Кіріспе

Накбе – майя цивилизациясының ең ірі ерте археологиялық орындарының бірі. Накбе Гватемаланың Петен аймағындағы Мирадор алабында, ең үлкен майя қаласы Эль-Мирадордан оңтүстікке қарай шамамен 13 шақырым қашықтықта орналасқан. Накбеде жүргізілген қазба жұмыстары бұл жерде ерте формативтік кезеңде (шамамен б.з.д. 1400 жыл) қоныстану басталғанын және соңғы формативтік кезеңге (100–200 жылдары) дейін ірі орталық болып сақталғанын көрсетеді. Накбе мен Эль-Мирадордың құлауы шамамен бір уақытта болған.

Ашу және қазба жұмыстары

Бұл жер алғаш рет 1930 жылы аймақтың әуеден түсірілген суреттері арқылы табылды, бірақ қазба жұмыстары 1962 жылға дейін басталған жоқ. Археолог Ян Грэм қазба жұмыстарын бастаған алғашқы адам болды, алайда 1980 және 1990 жылдары ғана UCLA Геофизика және планеталық ғылымдар институты мен Гватемаланың Антропология және тарих институты толыққанды қазба жұмыстарын жүргізді. Осы екі институттың бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде доктор Ричард Д. Хансен басқарған RAINPEG жобасы құрылды. RAINPEG жобасының басты мақсаты Накбе аймағындағы әктас кеніштерін зерттеу болды. Накбе майя мәдениеті үшін маңызды орын болды, себебі оның кең ауқымды әктас кеніштері көптеген ірі ғибадатханалар салудың негізгі құралы еді. RAINPEG жобасының көп бөлігі әктас кеніштерін қазу және дайындау үшін қолданылған құралдарды қазу мен зерттеуге жұмсалды. Олар 23 құралды тауып алды, оның ішінде екі жақты балқылар, пикеттер және тас балғалар бар, барлығы шарт тасынан жасалған. Зерттеушілер бұл құралдарды қайта жасап, әктасты қалай өңдеу және пішіндеу әдістерін анықтауға тырысты. Олар шарт тасының әктасты дәл кесуге өте қолайлы екенін ғана емес, сонымен қатар майялардың әктасты қалай өндіріп, пішіндегенін, және одан күрделі сәулеттік құрылыстарды қалай салғанын анықтады.

Ескерткіштен табылған бұйымдар

Сайт орталығынан орта дәуірдегі классикалық керамиканың көп мөлшері табылды. Қазба жұмыстарынан алынған қыш ыдыстардың ішінде қызыл кремді өрнектер, түрлі түсті тостағандар, кесілген тостағандар, ірі боялған жолақтары бар тар мойынды құмыралар, және қызыл, кремді немесе қара түсті монохромды ыдыстардың алуан түрлері бар. Көптеген текоматтар (тар ауызды, бірақ мойны жоқ құмыралар) табылған. Сонымен қатар, адам және жануарлардың түрлі бейнелерін көрсететін мүсіндердің көптеген сынықтары табылды. Тесіктері қазылған қабықшалар да жиі кездеседі. Олардың көп бөлігі – Стромбус қабықшалары, бұл артефакт түрі тек Накбе, Уаксактун, Тикал және осыған ұқсас мерзімдегі қоршаулар табылған орта дәуірдегі классикалық кезеңнің алғашқы бөлігіне тән. Бұл қабықшалар Гватемаланың солтүстігіне импортталған ең алғашқы маңызды тауарлардың бірін көрсетеді. Ричард Хансен олардың және немесе жаде мен обсидиан (қалыпты құралдар жасауға қолданылатын жанартау шынысы) сияқты басқа экзотикалық импортталған заттардың, қоғамның күрделенуіне маңызды үлес қосқанын айтады. Бұл материалдарға, негізінен Гватемаланың Орталық Таулы аймағындағы Каминалжуйуден болған сұраныс, идеологиялық немесе экономикалық себептерге байланысты, сондай-ақ осы сұранысты қанағаттандыру үшін сатып алу, тасымалдау және тарату механизмдері, осы тауарлар оңай қол жетімді болған аймақтарға қарағанда бұл аймақта әкімшілік және үкіметтік құрылымдардың ертерек дамуын қажет еткен болуы мүмкін. Әлеуметтік және экономикалық жағдайдың өзгешеліктеріне тікелей дәлел ретінде, шамамен 2800 жыл бұрын табылған, жаде тасына ұқсас тастан жасалған, қапталған дискілері бар адамның тіс қиыршықтарын атауға болады. Мұндай тіс әшекейлері кейінгі Майя кезеңдерінде элиталық мәртебемен байланысты болғандығы белгілі. Археологтар орта дәуірдегі классикалық керамиканың сынығын да тапты, онда Майя элиталық қоғамының кейінгі кезеңдеріне тән еңіс маңдайдың бөлігі бейнеленген. Бұл – нәресте кезінде басты байлап тағу нәтижесінде пайда болған маңайдың деформациясы.

Сәулет

Накбе б.з.д. 8 ғасырында монументалды сәулет өнерін қалыптастырған, кейбір платформалардың биіктігі 18 м (59 фут) жеткен. Б.з.д. 1200 жыл шамасында қарапайым ауылдар тегістеліп, іргетас ретінде пайдалану үшін толтырылған, бұл платформа құрылысы мен монументалды сәулеттің бір уақытта жоспарланғанын көрсетеді. Накбеде көптеген ғимараттар бар, олар үш топқа бөлінеді. Олардың екеуі – Шығыс және Батыс топтары қалыптасу кезеңінде салынған, ал үшіншісі – Кодекс тобы классикалық кезеңнің соңындағы қайта қоныстану кезінде салынған. Накбедегі ең әсерлі және ірі ғимарат – 1-ші құрылым деп аталатын пирамида. Екі үлкен лепничиналық маскамен (штукатурка) шектеліп, үш қабатты стильдегі үш шатырмен жабылған 1-ші құрылым, бірдей ұлы да, әдемі де. Бұл ғимараттарды байланыстыру үшін жолдар салынған. Майялардың жолдары ұсақталған ақ таспен төселген, осыдан олардың майя тіліндегі атауы – сакбе ("ақ жол") шыққан. Накбедегі Кан жолы кейбір жерлерде жақын жерден 4 м (13 фут) биікке көтерілген. Сондай-ақ, Накбе мен Эль-Мирадорды байланыстыратын бір жол салынған.

Жолдар

Бір кезде қаладағы маңызды нысандарды бір-бірімен байланыстыратын көпірлер жүйесі салынды. Кейін бұл көпірлер Накбеді басқа да елді мекендермен байланыстырды. Бұл көпірлер көбінесе жер бетінен жоғары салынған; Кан көпірі кейбір аймақтарда жер бетінен 4 метр (13 фут) биіктікте болған. Бұл көпірлер ұсақталған ақ таспен төселген, содан олар майя тіліндегі sacbe ("ақ жол") деген сөзден аталған. Накбе Эль-Мирадормен бір көпір арқылы, ал кейінірек Соңғы классикалық майя кезеңінде Калакмулдің майя орталығымен байланысты. Накбе мен Эль-Мирадордан басқа да көптеген елді мекендер ондаған шақырымға созылатын осы сакбеоб жүйесі арқылы байланыстырылған.

Накбе карьерлері бойынша зерттеулер

Накбе қаласындағы әк тас карьерлері RAINPEG тобының жүргізген зерттеулерінің маңызды бір бөлігі болды. Майя мәдениетінің маңызды аспектісі болып табылатын майя карьерлерін түсіну жеткіліксіз болғандықтан, карьерлерді зерттеудің маңызы зор. Қазба жұмыстарынан 23 тас құрал табылды, олар әк тас блоктарын кесу үшін қолданылған. Бұл құралдар екі жақты соқалар мен балталар, балға тастар және шерттен жасалған жаңқалардың ядроларынан тұрды. Археологтар осы құралдардың көшірмелерін жасап, әк тасты кесу және пішіндеу тәжірибелерінде пайдаланды. Құралдардың тозу белгілерін, жылтырлығын және карьер қабырғаларындағы кесу іздерін зерттеу арқылы зерттеушілер осы құралдар қалай қолданылғанын және оларға қандай түрде саптар бекітілгенін анықтады. Олар ұзын сапты соқаларды жасап, олардың көмегімен әк тасты тау жынысынан кесіп алды. Содан кейін тас балталарды қолданып, блокты қалаған пішіндеріне келтірді. Осы тәжірибелердің нәтижелері шерттің әк тас және басқа материалдарды кесу үшін өте тиімді және берік тас екенін көрсетті. Накбедегі қазба жұмыстары мен зерттеулер майялардың ежелгі замандағы ең керемет құрылыстарды салу үшін қолданған техникаларын және олардың жол бойында кездесетін қиындықтарды жақсырақ түсінуге көмектеседі.

Накбедегі дін және иконография

Накбе стеласы 1 – бұрын 3 метр (11 фут) биіктікте болған, ежелгі заманда қиратылған ескерткіштің қырық бес бөлігінен тұрады. Бөліктері біріктірілгеннен кейін стелада екі адамның бетпе-бет тұрғаны және өте ерте майя стиліндегі киімдермен кигені бейнеленген. Бір тұлға бас саусағымен жоғары көтеріліп, денесіз басқа ишара жасайды. Бұл көрініс Пополь Вухтан алынған бейне деп түсіндіріледі. Екі тұлға – Хун Апу мен Иксбаланке сиқырлы егіздерін бейнелейді, Иксбаланке әкесінің кесілген басына нұсқау беріп, оның патшалық әулетке байланысты екенін көрсетеді. Заңсыз қазбадан алынған және көбінесе Пополь Вух тұрғысынан түсіндірілетін әйгілі Принстон вазасы да Накбе аймағынан шыққан болуы мүмкін.

Сайттың құлдырауы

Накбеде майя қоғамының дерлік барлық кезеңдерінен кем дегенде қалдықтар табылды, бірақ бұл орын кейінгі классикалық кезеңнің басынан бастап маңызды орталық болған емес. Накбедегі ең үлкен пирамидалардың соңғы құрылыс кезеңдері осы кезеңнің басына сәйкес келеді. Кейінгі классикалық кезеңге жататын артефакттар Накбе аумағында сирек кездеседі, мүмкін, себебі бұл елді мекен Эль-Мирадордың өркендеуімен тез арада маңызын жойды. Накбе мың жыл бойы дерлік толықтай тасталып қалды, кейіннен кейбір кейінгі классикалық майялар оны қайта қоныстандырды. Олар қираған орындарда және олардың маңында шағын қауымдастар құрды, Принстон вазасы сияқты классикалық керамиканың көрнекті үлгілерін қалдырды, бірақ өздері ескерткіштер салған жоқ.