Кіріспе
Фридрих Энгельстің 1884 жылғы кітабы «Отбасының, жеке меншіктің және мемлекеттің пайда болуы: Льюис Х. Морганның зерттеулерінің жарығында» (Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats) – Фридрих Энгельстің 1884 жылғы антропологиялық трактаты. Кітаптың бір бөлігі Карл Маркстың Льюис Х. Морганның 1877 жылғы «Ежелгі қоғам» кітабына жазған жазбаларына сүйенеді. Бұл кітап тарихи материализмнің ерте туындыларының бірі болып есептеледі және отбасы экономикасы саласындағы маңызды алғашқы еңбектердің қатарына жатады.
The Origin of the Family, Private Property and the State: in the Light of the Researches of Lewis H. Morgan (Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats) is an 1884 anthropological treatise by Friedrich Engels. It is partially based on notes by Karl Marx to Lewis H. Morgan's book Ancient Society (1877). The book is an early historical materialist work and is regarded as one of the first major works on family economics.
Отбасы және мүлік
Энгельстің заманауи отбасының құрылуында меншіктің атқаратын рөлі және осы арқылы заманауи өркениет туралы ойлары 2-тараудың соңғы бөлігінде, ол моногамдық қатынас және мұндай қатынасқа түсу (немесе бас тарту) еркіндігі мәселесін кеңінен талқылай бастағанда, көріне бастайды. Буржуазиялық заң қатынастар мен мұрагерлік туралы ережелерді анықтайды. Сондықтан, екі серік, тіпті олардың некесі жоспарланбаған болса да, мұраны сақтауды есте ұстайды және осылайша серігін таңдауда толықтай еркіндікке ие бола алмайды. Энгельс меншік құқығы мен мәжбүрлі моногамияға негізделген қарым-қатынастың тек жыныстық бұзықтық пен жезөкшеліктің өркендеуіне алып келетінін айтады. Энгельс пікірінше, мұндай меншік шектеулерінен және моральдық құлдырау қаупінен құтылған жалғыз класс – пролетариат, себебі олар буржуазиялық некенің негізін құрайтын (сонымен қатар оған қауіп төндіретін) қаржылық мүмкіндіктерден мүгеде. Осылайша, моногамия олардың ерікті жыныстық махаббатқа негізделген қатынасымен қамтамасыз етіледі. Энгельс болжаған әлеуметтік революция класс аралық айырмашылықтарды жойып, осымен жезөкшелік пен әйелдерді құлдыққа салу қажеттілігі де жойылар еді. Егер еркектерге мүлік мен мұраға емес, тек жыныстық махаббатқа ғана көңіл бөлу қажет болса, онда моногамия табиғи түрде қалыптасады.
Өмірбаян
1883 жылы досы және ойластыратын Карл Маркс қайтыс болғаннан кейін, Энгельс оның әртүрлі жазбаларын ұйымдастырып, жариялауға дайындап, оның әдеби орындаушысы болды. Бұл көп уақыт алғанмен, Энгельс бос уақытын толыққанды пайдаланбады және өз тақырыптарын оқуды және жазуды жалғастырды. Энгельстің 1883 жылғы «Табиғат диалектикасы» қолжазбасы аяқталмай, жарияланбады, бірақ ол 1884 жылдың көктемінде Цюрихте «Отбасының, жеке меншіктің және мемлекеттің шығу тегі: Льюис Х. Морганның зерттеулеріне сүйене отырып» (Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats: Im Anschluss an Lewis H. Morgan's Forschungen) еңбегін сәтті жариялады. «Отбасының шығу тегі» кітабын жазу 1884 жылдың сәуір айының басында басталып, 26 мамырда аяқталды. Энгельс Маркстің Льюис Морганның «Ежелгі қоғам» немесе «Адамның жабайылықтан өркениетке дейінгі дамуының бағыттары бойынша зерттеулер» атты еңбегін оқығаннан кейін трактат бойынша жұмыс істей бастады. Бұл еңбек алғаш рет 1877 жылы Лондонда жарық көрді. Энгельс Маркс Морган ұсынған идеяларды толыққанды зерттеп, оның арман-тілегін орындауға бағытталған осындай қолжазбаны жасауды көздеген деп есептеді. Энгельс бұл ниеттерді мойындап, бірінші басылымның алғы сөзінде «Маркс Морганның зерттеулерінің нәтижелерін өзінің материалистік тарих тұжырымымен байланысты көрсету құқығын өзіне сақтап қалды» деп атап өтті, себебі соңғысы Америкада ондаған жыл бұрын Маркс бастаған теорияны «қайта ашқан» еді.
Жазу процесі
Энгельстің алғашқы ниеті – канцлер Отто фон Бисмарк үкіметі Антисоциалистік заңдардың біріншісін қабылдағанына қарамастан, Германияда жариялауға тырысу болды. 1884 жылғы 26 сәуірде Энгельс өзінің жақын саяси әріптесі Карл Каутскийге, ол "Бисмарктың амалын жасап", "оны толығымен тыйым сала алмайтын" бірдеңе жазуға ұмтылғанын айтқан хат жазды. Бірақ Морганның моногамияның мәні және жеке меншік пен таптық күрес арасындағы байланыс туралы талқылаулары осы мақсатына жеткісіз екенін сезінді, себебі бұл "Антисоциалистік заңға сәйкес келетіндей етіп беруге мүлдем болмайтын" жағдай тудырды. Энгельс Морганның зерттеулерін қазіргі заманғы таптық күрестің тарихына дейінгі кезең үшін "бұрыннан жетіспеген нақты негіз" деп қарады. Кітапты Штутгартта "жалған стильде" басып шығару, яғни Энгельстің тыйым салынған атын жасыру, әлде швейцариялық басылымда өзгеріссіз шығару туралы соңғы шешімді Энгельс Бернштейнге қалдырды. Соңғы жол таңдалды, кітап қазан айының басында жарық көрді. Оның бірінші мақсаты – Бахофеннің дәлелдегеніндей, матриархаттың жинс аралас қатынастарға негізделгенін айту болды, ал Бахофен шындығында оның моногамияға негізделгенін айтқан.
Басылымдар
"Отбасының бастауы" кітабының алғашқы басылымы 1884 жылғы қазанда Цюрихте жарық көрді, ал Бісмаркның социалистерге қарсы заңының кесірінен неміс тілінде жариялану мүмкіндігі шектелді. Кейіннен шыққан екі неміс басылымы да, 1886 және 1889 жылдары Штутгартта, алғашқы цюрихтік басылыммен толық сәйкес жарық көрді. Кітап 1880-ші жылдар ішінде поляк, румын, итальян, дания және серб тілдері сияқты бірнеше еуропалық тілдерге аударылып жарияланды. Енгельс 1891 жылы жарық көрген төртінші неміс тіліндегі басылымда мәтінге өзгерістер енгізіп, антропология және этнография салаларындағы соңғы жаңалықтарды кітапқа енгізуге тырысты. Алғашқы ағылшын тіліндегі басылым 1902 жылға дейін күткен болатын, сол кезде Чарльз Х. Керр Эрнест Унтерманға өзінің "Стандартты социалистік сериясы" үшін аударма жасауды тапсырды. Бұл серия Чикагодағы Чарльз Х. Керр & Co. баспасынан шыққан, қолжетімді бағадағы кішкентай кітаптардан тұрды. Бұл еңбек 20-шы және 21-ші ғасырлар бойы кеңінен қайта басылып, Энгельстің маңызды еңбектерінің бірі саналады.