Тынық мұхиттың солтүстік-батыс бөлігінің геологиясы

Солтүстік Америка Кордильерасы

Солтүстік Америка Кордильерасы – Аляскадан Мексикаға дейінгі тау жүйесі. Батыс АҚШ, Канада және Мексика аумағындағы таулар, аңғарлар мен жазықтарды қамтиды. Географиялық зерттеулерде маңызды.

11 мин оқу

100%

Дереккөз: North American Cordillera — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Солтүстік Американың Америка Кордильерасы тау тізбегінің Солтүстік Америка бөлігі.

Солтүстік Америка Кордильерасы, кейде Солтүстік Американың Батыс Кордильерасы, Батыс Кордильерасы немесе Тынық мұхиты Кордильерасы деп аталады, – Америка Кордильерасының Солтүстік Америка бөлігі, Американың батыс жағалауы (Тынық мұхиты жағалауы) бойындағы тау тізбегі жүйесі (кордильера). Солтүстік Америка Кордильерасы Канаданың батыс және солтүстік-батыс бөліктеріндегі, АҚШ-тың батыс бөліктеріндегі және Мексикадағы тау жоталарының, тау аралық алқаптардың және үстірттердің кең аумағын қамтиды, соның ішінде Ұлы жазықтың батысындағы көптеген жерлерді. Бұл кордильераның және оның ішкі аймақтарының нақты шекаралары, сондай-ақ оның әртүрлі нысандарының атаулары әр елдегі немесе құзыреттілік аймағындағы анықтамаларға, сондай-ақ ғылыми салаға байланысты өзгеше болуы мүмкін; бұл кордильера физикалық география ғылымында ерекше зейін қойылатын тақырып болып табылады.

Негізгі ерекшеліктері

Солтүстік Американың Кордильерасы АҚШ-тың Аляска штатынан Мексиканың оңтүстік шекарасына дейін созылып, құрлықтың ең биік шыңдарының кейбірін қамтиды. Оның тау жоталары әдетте солтүстіктен оңтүстікке қарай үш негізгі белдеумен жүреді: батыстағы Тынық мұхиты жағалаулары, ортадағы Невада белдеуі (Сьерра-Неваданы қоса алғанда) және шығыстағы Ларамид белдеуі (Роки тауларын қоса алғанда). Бұл үш орогендік белдеу ("орогендер" деп те аталады) тектоникалық тақталардың өзара әрекеттесуінен пайда болды, олар Жердің литосферасын (қабығы мен ең жоғарғы мантиясын) деформациялады. Мысалы, Ларамид орогенезі 80 миллион жыл бұрын Қайрымды кезеңнің соңында орталық Роки тауларының және оған іргелес Ларамид аймақтарының (орталық Монтанадан орталық Нью-Мексикоға дейін) топографиясын өзгертті. Осы уақытқа дейін Роки таулар аймағын кең алап алып жатқан. Топографиялық эволюция эоцен (55–50 миллион жыл бұрын) және олигоцен (34–23 миллион жыл бұрын) кезеңдерінде жалғасты, бірақ содан бері аймақ салыстырмалы түрде тұрақты болды. Жалпы алғанда, бұл жерде батыстан шығысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай өтетін осы үш белдеуді қарастыру ыңғайлы болады. Аляскада, Ішкі жазықтардың оңтүстігінде Роки тау жүйесі, одан кейін Интермонта бассейндері мен жоталары орналасқан, ал штаттың оңтүстік бөлігінде Тынық мұхиты таулары мен аңғарлары бар. Алясканың панхенделіндегі материктегі тау жоталары мен жағалаудағы аралдар (Александр архипелагы) оңтүстікке қарай созылған тиісті жоталардың жалғасы болып табылады. Канадада Солтүстік Американың Кордильерасы әдетте үш физиографиялық аймаққа бөлінеді: батыс жүйе, ішкі жүйе және шығыс жүйе. Батыс жүйеге Жағалау таулары, ішкі жүйеге Колумбия таулары, ал шығыс жүйеге Канаданың Роки таулары кіреді. Sierra Madre Occidental-дің батысында Peninsular Ranges Тынық мұхитымен шектеседі, ал Sierra Madre del Sur – Peninsular Ranges-тің оңтүстікке қарай созылған бөлігі. Sierra Madre испан тілінде "ана жотасы" деген мағынаны білдіреді. Невада белдеуі Солтүстік Америка Кордильерасының ортасымен жоғары-төмен созылады. Сондықтан, тауаралық аймақтарды Невада белдеуінің шығысына және батысына қарай бөлуге болады.

The North American Cordillera extends from the U. S. state of Alaska to the southern border of Mexico, and includes some of the highest peaks on the continent. Its mountain ranges generally run north to south along three main belts: the Pacific Coast Ranges in the west, the Nevadan belt in the middle (including the Sierra Nevada), and the Laramide belt in the east (including the Rocky Mountains). These three orogenic belts (also called "orogens") arose due to the engagement of tectonic plates which deformed the Earth's lithosphere (crust and uppermost mantle). For example, the Laramide orogeny changed the topography of the central Rocky Mountains and adjoining Laramide regions (from central Montana to central New Mexico) during the Late Cretaceous 80 million years ago. Prior to this time the Rocky Mountain region was occupied by a broad basin. Further topographical evolution occurred during the Eocene (55–50 million years ago) and Oligocene (34–23 million years ago), but since that time the region has been relatively stable. Generally speaking, it will be convenient here to consider these three belts going west to east, and north to south. In Alaska, south of the Interior Plains area, is the Rocky Mountain System, then the Intermontane Basins and Ranges, and in the southern part of the state are the Pacific Mountains and Valleys. In the Alaska panhandle, the mainland mountain ranges and offshore islands (the Alexander Archipelago) are extensions of respective ranges further south. In Canada, the North American Cordillera is usually divided into three physiographic regions: the western system, the interior system, and the eastern system. The western system includes the Coast Mountains, the interior system includes the Columbia Mountains, and the eastern system includes the Canadian Rockies. To the west of the Sierra Madre Occidental, the Peninsular Ranges border the Pacific Ocean, and the Sierra Madre del Sur is the southern extension of the Peninsular Ranges. Sierra Madre means "Mother Range" in Spanish. The Nevadan belt runs up and down the middle of the North American Cordillera. Therefore, the intermontane areas of the cordillera can be divided up into the areas east of the Nevadan belt, and those west of the Nevadan belt.

Тынық мұхит жағалауы белдеуі

Тынық мұхитының жағалаулық жоталары, Тынық мұхитының жағалаулық белдеуін құрап, Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауымен қатар жүреді және бірнеше тау жүйелерін қамтиды. Британ Колумбиясы мен Аляска жағалауында таулар мыңдаған аралдармен және фьордтардың күрделі желісімен теңізге араласады. Оңтүстік Калифорния жағалауында Санта-Моника тауларының Channel Islands аралдары орналасқан.

Оңтүстік Алясканың тау жоталары

Алясканың оңтүстігіндегі басты тау жүйелері – Аляска жотасы, Врангель таулары, Сент-Элиас таулары, Кеней таулары, Чугач таулары және Талкитна таулары.

Канаданың батыс жүйесі

Юкон таулары – АҚШ-тың Аляска штатының оңтүстік-шығыс бөлігінде және Канаданың Юкон аймағының көп бөлігінде орналасқан таулар. Бұл жотаның ауданы құрайды… Жағалау таулары төменгі Фрейзер өзенінен және Фрейзер каньонынан солтүстік-батысқа қарай созылып, Ішкі платоны Тынық мұхитынан бөліп тұрады. Олардың жағалау жағы фьордтар мен аралдардың тығыз желісімен сипатталады, бұл Норвегия жағалауына өте ұқсас. Ал платоға қарай беткейлері құрғақ аңғарлардағы биік платоға ауысады, онда Оңтүстік Швейцарияның альпілік көлдеріне ұқсас үлкен көлдер тізбегі кездеседі – бұл көлдер терең таулардан басталып, жазық далаларда аяқталады. Олар үш негізгі топқа бөлінеді: Фрейзер мен Белла-Кула арасындағы Тынық мұхиты жоталары, Насс өзеніне дейін солтүстікке қарай созылатын Китимат жоталары және Шампан және Чилкат өткелдерінде Юкон аймағында аяқталатын Шекара жоталары. Жағалау тауларын құрайтын кең таралған гранит, Жағалау массивінің аркасындағы жанартаулардың астында магманың енуі мен салқындауы нәтижесінде пайда болған. Ал метаморфты тау жыныстары магманың енуінен қоршаған тау жыныстарын қыздырып, шистаға айналдыруынан пайда болған. Аралдық таулар Британдық Колумбия жағалауындағы Ванкувер аралынан оңтүстікте және Хайда Гвайиге дейін солтүстікте созылады. Олар екі негізгі тау жотасын қамтиды: Ванкувер аралындағы Ванкувер аралы жотасы және Хайда Гвайидегі Королева Шарлотта таулары.

Құрама Штаттардағы Тынық мұхит шекаралық провинциясы

Олимпиада таулары – АҚШ-тың батыс Вашингтон штатындағы Олимпиада түбегінде орналасқан тау тізбегі. Тынық мұхит жағалауының бір бөлігі саналатын бұл таулар аса биік емес – ең биік нүктесі Олимп тауы, 7962 фут (2427 м) биіктікте. Алайда, Олимпиада тауларының батыс беткейлері тікелей Тынық мұхитынан басталып, континенттік АҚШ-тың 48 штатының ішіндегі ең ылғалды аймақ болып табылады. Таулардың көп бөлігі Олимпиада ұлттық паркінің шегінде қорғалып сақталған. Орегон жағалау жотасы – Колумбия өзенінің сағасы мен Коквиль өзенінің орта саласы аралығындағы жағалау жүйесінің бөлігі. Оның ұзындығы шамамен 322 шақырымды құрайды. Ең биік шыңы – 4101 фут (1250 м) биіктіктегі Мэрис шыңы. Калифорния жағалау жоталары – Калифорнияның он бір дәстүрлі геоморфологиялық аймағының бірі. Бұл аймаққа Калифорния жағалауындағы бірнеше тау жоталары кіреді (алайда, Трансверс жоталары, Пенисуляр жоталары және Кламат таулары кірмейді).

Мексиканың батыс тау жоталары

Мексиканың оңтүстік-батысындағы Сьерра-Мадре-дель-Сур таулары Бая-Калифорния жарты аралының тау тізбектерінің оңтүстікке қарай созылуын құрайды. Оларға Хазельтон таулары, Кассиар таулары, Оминека таулары және Скина таулары кіреді. Колумбия таулары – Британдық Колумбиядағы Рокки тауларының ойысы (шығысқа қарай) мен Ішкі платоның (батысқа қарай) арасында жатқан төрт тау жотасының жиынтығы. Бұл жоталарға ең солтүстікке орналасқан және кейде Ішкі платоның бір бөлігі саналатын Карибу таулары, Селкирк таулары, Пурселл таулары және Монаши таулары жатады. Колумбия таулары Канаданың шығыс емес, ішкі жүйесіне жатады.

АҚШ-тың Сиерра таулары

Каскад таулары (Канадада Каскад таулары деп аталады) АҚШ-тың солтүстік Калифорниясынан Канаданың Британ Колумбиясына дейін созылады. Ол жанартаулық емес және жанартаулық таулардан тұрады: Құрама Штаттардағы барлық белгілі тарихи жарылыстар Каскадтық жанартаулық доғаның жанартауларынан болды. Каскад тау жотасының ең биік шыңы – Рейниер тауы, стратовулкан. Каскад тауларының шағын бөлігі Каскад таулары немесе Канадалық Каскадтар деп аталады, ал оның оңтүстік-батыс аймағы Солтүстік Каскадтар деп аталатын мұздық шыңның солтүстік аймағына ұқсас жер бедерге ие, ал оның солтүстік және шығыс шеттері Томпсон платосында көбінесегі басқа бөліктерінен гөрі аздап тік жарлы. Солтүстік Каскадтар Рейниерден оңтүстікке қарай Шаста тауы мен Лассен шыңына дейінгі биік жанартаулық стратовулкандар сериясынан мүлдем өзгеше, және олар одан да қатаң альпілік және тік қиыршықтай, әсіресе Скагит жотасы. Жотаның ішкі бөліктері құрғақ дала және жазық сияқты, мысалы, Каскадтардың солтүстік-шығыс шеті бойымен орналасқан Оканаган жотасы, оны Симилкамин өзені бөліп тұрады. Сьерра-Невада Солтүстік Калифорнияның ішкі тау омыртқасын құрайды, ол Каскад тау жотасының Лассен шыңынан оңтүстікке қарай Калифорнияның Орталық аңғарының шығыс жағымен Трансверс жоталарына дейін созылып, Орталық аңғарды шығыстағы Ұлы бассейннен бөлетін күрделі жер бедері мен әртүрлі геологиялық таулы аймақты құрайды. Сьерра-Невада тауларының орташа биіктігі солтүстіктен оңтүстікке қарай біртіндеп өсіп, АҚШ-тың ең биік нүктесі – Уитни тауына жетеді. Шығыстан батысқа қарай Сьерра таулары үшбұрышты пішіндес: батыс беткейі біртіндеп көтеріледі, ал шығыс беткейі, әсіресе оңтүстік бөлігінде, тік жартасқа айналады. Солтүстік Сьерраның беткі қабаттары негізінен жанартаулық, ал оңтүстік Сьерраның граниттік батолиті мұздықтармен U пішіндес аңғарлар мен артестар деп аталатын жіңішке жоталарға қалыптасқан.

The Cascade Range (called the Cascade Mountains in Canada) extends from northern California in the United States to British Columbia, Canada. It consists of non volcanic and volcanic mountains: all of the known historic eruptions in the contiguous United States have been from the volcanoes of the Cascade Volcanic Arc. The highest peak in the Cascade Range is Mount Rainier , a stratovolcano. The small portion of the Cascade Range in Canada is called the Cascade Mountains or Canadian Cascades, and in its southwestern area is similar in terrain to the area north of Glacier Peak, known as the North Cascades, and its northern and eastern extremities verge on the Thompson Plateau in a less rugged fashion than in most other parts of the range. The North Cascades are very different in character from the series of high volcanic stratovolcanoes from Rainier southwards to Mount Shasta and Lassen Peak, and are more severely alpine and steeply rugged, particularly the Skagit Range. Inland portions of the range are dryland and plateau like in character, e. g. the Okanagan Range, which lies along the Cascades' northeastern margin, separated by the Similkameen River. The Sierra Nevada forms an inland mountain spine of northern California, extending from the terminus of the Cascade Range south of Lassen Peak southwards along the east flank of the Central Valley of California to the Transverse Ranges, forming a mountain region of complex terrain and varied geology which separates the Central Valley from the Great Basin to the east. The mean height of the mountain summits in the Sierra Nevada gradually increases from north to south, culminating at Mount Whitney , the highest point in the contiguous United States. From east to west, the Sierra is wedge shaped: the west slope gradually rises and the east slope forms a steep escarpment, particularly so in the southern portion. The northern Sierra surface rocks are predominantly volcanic, while the southern Sierra granitic batholith has been sculpted by glaciers into dramatic U shaped valleys and thin ridges called arêtes.

Мексикадағы Сиерра-Мадре-Окседенталь

Sierra Madre Occidental тау тізбегі – Сьерра-Неваданың оңтүстікке қарай созылған жалғасы. Бұл тізбек Аризона шекарасынан басталып, Мексиканың батыс құрлық бөлігі бойымен Сьерра-Мадре-дель-Сурға дейін созылады. Тау тізбегі құраған жотаның биік жазығы терең өзен аңғарларымен тілінген.

Ларамидті белдеу

Ларамид белдеуі Солтүстік Американың Кордильерасында Тынық мұхитының жағалау қатарларынан ең қашықта орналасқан. Ол Шығыс Вайоминг штатындағы Ларами тауларымен аталған (бұл таулар өз кезегінде 1820 жылы Ларами тауларында жоғалып, қайтадан хабар алынбаған Жак Ла Рами есімді аңшының құрметіне аталған).

Аляска және Канаданың шығыс жүйесі

Брукс жотасы Солтүстік Америка Кордильерасының ірі тау жүйелерінің ең солтүстігін құрайды және Алясканың солтүстігінде Беринг бұғазының солтүстік жаққа ашылуынан бастап солтүстік Юкон аймағына дейін шығыс-батыс бағытта созылады. Басты тармақтарына Британ таулары мен Ричардсон таулары жатады, олар шығыс жағында орналасқан, ал ең батысында – шағын Де Лонг таулары. Брукс жотасы Төменгі Юкон өзенінің алабының солтүстік қанатын құрап, оны Алясканың Солтүстік жазық аймағынан бөліп, Бофорт теңізіне қарап жатыр. Брукс жотасы Роки тауларының бір бөлігі (немесе оның жалғасы) саналады.

Мексикадағы Сиерра-Мадре-Ориентал

Мексиканың шығысындағы Сьерра-Мадре-Ориентал таулары Роки тауларының оңтүстікке қарай созылған бөлігі болып табылады. Сьерра-Мадре-Ориентал шамамен созылып жатыр, ал Мексика шығанағының жазықтығы таулар мен Мексика шығанағының жағалауы арасында, таулардың шығысында орналасқан. Мексика үстірті таулардың батысында жатыр.

Невада белдеуінен теңізге қарай тау аралық аймақтар

Невада белдеуі Солтүстік Американың Кордильерасының ортасымен созылады. Сондықтан, тауаралық аймақтарды Невада белдеуінің шығысына және Невада белдеуінің батысына қарай бөлуге болады.

Канадалық бөлік

Ішкі үстірт Колумбия үстіртінің солтүстік жалғасы болып табылады және Британ Колумбиясының құрлық бөлігінің көп бөлігін қамтиды. Шығысында Карибу таулары мен Монаши таулары, оңтүстік-батыста Канада Каскадтары, батыста және солтүстік-батыста Хазелтон таулары мен Жағалау жотасы орналасқан. Ішкі үстірт аймағында Шусвап жотасы Томпсон үстірті мен Бонапарт үстірті арасындағы тау етегінің бір бөлігін құрайды, ал шығысында және солтүстік-шығысында Монаши таулары мен Карибу таулары жатыр. Сондай-ақ Ішкі үстірт аймағында Томпсон үстірті Ішкі үстірттің оңтүстік бөлігін құрайды. Оңтүстік жағынан Канада Каскадтарымен, ал солтүстік жағынан Томпсон өзенімен шектеседі. Оканаган жотасы Томпсон үстіртінің шығысындағы Ішкі үстірттің бөлігі болып табылады және батысында Оканаган өзенімен, солтүстігінде Шусвап өзенімен, ал шығыс жағында Кеттл өзенімен шектеседі. Оканаган жотасы төбелі үстірт ретінде сипатталады және Британ Колумбиясының оңтүстігінде және Вашингтон штатының солтүстігінде орналасқан. Ішкі үстіртке Кеснел жотасы, Фрейзер үстірті, Нечако үстірті және Макгрегор үстірті де кіреді.

Құрама Штаттардағы үлесі

Калифорнияның Орталық аңғары – Калифорнияның орталық бөлігінде үлкен аумақты алып жатқан, ішкі аймаққа қарай және Тынық мұхитының жағалауына параллель созылатын жазық аңғар. Оның солтүстік жартысы Сакраменто аңғары, ал оңтүстік жартысы Сан-Хоакин аңғары деп аталады. Екі жартысы Сакраменто және Сан-Хоакин өзендерінің ірі Сакраменто-Сан-Хоакин дельтасында қосылады, бұл өзендер өздерінің салаларымен бірге аңғардың көп бөлігін суландырып, Сан-Франциско шығанағына құяды. Орталық аңғардың аумағы шамамен 20,700 шаршы километрді құрайды, бұл Батыс Вирджиния штатынан сәл кіші және Калифорнияның жалпы аумағының 13,7%-ына тең. Орталық аңғар кең, шығысында Сьерра-Невада таулары, батысында Жағалау жоталары орналасқан. Солтүстік-батыс Орегон штатында құнарлы Уилламет аңғары Орегон жағалауы мен Каскад таулары арасында жатыр; бұл төмендік солтүстікке қарай Вашингтон штатында Пьюджет ойпаты ретінде жалғасады.

Мексика бөлігі

Калифорния шығанағы – Мексика материгіндегі Сиерра-Мадре-Оксиденталь тауларынан Бажа Калифорния жарты аралын бөліп тұратын су алабы. Калифорния шығанағының ұзындығы және ені шамамен, ауданы – , орташа тереңдігі – , ал көлемі – .

Канадалық бөлік

Рокки тауларының ойысы – Монтана штатындағы Флэтхед көлінен Лиард өзеніне дейін, Британ Колумбиясы және Юкон шекарасының оңтүстігінде, Уотсон көлі маңында орналасқан үлкен аңғар. Ойыстың түбі кең және теңіз деңгейінен жоғары жатыр. Ойыстың жалпы бағыты солтүстікке қарай біркелкі бағытталған. Оның кейбір жер бедері мұздық аңғарларға қазылған, бірақ ол негізінен жарықтардың салдарынан пайда болған. Ойыс шығысында Рокки тауларын, батысында Колумбия және Кассиар тауларын бөліп тұрады. Егер ең биік нүктелер арасында өлшенсе, оның ені шамалы болады. Ыңғайлы болу үшін Рокки тауларының ойысын солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлуге болады. Бөлу нүктесі Солтүстік және шығысқа қарайғы ағыстардың Солтүстік Мұзды мұхитқа, ал оңтүстік және батысқа қарайғы ағыстардың Тынық мұхитқа бағытталғанын көрсетеді. Бұл мақсатта Британдық Колумбияның Принс-Джордж қаласының жанындағы 54° солтүстік ендіктегі аңғар жүйесіндегі үзіліс пайдаланылуы мүмкін. Канада аймағында Рокки таулары, Колумбия таулары және Жағалау таулары деп аталатын үш негізгі тау тізбегі бар.

Құрама Штаттардағы үлесі

Колумбия платосы – АҚШ-тың Вашингтон, Орегон және Айдахо штаттарының аумақтарында орналасқан геологиялық және географиялық аймақ. Ол Каскад таулары мен Роки таулары арасындағы кең базальтты үстірттік, оны Колумбия өзені кесіп өтеді. Көптеген жағдайларда "Колумбия бассейні" термині Колумбия платосымен шамалас аумақты білдіреді. Бассейн және Жұқа таулы аймақ (Basin and Range) Невада штатының көп бөлігін, сондай-ақ Аризона, Калифорния, Айдахо, Нью-Мексико, Орегон, Техас, Юта және Вайоминг штаттарының бөліктерін, және Мексиканың солтүстік бөлігінің көп бөлігін қамтиды. Бұл аймақ өте құрғақ және бассейн мен жұқа таулы жер бедерімен сипатталады. Колорадо үстірттігі – Аризона, Нью-Мексико, Колорадо және Юта штаттарында орналасқан жоғары шөлді аймақ. Оны оңтүстік бөлігі арқылы батысқа қарай ағатын Колорадо өзені және үстірттіктің ең солтүстік бөлігінен оңтүстікке қарай ағатын Грин өзені екіге бөледі. Грин өзені Колорадоның саласы болып табылады, олардың қосылатын жері Юта штатындағы Каньонлендс ұлттық паркінде, Моабтың батысында орналасқан.

Мексика бөлігі

Мексика алқабы – Бассейн және Жұқа таулы аймақ провинциясының алты ерекше физиографиялық бөлімінің бірі, ол өз кезегінде Интермонталық алқаптар физиографиялық бөлімінің құрамына кіреді. Бұл Мексиканың солтүстік және орталық бөлігін алып жатқан кең құрғақ және жартылай құрғақ алқап. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі жоғары, солтүстікте АҚШ шекарасынан басталып, оңтүстікте Транс-Мексикалық жанартау белдеуіне дейін созылады және батысында Сьерра-Мадре-Оксиденталь, ал шығысында Сьерра-Мадре-Ориентальмен шектеседі. Сакатекас штатындағы төменгі солтүстік-оңтүстік тау тізбегі алқапты солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөледі. Солтүстік алқап (испанша: Mesa del Norte) және Орталық алқап (испанша: Mesa Central) деп аталатын бұл екі бөлімді географиялық мамандар бір алқаптың бөліктері деп қарастырады.