық түрлер туралы толық білімді, ай фазаларын ескеретін, жерді аймақтарға бөліп жоспарлауды, топырақты қорғауды және түрлі шөптерді өңдеу арқылы күрделі зиянкестерге қарсы күресті қамтитын жылдық жүйе, және осылармен қатар діни рәсімдерді де қамтиды.
The Ifugao Rice Terraces illustrate the remarkable ability of human culture to adapt to new social and climate pressures as well as to implement and develop new ideas and technologies. Although listed by the UNESCO as a World Heritage site believed to be older than 2,000 years, recent studies from the Ifugao Archaeological Project report that they were actually constructed upon Spanish contact about 400 years ago. Maintenance of the living rice terraces reflects a primarily cooperative approach of the whole community which is based on detailed knowledge of the rich diversity of biological resources existing in the Ifugao agro ecosystem, a finely tuned annual system respecting lunar cycles, zoning and planning, extensive soil conservation, and mastery of a complex pest control regime based on the processing of a variety of herbs, accompanied by religious rituals.
Тарихи сипаттама
Кардильералардағы күріш террасалары Филиппинде колониялық мәдениеттің ықпалына ұшырамаған санаулы ескерткіштердің бірі. Қиын жер бедеріне байланысты, Кордильера тайпалары Филиппиннің кез келген шетелдік үстемдікке қарсы сәтті тұрып, өздерінің түпкілікті тайпалық мәдениетін сақтап қалған аздаған халықтарының қатарында. Террасалардың тарихы оның халқының, мәдениетінің және дәстүрлі амалдарының тарихымен тығыз байланысты. Батан аралдарының Иватан тайпасының иджанг тас қамалдарынан басқа, қазіргі бес провинцияға тараған террасалар – колониялық кезеңге дейінгі сақталған жалғыз тас құрылыс нысаны болып табылады. Оңтүстік-шығыс Азия мәдениеттерінің арасында Филиппин негізінен ағаштан құрылған: мысалы, Камбоджа, Индонезия немесе Таиландтан айырмашылығы, Филиппинде тұрғын үйлер де, храмдар мен қасиетті орындар сияқты діни құрылыстар да ағаштан салынған, бұл дәстүр террасалық ауылдарда қалыптасқан. Террасалық шаруашылық Кордильера тауларында мың жыл бұрын таро егінімен басталғаны айтылады. Бұл Ифугао шеберлерінің құрылыс және гидротехника саласындағы білімінің жоғары деңгейін көрсетеді. Террасаларды күтіп ұстауға қатысты білім мен тәжірибе, сондай-ақ оны қолдайтын рәсімдер жазбасыз, ауызша түрде ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. 1600 жыл шамасында таро күрішпен алмастырылды, ол бүгінгі күні басым өнім болып табылады.
Жасыру әдістері
Филиппиннің тарихқа дейінгі кезеңін және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы үлгілерді түсіну үшін антропологтар мен Оңтүстік-Шығыс Азия ғалымдары үшін террасаларды мерзімдеу өте маңызды. Егістік террасаларын мерзімдеу өте қиын. Бір маңызды әдіс – Бейес моделі, ол радиокөміртек талдауын қолданып, Филиппиннің солтүстігіндегі қабатты күріш далаларын мерзімдейді. Археологтар осы террасалардың 16 ғасырда испандықтардан ішкі және таулы аймақтарға көшіп келген адамдармен салынғанын болжайды. Салыстырмалы мерзімдеу әдістері жаңадан радиометриялық мерзімдеу әдістері ретінде әзірленді. Батад және Бангаан Банау муниципалитетінің қарауында болғанымен, Банау күріш террасалары деп аталмайды. Банау күріш террасалары – Банау қалалық елді мекеніне жақын орналасқан және қарау тұғырынан көрінетін топтаманы білдіреді. Көпшілік пікірдің қарамастан, бұл террасалар ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне кірмейді. Олар көптеген қазіргі заманғы құрылыстардың болуына байланысты ЮНЕСКО тізіміне енгізілмеді, сондықтан ЮНЕСКО-ның сақталу критерийі бойынша төмен баға алды. Дегенмен, Банау күріш террасалары Ифугао күріш террасаларымен бірге, басқа күріш террасалары топтарымен бірге Ұлттық мәдени құндылық болып табылады.
Бүкіл әлемге маңызды ауыл шаруашылығы мұрасы
Олардың бәрі Ифугао аймағында орналасқан, күріш террасалары сонымен қатар Дүниежүзілік маңызды ауыл шаруашылығы мұрасының бірі болып саналады. Оларды әрбір террасалық топтаманың үстін жабатын, жеке орман – муйонгтың жергілікті білімді басқарумен қамтамасыз етуге болады. Муйонгты басқару ұжымдық күш-жігер мен дәстүрлі тайпалық тәжірибелер арқылы жүзеге асырылады. Террасалардың үстіндегі бірлесіп басқарылатын ормандық аумақта 264 жергілікті өсімдік түрі өседі, олардың көпшілігі осы аймаққа ғана тән. Террасалар ерекше микро-өзен алаптарын құрайды және толыққанды тау экологиясының бір бөлігі болып табылады. Олар жаңбыр суын тазартатын жүйе ретінде қызмет етеді және жыл бойы суға толы болып қалады. Мәдени шараларды климат пен су шаруашылығының ритмімен үйлестіретін биоритмдік технология фермерлерге 1000 метрден жоғары биіктікте күріш өсіруге мүмкіндік берді.
Ифугао эпосы Худхуд
Филиппиндік Кордильералардағы күріш террасаларынан басқа, ЮНЕСКО 2008 жылы адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне (бұрын 2001 жылы жарияланған) тағы бір ұлттық мәдени қазына – Ифугао халқының Худхуд әндерін қосты. Худхуд – негізінен егде жастағы Ифугао әйелдері күріш себу маусымында, егін жинау кезінде және қаралы жиындар мен рәсімдерде орындайтын әңгімелі әндерден тұрады.
Мәдениетке қосылу
Христиан дінінің және білім берудің ықпалы жас ифугаоларды өз салтынан және жерінен суырып алып жатыр. Олар өз мәдениеттеріне және бірегей мұраларын сақтауға деген қызығушылықтары азайды. Басқа мәдениеттер мен жерлермен танысқанда, оларды бойға сіңіріп, экономикалық мүмкіндіктер ұсынайтын аймақтарға қоныс аударады. Тіпті, культиваторлар және бағаналар сияқты механикалық құралдар енгізілгеніне қарамастан, көптеген жас ифугаолар егіншіліктен бас тартып, оны білімі жоқ адамдардың кәсібі деп есептейді.
Көші-қон
Көптеген жастар шаруашылықты тастап, қалаға жұмыс істеуге көшіп кетті, ауылдарда балалар мен қарттар ғана қалды. Осы көші-қонның салдарынан жерді өңдеуге және суармалы жерлерді жақсы күйде ұстауға жұмысшы жетіспейді. Олар топыраққа ойықтар жасап, судың бір суармалы жерден екіншісіне ағуына жағдай жасайды. Бірақ көптеген жер құрттары судың тез кетіп, суармалы жерлердің құрғауына себеп болады. Құрғағаннан кейін топырақ сазға айналып, жарықтар пайда болады. Сондықтан құрғаған суармалы жерге су құйғанда, ол көшкінге ұшырап, суармалы жердің шетіндегі тас қабырға да құлайды. Суармалы жерлердің негізіне қауіп төндіретін басқа да зиянды жәндіктерге ұлулар мен қоңыз-тырнақтар жатады.
Қатты жаңбыр
Тайфундардың салдарынан болған су тасқыны көптеген күріш егістіктеріне зиян келтірді. Бұл тастап кетілген террасалардың көбеюіне және қалған күріш террасаларының көбісінің көкөніс егістіктеріне айналуына алып келді. Сонымен қатар, бұл шаруалардың жаңа жер іздеу үшін орманды су жинау алаптарын кесуына себеп болуы мүмкін. 1995 жылы ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра орталығымен тіркелді. ЮНЕСКО стандарттарына сай келіп, 2001 жылы орманды кесу және климаттың өзгеруі террасаларды жою қаупін тудырғандықтан, Дүниежүзілік мұра тізіміне қауіпті нысандар ретінде енгізілді. Жаһандану да маңызды фактор болып табылады, себебі Ифугао халқының жас буыны бұқаралық ақпарат құралдары мен білімге қол жеткізу мүмкіндігіне ие болды, көптеген жастар дәстүрлі шаруашылықтан гөрі жұмыс істеу үшін астанаға баруды жөн көрді. Филиппин мұраны сақтау үшін ұлттық және халықаралық қолдау мен ынтымақтастықты арттыру мақсатында қауіпті тізімге енгізуді сұрады. Сынаушы У.С. Логан жергілікті халықтың жерлерден кетуін бюрократтар мен саясаткерлер жасаған, жергілікті қоғамдастықтар емес, мұра белгілерінің мысалы ретінде сипаттады. Күріш террасалары 2010 жылғы Дүниежүзілік ескерткіштерді бақылауындағы Дүниежүзілік ескерткіштер қорымен әлемдегі ең қауіпті ескерткіштердің бірі ретінде тізімделді, олармен бірге Санта-Мария және Сан-Себастьян шіркеулері де болды. 2011 жылы Ұлттық мәдени мұра туралы заң қабылданғаннан кейін барлық нысандар тізімнен алынып тасталды. 2012 жылы ЮНЕСКО Филиппиннің оны сақтаудағы жетістіктерін мойындағандықтан, Күріш террасаларын қауіпті нысандар тізімінен шығарды.
ЮНЕСКО-ның кеңейтуі
Қазіргі уақытта ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген Филиппин Кордильераларының күріш террасалары нысанында бес қана мүлік бар, олардың бәрі Ифугао провинциясында орналасқан. Кордильера аймағындағы басқа провинцияларда да маңызды күріш террасалары бар, атап айтқанда Бенгуэт, Тау, Калинга, Абра, Апаяо және Нуэва-Виская провинцияларында. Әрбір провинцияның әкімдіктері Ұлттық мәдениет және өнер комиссиясымен, Филиппин Ұлттық мұражайымен немесе Филиппиннің ЮНЕСКО комиссиясымен бірлесіп, өздерінің күріш террасаларын Филиппин Кордильераларының күріш террасаларының кеңейтілген тізіміне қосуға тырыса алады.