Кіріспе

Изапа – Мексиканың Чиапас штатында орналасқан өте ірі Колумбқа дейінгі археологиялық орын. Ол ең алдымен Соңғы Қалыптасу кезеңіндегі қоныстануымен танымал. Орын Изапа өзенінің бойында, Сучиате өзенінің саласы, Мексиканың алтыншы ең биік тауы – Такана жанартауының төменгі бөлігіне жақын жерде орналасқан.

Тарих

Изападағы қоныс 1,4 мильге созылып, Чиапас штатындағы ең ірі орынға айналды. Бұл орын б.з.д. 850 және б.з.д. 100 жылдар аралығында өркендеген; бірнеше археологтар Изапа б.з.д. 1500 жылға дейін қоныстанған болуы мүмкін деп санайды, бұл оны Сан-Лоренцо-Теночтитлан және Ла-Вента сияқты ольмектердің алғашқы қоныстарындағыдай көне етеді. Изапа ерте постклассикалық кезеңге дейін, шамамен 1200 жылға дейін пайдаланылып келген.

Изабан стилі туралы түсінік

Изапада майя стелалары мен ескерткіштерінің көп болуына байланысты, "Изапан стилі" термині Тынық мұхитының етегіндегі және одан тыс, таулы аймақтарда осыған ұқсас жасалған туындыларды сипаттау үшін қолданылады, олардың кейбіреулері Такалик Абадж және Каминальююда табылды.

Экономика

Изапа вулкандық топырақтан тұратын, ылғалды және төбелі жерде орналасқан; ол әлі де ауыл шаруашылығы үшін құнарлы. Ауа райы өте ыстық және жаңбырлы. Изапаның төңірегіндегі аймақ – ацтектер пайдаланған Соконуско аймағы деп аталған, какао өндіретін маңызды өңір болған.

Сайттың орналасуы мен архитектурасы

Изапа – ескерткіштер мен сәулет өнерінің кең аумақты кешені болған. Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі жалпы ұзындығы шамамен 1,5 км. Жаңа әлем археологиялық қорының Изападағы жобасы барлығы 161 үйіндіні картаға түсірді. Изапаның қалыптасу кезеңінің (850–100 б.з.д.) негізгі бөлігінде алты ірі алаң бар. А, В, С, D, G және H топтары Изапа өзенінің батыс жағалауында, қаланың орталық аймағына жақын орналасқан. "Изапаның негізгі аймағын А-дан Е-ге дейінгі, G және H топтары құрайды, бұл кезең шамамен 300 – 50 жылдарға дейін қаланың ең гүлденген дәуірімен сәйкес келеді." F тобы қаланың солтүстік шетінде орналасқан. Бұл топта басқа құрылымдармен қатар доп алаңы да бар, ол қаланың соңғы кезеңінде пайда болған. F тобына Терминалдық қалыптасу (100 б.з.д. – 250 ж.с.), Ерте классикалық (250–500 ж.с.), Орта классикалық (500–700 ж.с.), Кейінгі классикалық (700–900 ж.с.) және Ерте постклассикалық (900–1200 ж.с.) кезеңдеріне тән кешірек құрылыстар мен қоныстану іздері кіреді. А, В және F топтары бүгінде Мексиканың Ұлттық антропология және тарих институты (Instituto Nacional de Antropología e Historia) арқылы туристерге ашық. Изапаның сәулеттік құрылыстарының жалпы көлемі шамамен 250 000 текше метрді құрайды. Қала аумағында пирамидалар, мүсінмен безендірілген алаңдар мен аулалар, сондай-ақ мүмкін екі доп алаңы болған. Басқа мезоамерикалық қалалардағы доп алаңдарына ұқсас екі ұзын ашық алаң бар, бірақ олардың доп ойынына пайдаланылған-пайдаланбағаны әлі белгісіз. 30А үйіндісі сатылы пирамиданың орны болған. Бұл пирамиданың биіктігі шамамен он метрге жетеді, ол діни және рәсімдік мақсаттарда қолданылған болуы мүмкін. Изапа нақты солтүстікке қарай аз ғана шығысқа қарай орналасқан, дәл бағыты солтүстіктен 21 градусқа бұрылған. Бұл гипотеза Изапаның геологиялық және тарихи жағдайларға бұрынғы болжамдардан гөрі жақсы сай келетіндігімен расталады.

Изяпан монументалды өнері

Изапа өзінің өнер стилі арқылы танымал. Қазылған жердегі өнер туындыларына стелалардың мүсіндері және бақаға ұқсайтын құрбандық алаптары кіреді. Стеллалар мен бақа алаптары көбінесе бірге табылды, бақалар жаңбырдың символы болған. Изапа өнерінің жалпы ерекшеліктері бар, мысалы, қанатты нысандар, майя мәдениетінің Чаак құдайына ұқсас, ұзын ерінді құдайлар, ольмектерге тән айналмалы аспан мен бұлттар, кадр ретінде қолданылатын мысық аузы, жануарлардың бейнесі (крокодил, ягуар, бақа, балық, құстар), бірінің үстіне бірі қойылуы және күндердің көрсетілмеуі. Мүсіндердің саны замандас басқа ескерткіштерден көп. Гарт Норман Изапада 89 стела, 61 құрбандық алабы, 3 тақ және 68 "әртүрлі ескерткіштерді санаған. Техуантепек бұғазының 550 км-ге дейінгі аралығындағы Эпи-Ольмек мәдениетінің билеушіге бағытталған мүсіндеріне қарағанда, Изапа мүсіндерінде мифологиялық және діни тақырыптар басым, олар салтанатты және көбінесе оқиға баяндайтын сипатқа ие. Сонымен қатар, Эпи-Ольмек және кейінгі майя стелаларынан айырмашылығы, Изапа ескерткіштерінде глифтер сирек кездеседі. Бұл Изапа мәдениетінің жазу жүйесін білмегенін көрсетеді, бірақ Изапа мүсіндері туралы маңызды еңбектің авторы Джулия Гернси ескерткіштердің қасақана тілсіз жасалғанын және "Изапаның екі тілдік аймақтың [яғни Миксе-Соке және Майя] тоғысқан жердегі орны ауызша емес коммуникация стратегияларын дамытуға ықпал еткен болуы мүмкін" деп ұсынады. Британдық зерттеуші Тимоти Лаутон бейнелер мен оқиғаларды бір мифологиялық тұтас ретінде қарастырып, мифологияны ескерткіштердің орналасуымен байланыстырды. Ғалымдар талқылаған мүмкін Изапа глифтерінің арасында "U пішіні", "Шекара панелі" (аспан жолағы) және "Қайысқан жолақ" деп аталатындары бар. Бұл глифтерде белгілі ольмектердің символдарымен ұқсастықтар бар.

Ерекше ескерткіштер

Izapa Stela 1-де ұзақ еріншегі бар құдай бейнеленген, оны Коу Майяның найзағай мен жаңбыр құдайы Чаактың ерте нұсқасы деп сипаттаған. I стелада құдай балықтарды себетке жинап, суға жүгіріп, арқасында су себетін киіп жүр. Izapa Stela 2, 25-ші стела сияқты, Майяның Батыр Егіздері мен Майя әлемінің құс жындысы Вукуб Каквикске қарсы шайқасқа байланысты. Izapa Stela 3-де құдай таяқ ұстап тұрған күйде бейнеленген. Бұл құдайдың аяғы денесін айналып өркендегенде жыланға айналады. Бұл таяқ ұстаған Майя құдайы K-ның ерте түрі болуы мүмкін. Izapa Stela 4-те құс биі бейнеленген, онда патша құсқа айналады. Бұл көрініс, әдетте, Басты Құс Құдайымен байланысты. Бұл түрлену шамандық пен экстазды білдіруі мүмкін, яғни шаман билеушісі басқа әлемге сапар үшін галлюциногендерді қолданған. Izapa-да қандай саяси жүйе болғандығы әлі белгісіз, бірақ 4-ші стела шаман басқарғанын көрсетеді. Бұл шаман билеушісі саяси және діни көшбасшы рөлін атқаратын болады. Izapa Stela 5 – Izapa-дағы ең күрделі рельеф. Суреттің ортасында үлкен ағаш тұр, оның айналасында оншама адам және көптеген басқа бейнелер бейнеленген. Бейнелердің күрделілігі кейбір зерттеушілерді, әсіресе мормондық және «Африкадан тыс» теорияларын қолдаушыларды, Stela 5 олардың теорияларын растайды деп ойлауға итермеледі. Izapa Stela 8 төрт жапырақты тақтаның ішінде отырған билеушіні бейнелейді. 8-ші стеладағы көрініс көбінесе Izapa-ның орталық тірегінде орналасқан 1-ші тақпен салыстырылады. 8-ші стела 1-ші тақтың үстінде отырған билеушіні бейнелейтін болуы мүмкін. «Трон 1 және Stela 8 тұжырымдамалық тұтас қарастырылғанда, тақтада бейнеленген билеушінің саяси билігі төрт жапырақты порталмен бейнеленген оның табиғаттан тыс қабілеттерімен тікелей байланысты» (Guernsey 2006). Chalcatzingo Monument 1 мен Izapa Stela 8 арасында айқын параллель бар, екеуі де төрт жапырақтың ішінде отырған ақсүйектерді бейнелейді. Izapa Stela 21 құдайлардың қатысуымен болған зорлық-зомбылықтың сирек кездесетін бейнесі. Стеллада басы кесілген құдайдың басын ұстап тұрған жауынгер бейнеленген. Izapa Stela 25-те Пополь Вухтан алынған көрініс болуы мүмкін. 25-ші стелада бейнеленген сурет, Майяның Батыр Егіздерінің Басты Құс Құдайын үрлемелі мылтықпен атып түсіргенін көрсетеді. Бұл көрініс «Үрлемелі мылтықпен атушы» деп аталатын Майя ыдысында да көрсетілген. Сондай-ақ, 25-ші стела түнгі аспан картасы ретінде қарастырылуы мүмкін, ол Батыр Егіздердің құс құдайды атып өлтіру туралы оқиғаны айту үшін қолданылған.

Алғашқы зерттеулер

Алғашқы зерттеушілерді Изапаға үлкен үйінділер мен көптеген өрнектелген ескерткіштер тартып, зерттеулер жүргізуге ынталандырды. Изападағы ескерткіштердің суреттері алғаш рет мексикалық профессор Карлос А. Кулеброның баспасында жарияланды. Карл Руперт 1938 жылы Карнеги институтында жұмыс істеген кезінде бұл жерге сапар шекті. 1941 жылы National Geographic және Смитсондар институты тапсырысымен Мэтью Стирлинг Изапада бір апта бойы қазба жұмыстарын жүргізіп, өрнектелген ескерткіштердің кейбіреуін жақсырақ анықтауға мүмкіндік берді. Драккер экспедициясынан алынған жазбалар мен фотосуреттер Ұлттық антропологиялық мұрағатта сақтаулы.

Жаңа дүние археологиялық қорының қазба жұмыстары

Гарет Лоу 1961 жылдан 1965 жылға дейін Жаңа Әлем археологиялық қоры (Бригам Янг университетінің басқаруындағы ұйым) атынан Изапада төрт маусымдық қазба жұмыстарын басқарды. NWAF қазбалары ескерткіштерді табуға және Изапаның орталық алаңдарының салыныс тарихын түсінуге баса назар берді. Осы жоба аясында Эдуардо Мартинес алғашқы толыққанды картасын жасады.

Изапа аймақтық қоныстану жобасы

2011 жылдан бастап Izapa аймақтық қоныстану жобасы (IRSP) Ізапаны аймақтық қоныс тұрғысынан зерттеген алғашқы жоба болды. 2011 және 2015 жылдар аралығындағы төрт маусымдық зерттеулер барысында Олбани университетінің профессоры Роберт Розенсвиг және оның командасы лидар (жарық детекциялау және қашықтық өлшеу) технологиясын пайдаланып, нысандарды картаға түсіріп, Ізапа және жақын жерлердегі халық санының өзгеруін анықтау үшін жер бетіндегі керамика жинады. Осы қайта картаға түсіруден алынған есептер Ізапаның қалыптасу кезеңіндегі орталығы бұрынғы картадан екі есе үлкен болғанын, ал классикалық кезеңдегі қоныстану бастапқы NWAF картасында көрсетілгеннен үш есе үлкен болғанын көрсетеді. Лидар картасы сонымен қатар бұрынғы NWAF картасынан көрінбеген нысан орталығындағы E тобының архитектуралық сәйкестігі мен террасаларын көрсетті.