Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Изапа – Мексиканың Чиапас штатында орналасқан өте ірі Колумбқа дейінгі археологиялық орын. Ол ең алдымен Соңғы Қалыптасу кезеңіндегі қоныстануымен танымал. Орын Изапа өзенінің бойында, Сучиате өзенінің саласы, Мексиканың алтыншы ең биік тауы – Такана жанартауының төменгі бөлігіне жақын жерде орналасқан.
Izapa is a very large pre Columbian archaeological site located in the Mexican state of Chiapas; it is best known for its occupation during the Late Formative period. The site is situated on the Izapa River, a tributary of the Suchiate River, near the base of the volcano Tacaná, the sixth tallest mountain in Mexico.
Тарих
Изападағы қоныс 1,4 мильге созылып, Чиапас штатындағы ең ірі орынға айналды. Бұл орын б.з.д. 850 және б.з.д. 100 жылдар аралығында өркендеген; бірнеше археологтар Изапа б.з.д. 1500 жылға дейін қоныстанған болуы мүмкін деп санайды, бұл оны Сан-Лоренцо-Теночтитлан және Ла-Вента сияқты ольмектердің алғашқы қоныстарындағыдай көне етеді. Изапа ерте постклассикалық кезеңге дейін, шамамен 1200 жылға дейін пайдаланылып келген.
The settlement at Izapa extended over 1.4 miles, making it the largest site in Chiapas. The site reached its apogee between 850 BCE and 100 BCE; several archaeologists have theorized that Izapa may have been settled as early as 1500 BCE, making it as old as the Olmec sites of San Lorenzo Tenochtitlán and La Venta. Izapa remained occupied through the Early Postclassic period, until approximately 1200 CE.
Изабан стилі туралы түсінік
Изапада майя стелалары мен ескерткіштерінің көп болуына байланысты, "Изапан стилі" термині Тынық мұхитының етегіндегі және одан тыс, таулы аймақтарда осыған ұқсас жасалған туындыларды сипаттау үшін қолданылады, олардың кейбіреулері Такалик Абадж және Каминальююда табылды.
Due to the abundance of carved Maya stelae and monuments at Izapa, the term "Izapan style" is used to describe similarly executed works throughout the Pacific foothills and highlands beyond, including some found at Takalik Abaj and Kaminaljuyu.
Экономика
Изапа вулкандық топырақтан тұратын, ылғалды және төбелі жерде орналасқан; ол әлі де ауыл шаруашылығы үшін құнарлы. Ауа райы өте ыстық және жаңбырлы. Изапаның төңірегіндегі аймақ – ацтектер пайдаланған Соконуско аймағы деп аталған, какао өндіретін маңызды өңір болған.
Izapa is located on wet and hilly land made of volcanic soil; it is still fertile for agriculture. The weather is very hot and very wet. The area around Izapa was a major cacao producing area known as the Soconusco region, which was used by the Aztecs.
Сайттың орналасуы мен архитектурасы
Изапа – ескерткіштер мен сәулет өнерінің кең аумақты кешені болған. Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі жалпы ұзындығы шамамен 1,5 км. Жаңа әлем археологиялық қорының Изападағы жобасы барлығы 161 үйіндіні картаға түсірді. Изапаның қалыптасу кезеңінің (850–100 б.з.д.) негізгі бөлігінде алты ірі алаң бар. А, В, С, D, G және H топтары Изапа өзенінің батыс жағалауында, қаланың орталық аймағына жақын орналасқан. "Изапаның негізгі аймағын А-дан Е-ге дейінгі, G және H топтары құрайды, бұл кезең шамамен 300 – 50 жылдарға дейін қаланың ең гүлденген дәуірімен сәйкес келеді." F тобы қаланың солтүстік шетінде орналасқан. Бұл топта басқа құрылымдармен қатар доп алаңы да бар, ол қаланың соңғы кезеңінде пайда болған. F тобына Терминалдық қалыптасу (100 б.з.д. – 250 ж.с.), Ерте классикалық (250–500 ж.с.), Орта классикалық (500–700 ж.с.), Кейінгі классикалық (700–900 ж.с.) және Ерте постклассикалық (900–1200 ж.с.) кезеңдеріне тән кешірек құрылыстар мен қоныстану іздері кіреді. А, В және F топтары бүгінде Мексиканың Ұлттық антропология және тарих институты (Instituto Nacional de Antropología e Historia) арқылы туристерге ашық. Изапаның сәулеттік құрылыстарының жалпы көлемі шамамен 250 000 текше метрді құрайды. Қала аумағында пирамидалар, мүсінмен безендірілген алаңдар мен аулалар, сондай-ақ мүмкін екі доп алаңы болған. Басқа мезоамерикалық қалалардағы доп алаңдарына ұқсас екі ұзын ашық алаң бар, бірақ олардың доп ойынына пайдаланылған-пайдаланбағаны әлі белгісіз. 30А үйіндісі сатылы пирамиданың орны болған. Бұл пирамиданың биіктігі шамамен он метрге жетеді, ол діни және рәсімдік мақсаттарда қолданылған болуы мүмкін. Изапа нақты солтүстікке қарай аз ғана шығысқа қарай орналасқан, дәл бағыты солтүстіктен 21 градусқа бұрылған. Бұл гипотеза Изапаның геологиялық және тарихи жағдайларға бұрынғы болжамдардан гөрі жақсы сай келетіндігімен расталады.
Izapa was a large site that included extensive monuments and architecture. From north to south, the whole site is about 1.5 km long. The New World Archaeological Foundation project at Izapa mapped 161 total mounds. Izapa's Formative period core (850–100 BCE) has six major plazas. Groups A, B, C, D, G, and H are located around the central area of the site, on the western shore of River Izapa. "The core area of Izapa is formed by Groups A to E, G and H, which correspond to the period of the greatest apogee of the site, circa 300 B. C. to 50 B. C. " Group F, is located at northern end of the site. This group contains a ballcourt among other structures, and corresponds to the late occupational phase of the site. Group F includes later occupation and construction associated with the Terminal Formative (100 BCE – 250 CE), Early Classic (250–500 CE), Middle Classic (500–700 CE), Late Classic (700–900 CE), and Early Postclassic (900–1200 CE) periods. Groups A, B, and F are open for tourism today through Mexico's National Institute for Anthropology and History (Instituto Nacional de Antropología e Historia). Izapa's architecture makes up roughly 250,000 cubic meters when combined. The site included pyramids, sculptured plazas and squares, and possibly two ball courts. There are two long open areas that resemble ball courts found at other Mesoamerican sites, but it is unclear if these two courts were used for the ballgame. Mound 30A was where a stepped pyramid was built. This pyramid was around ten meters high and probably used for religious and ceremonial purposes. Izapa is laid out just east of true north; the exact alignment is 21 degrees east of north. This hypothesis is supported by the fact that Izapa fits the geological and historical conditions better than the previous place thought to be the origin.
Изяпан монументалды өнері
Изапа өзінің өнер стилі арқылы танымал. Қазылған жердегі өнер туындыларына стелалардың мүсіндері және бақаға ұқсайтын құрбандық алаптары кіреді. Стеллалар мен бақа алаптары көбінесе бірге табылды, бақалар жаңбырдың символы болған. Изапа өнерінің жалпы ерекшеліктері бар, мысалы, қанатты нысандар, майя мәдениетінің Чаак құдайына ұқсас, ұзын ерінді құдайлар, ольмектерге тән айналмалы аспан мен бұлттар, кадр ретінде қолданылатын мысық аузы, жануарлардың бейнесі (крокодил, ягуар, бақа, балық, құстар), бірінің үстіне бірі қойылуы және күндердің көрсетілмеуі. Мүсіндердің саны замандас басқа ескерткіштерден көп. Гарт Норман Изапада 89 стела, 61 құрбандық алабы, 3 тақ және 68 "әртүрлі ескерткіштерді санаған. Техуантепек бұғазының 550 км-ге дейінгі аралығындағы Эпи-Ольмек мәдениетінің билеушіге бағытталған мүсіндеріне қарағанда, Изапа мүсіндерінде мифологиялық және діни тақырыптар басым, олар салтанатты және көбінесе оқиға баяндайтын сипатқа ие. Сонымен қатар, Эпи-Ольмек және кейінгі майя стелаларынан айырмашылығы, Изапа ескерткіштерінде глифтер сирек кездеседі. Бұл Изапа мәдениетінің жазу жүйесін білмегенін көрсетеді, бірақ Изапа мүсіндері туралы маңызды еңбектің авторы Джулия Гернси ескерткіштердің қасақана тілсіз жасалғанын және "Изапаның екі тілдік аймақтың [яғни Миксе-Соке және Майя] тоғысқан жердегі орны ауызша емес коммуникация стратегияларын дамытуға ықпал еткен болуы мүмкін" деп ұсынады. Британдық зерттеуші Тимоти Лаутон бейнелер мен оқиғаларды бір мифологиялық тұтас ретінде қарастырып, мифологияны ескерткіштердің орналасуымен байланыстырды. Ғалымдар талқылаған мүмкін Изапа глифтерінің арасында "U пішіні", "Шекара панелі" (аспан жолағы) және "Қайысқан жолақ" деп аталатындары бар. Бұл глифтерде белгілі ольмектердің символдарымен ұқсастықтар бар.
Izapa gains its fame through its art style. The art found at the site includes sculptures of stelae and also altars that look like frogs. The stelae and frog altars generally went together, the toads symbolized rain. There are common characteristics of Izapan art, such as winged objects, long lipped gods much like the Chaac of the Maya, Olmec like swirling sky and clouds, feline mouth used as frame, representation of animals (crocodile, jaguar, frog, fish, birds), overlapping, and lack of dates. The sheer number of sculptures outweighs that of any contemporaneous site. Garth Norman has counted 89 stelae, 61 altars, 3 thrones, and 68 "miscellaneous monuments at Izapa. In contrast to the ruler oriented sculpture of the Epi Olmec culture 330 miles (550 km) across the Isthmus of Tehuantepec, Izapan sculpture has features mythological and religious subjects, and is ceremonial and frequently narrative in nature. Also, in contrast to Epi Olmec and later Maya stela, Izapa monuments rarely contain glyphs. Although this could imply that the Izapan culture lacked knowledge of any writing system, Julia Guernsey, author of a definitive work on Izapa sculpture, proposes instead that the monuments were intentionally language free and that "Izapa's position at the juncture of two linguistic regions [i. e. Mixe–Zoque and Maya] may have fostered the penchant for non verbal communicative strategies." Timothy Laughton, a British researcher, has provided a reading of the imagery and narrative depictions as one unified mythological whole, linking the mythology with the distribution of the monuments at the site. Among the possible Izapa glyphs discussed by scholars are some that are known as “U Shape”, “Border Panel” (skyband), and “Crossed Band”. These glyphs have parallels with known Olmec symbols.
Ерекше ескерткіштер
Izapa Stela 1-де ұзақ еріншегі бар құдай бейнеленген, оны Коу Майяның найзағай мен жаңбыр құдайы Чаактың ерте нұсқасы деп сипаттаған. I стелада құдай балықтарды себетке жинап, суға жүгіріп, арқасында су себетін киіп жүр. Izapa Stela 2, 25-ші стела сияқты, Майяның Батыр Егіздері мен Майя әлемінің құс жындысы Вукуб Каквикске қарсы шайқасқа байланысты. Izapa Stela 3-де құдай таяқ ұстап тұрған күйде бейнеленген. Бұл құдайдың аяғы денесін айналып өркендегенде жыланға айналады. Бұл таяқ ұстаған Майя құдайы K-ның ерте түрі болуы мүмкін. Izapa Stela 4-те құс биі бейнеленген, онда патша құсқа айналады. Бұл көрініс, әдетте, Басты Құс Құдайымен байланысты. Бұл түрлену шамандық пен экстазды білдіруі мүмкін, яғни шаман билеушісі басқа әлемге сапар үшін галлюциногендерді қолданған. Izapa-да қандай саяси жүйе болғандығы әлі белгісіз, бірақ 4-ші стела шаман басқарғанын көрсетеді. Бұл шаман билеушісі саяси және діни көшбасшы рөлін атқаратын болады. Izapa Stela 5 – Izapa-дағы ең күрделі рельеф. Суреттің ортасында үлкен ағаш тұр, оның айналасында оншама адам және көптеген басқа бейнелер бейнеленген. Бейнелердің күрделілігі кейбір зерттеушілерді, әсіресе мормондық және «Африкадан тыс» теорияларын қолдаушыларды, Stela 5 олардың теорияларын растайды деп ойлауға итермеледі. Izapa Stela 8 төрт жапырақты тақтаның ішінде отырған билеушіні бейнелейді. 8-ші стеладағы көрініс көбінесе Izapa-ның орталық тірегінде орналасқан 1-ші тақпен салыстырылады. 8-ші стела 1-ші тақтың үстінде отырған билеушіні бейнелейтін болуы мүмкін. «Трон 1 және Stela 8 тұжырымдамалық тұтас қарастырылғанда, тақтада бейнеленген билеушінің саяси билігі төрт жапырақты порталмен бейнеленген оның табиғаттан тыс қабілеттерімен тікелей байланысты» (Guernsey 2006). Chalcatzingo Monument 1 мен Izapa Stela 8 арасында айқын параллель бар, екеуі де төрт жапырақтың ішінде отырған ақсүйектерді бейнелейді. Izapa Stela 21 құдайлардың қатысуымен болған зорлық-зомбылықтың сирек кездесетін бейнесі. Стеллада басы кесілген құдайдың басын ұстап тұрған жауынгер бейнеленген. Izapa Stela 25-те Пополь Вухтан алынған көрініс болуы мүмкін. 25-ші стелада бейнеленген сурет, Майяның Батыр Егіздерінің Басты Құс Құдайын үрлемелі мылтықпен атып түсіргенін көрсетеді. Бұл көрініс «Үрлемелі мылтықпен атушы» деп аталатын Майя ыдысында да көрсетілген. Сондай-ақ, 25-ші стела түнгі аспан картасы ретінде қарастырылуы мүмкін, ол Батыр Егіздердің құс құдайды атып өлтіру туралы оқиғаны айту үшін қолданылған.
Izapa Stela 1 features a long lipped deity, which Coe describes as the early version of Maya god of lightning and rain, Chaac. In Stela I, the god is walking on water while collecting fish into a basket and also wearing a basket of water on his back. Izapa Stela 2, like Stela 25, has been linked to the battle of the Maya Hero Twins against Vucub Caquix, a powerful ruling bird demon of the Maya underworld, also known as Seven Macaw. Izapa Stela 3 shows a deity wielding a club. This deity's leg turns into a serpent while twisting around his body. This could be an early form of the Maya God K, who carried a staff. Izapa Stela 4 depicts a bird dance, which has a king being transformed into a bird. The scene is most likely connected with the Principle Bird Deity. This transformation could symbolize shamanism and ecstasy, meaning the shaman ruler used hallucinogens to journey to another world. The type of political system that was in place at Izapa is still unknown, though Stela 4 could suggest that a shaman was in charge. This shaman ruler would serve the role of both the political and religious leader. Izapa Stela 5 presents perhaps the most complex relief at Izapa. Central to the image is a large tree, which is surrounded by perhaps a dozen human figures and scores of other images. The complexity of the imagery has led some fringe researchers, particularly Mormon and "out of Africa" theorists, to view Stela 5 as support for their theories. Izapa Stela 8 shows a ruler seated on a throne, which is located within a quatrefoil. The scene shown on Stela 8 is often compared to Throne 1, which was located by the central pillar of Izapa. Stela 8 may be showing a ruler seated atop Throne 1. "When considered as a conceptual unit, the imagery of Throne 1 and Stela 8 directly associates the ruler's political authority, symbolised by the throne, with his supernatural abilities, symbolised by the quatrefoil portal (Guernsey 2006). A striking parallel exists between the imagery of Chalcatzingo Monument 1 and Izapa Stela 8, both of which feature elite individuals enthroned within a quatrefoil." Izapa Stela 21 is a rare depiction of violence involving deities. The Stela illustrates a warrior holding the head of a decapitated god. Izapa Stela 25 possibly contains a scene from the Popol Vuh. The image depicted on Stela 25 is most likely the Maya Hero Twins shooting a perched Principle Bird Deity with a blowgun. This scene is also shown on the Maya pot called the "Blowgunner Pot". It is also suggested that Stela 25 could be seen as a map of the night sky, which was used to tell the story of the Hero Twins shooting the bird deity.
Алғашқы зерттеулер
Алғашқы зерттеушілерді Изапаға үлкен үйінділер мен көптеген өрнектелген ескерткіштер тартып, зерттеулер жүргізуге ынталандырды. Изападағы ескерткіштердің суреттері алғаш рет мексикалық профессор Карлос А. Кулеброның баспасында жарияланды. Карл Руперт 1938 жылы Карнеги институтында жұмыс істеген кезінде бұл жерге сапар шекті. 1941 жылы National Geographic және Смитсондар институты тапсырысымен Мэтью Стирлинг Изапада бір апта бойы қазба жұмыстарын жүргізіп, өрнектелген ескерткіштердің кейбіреуін жақсырақ анықтауға мүмкіндік берді. Драккер экспедициясынан алынған жазбалар мен фотосуреттер Ұлттық антропологиялық мұрағатта сақтаулы.
Early investigators were drawn to research at Izapa by the site's large mounds and many carved monuments. Drawings of the monuments at Izapa were first published in a pamphlet by Mexican professor Carlos A. Culebro. Karl Ruppert visited the site in 1938 while working with the Carnegie Institution. In 1941, Matthew Stirling working on behalf of the National Geographic and the Smithsonian Institution conducted a week of excavations at Izapa to better reveal some of the carved monuments. Notes and photographs from Drucker's expedition are housed in the National Anthropological Archives.
Жаңа дүние археологиялық қорының қазба жұмыстары
Гарет Лоу 1961 жылдан 1965 жылға дейін Жаңа Әлем археологиялық қоры (Бригам Янг университетінің басқаруындағы ұйым) атынан Изапада төрт маусымдық қазба жұмыстарын басқарды. NWAF қазбалары ескерткіштерді табуға және Изапаның орталық алаңдарының салыныс тарихын түсінуге баса назар берді. Осы жоба аясында Эдуардо Мартинес алғашқы толыққанды картасын жасады.
From 1961 to 1965 Gareth Lowe directed four seasons of excavations at Izapa as behalf of the New World Archaeological Foundation (an organization run out of Brigham Young University). The NWAF excavations emphasized the discovery of monuments and understanding the construction history of Izapa's central plazas. As part of this project, Eduardo Martínez also developed the first detailed map of the site.
Изапа аймақтық қоныстану жобасы
2011 жылдан бастап Izapa аймақтық қоныстану жобасы (IRSP) Ізапаны аймақтық қоныс тұрғысынан зерттеген алғашқы жоба болды. 2011 және 2015 жылдар аралығындағы төрт маусымдық зерттеулер барысында Олбани университетінің профессоры Роберт Розенсвиг және оның командасы лидар (жарық детекциялау және қашықтық өлшеу) технологиясын пайдаланып, нысандарды картаға түсіріп, Ізапа және жақын жерлердегі халық санының өзгеруін анықтау үшін жер бетіндегі керамика жинады. Осы қайта картаға түсіруден алынған есептер Ізапаның қалыптасу кезеңіндегі орталығы бұрынғы картадан екі есе үлкен болғанын, ал классикалық кезеңдегі қоныстану бастапқы NWAF картасында көрсетілгеннен үш есе үлкен болғанын көрсетеді. Лидар картасы сонымен қатар бұрынғы NWAF картасынан көрінбеген нысан орталығындағы E тобының архитектуралық сәйкестігі мен террасаларын көрсетті.
Beginning in 2011, the Izapa Regional Settlement Project (IRSP) became the first project to investigate Izapa from a regional settlement perspective. Over four seasons of survey between 2011 and 2015 director Robert Rosenswig, a professor at the University at Albany, and his team used lidar (light detection and ranging) to map sites and collect surface ceramics to document changing population trends at Izapa and nearby areas. Reports generated from this remapping suggest that the Formative period center of Izapa was actually twice as large as was understood from the previous map and that the Classic period occupation was nearly three times as large as was indicated by the original NWAF map. The lidar map further illustrated an E Group architectural alignment and terracing in the site center that had not been visible from the earlier NWAF map.