Нақбе: ежелгі майя қаласының тарихы мен қазба жұмыстары
Nakbe
Нақбе – Гватемаладағы ежелгі Майя цивилизациясының ірі археологиялық орталығы. Қазба жұмыстары б.з.д. 1400 ж. басталған, б.з. 100-200 ж. құлдыраған. Майя тарихы, археология.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Накбе – майя цивилизациясының ең ірі ерте археологиялық орындарының бірі. Накбе Гватемаланың Петен аймағындағы Мирадор алабында, ең үлкен майя қаласы Эль-Мирадордан оңтүстікке қарай шамамен 13 шақырым қашықтықта орналасқан. Накбеде жүргізілген қазба жұмыстары бұл жерде ерте формативтік кезеңде (шамамен б.з.д. 1400 жыл) қоныстану басталғанын және соңғы формативтік кезеңге (100–200 жылдары) дейін ірі орталық болып сақталғанын көрсетеді. Накбе мен Эль-Мирадордың құлауы шамамен бір уақытта болған.
Nakbe is one of the largest early Maya archaeological sites. Nakbe is located in the Mirador Basin, in the Petén region of Guatemala, approximately 13 kilometers south of the largest Maya city of El Mirador. Excavations at Nakbe suggest that habitation began at the site during the Early Formative period (c. 1400 BC) and continued to be a large site until its collapse during the Terminal Formative period (100–200 CE). The fall of Nakbe and El Mirador took place at roughly the same time.
Ашу және қазба жұмыстары
Бұл жер алғаш рет 1930 жылы аймақтың әуеден түсірілген суреттері арқылы табылды, бірақ қазба жұмыстары 1962 жылға дейін басталған жоқ. Археолог Ян Грэм қазба жұмыстарын бастаған алғашқы адам болды, алайда 1980 және 1990 жылдары ғана UCLA Геофизика және планеталық ғылымдар институты мен Гватемаланың Антропология және тарих институты толыққанды қазба жұмыстарын жүргізді. Осы екі институттың бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде доктор Ричард Д. Хансен басқарған RAINPEG жобасы құрылды. RAINPEG жобасының басты мақсаты Накбе аймағындағы әктас кеніштерін зерттеу болды. Накбе майя мәдениеті үшін маңызды орын болды, себебі оның кең ауқымды әктас кеніштері көптеген ірі ғибадатханалар салудың негізгі құралы еді. RAINPEG жобасының көп бөлігі әктас кеніштерін қазу және дайындау үшін қолданылған құралдарды қазу мен зерттеуге жұмсалды. Олар 23 құралды тауып алды, оның ішінде екі жақты балқылар, пикеттер және тас балғалар бар, барлығы шарт тасынан жасалған. Зерттеушілер бұл құралдарды қайта жасап, әктасты қалай өңдеу және пішіндеу әдістерін анықтауға тырысты. Олар шарт тасының әктасты дәл кесуге өте қолайлы екенін ғана емес, сонымен қатар майялардың әктасты қалай өндіріп, пішіндегенін, және одан күрделі сәулеттік құрылыстарды қалай салғанын анықтады.
The site was first discovered in 1930 by aerial photos taken of the region, but excavations of the site did not take place until 1962. Archaeologist Ian Graham was the first person to start excavations, but it wasn’t until the 1980s and 1990s that real excavation began by UCLA's Institute of Geophysics and Planetary Sciences, and the Institute of Anthropology and History of Guatemala. The combined efforts of these two groups resulted in the RAINPEG Project, which was headed by Dr. Richard D. Hansen. One of the main focuses of the RAINPEG Project was to investigate the limestone quarries in the area of Nakbé. Nakbe was a key site to the Maya because of its extensive quarry system of limestone, a key element to the building of the many large temples. The RAINPEC Project spent much of its energy excavating and studying the tools that were used in limestone excavation and preparation. They had unearthed 23 tools including bifacial axes, picks, and hammer stones, all of which were made of chert. The researches then replicated these tools to see what the methods of mining and shaping the limestone were. Not only did they come to realize that chert was an excellent tool for precision cutting of limestone, but these experiments shed light on how the Maya not only harvested the limestone, but how they shaped it to use for their elaborate complex architectural building.
Ескерткіштен табылған бұйымдар
Сайт орталығынан орта дәуірдегі классикалық керамиканың көп мөлшері табылды. Қазба жұмыстарынан алынған қыш ыдыстардың ішінде қызыл кремді өрнектер, түрлі түсті тостағандар, кесілген тостағандар, ірі боялған жолақтары бар тар мойынды құмыралар, және қызыл, кремді немесе қара түсті монохромды ыдыстардың алуан түрлері бар. Көптеген текоматтар (тар ауызды, бірақ мойны жоқ құмыралар) табылған. Сонымен қатар, адам және жануарлардың түрлі бейнелерін көрсететін мүсіндердің көптеген сынықтары табылды. Тесіктері қазылған қабықшалар да жиі кездеседі. Олардың көп бөлігі – Стромбус қабықшалары, бұл артефакт түрі тек Накбе, Уаксактун, Тикал және осыған ұқсас мерзімдегі қоршаулар табылған орта дәуірдегі классикалық кезеңнің алғашқы бөлігіне тән. Бұл қабықшалар Гватемаланың солтүстігіне импортталған ең алғашқы маңызды тауарлардың бірін көрсетеді. Ричард Хансен олардың және немесе жаде мен обсидиан (қалыпты құралдар жасауға қолданылатын жанартау шынысы) сияқты басқа экзотикалық импортталған заттардың, қоғамның күрделенуіне маңызды үлес қосқанын айтады. Бұл материалдарға, негізінен Гватемаланың Орталық Таулы аймағындағы Каминалжуйуден болған сұраныс, идеологиялық немесе экономикалық себептерге байланысты, сондай-ақ осы сұранысты қанағаттандыру үшін сатып алу, тасымалдау және тарату механизмдері, осы тауарлар оңай қол жетімді болған аймақтарға қарағанда бұл аймақта әкімшілік және үкіметтік құрылымдардың ертерек дамуын қажет еткен болуы мүмкін. Әлеуметтік және экономикалық жағдайдың өзгешеліктеріне тікелей дәлел ретінде, шамамен 2800 жыл бұрын табылған, жаде тасына ұқсас тастан жасалған, қапталған дискілері бар адамның тіс қиыршықтарын атауға болады. Мұндай тіс әшекейлері кейінгі Майя кезеңдерінде элиталық мәртебемен байланысты болғандығы белгілі. Археологтар орта дәуірдегі классикалық керамиканың сынығын да тапты, онда Майя элиталық қоғамының кейінгі кезеңдеріне тән еңіс маңдайдың бөлігі бейнеленген. Бұл – нәресте кезінде басты байлап тағу нәтижесінде пайда болған маңайдың деформациясы.
The site center has yielded large quantities of middle Preclassic ceramics. Pottery found at the site includes red on cream items, multi colored bowls, incised bowls, narrow necked jars with coarsely painted bands, and a wide variety of monochrome vessels that are red, cream, or black. Many tecomates (jars with narrow openings but without necks) were found. Also found were numerous fragments of figurines depicting a wide variety of human and animal forms. Shells through which holes were ground were a common find at the site. Many were Strombus shells, a type of artifact unique to the first part of the middle Preclassic at Nakbe, Uaxactun, Tikal, and other sites where similarly dated deposits are located. The shells reflect one of the earliest major imports into the interior of northern Guatemala, and Richard Hansen believes they and similar exotic imports, such as jade and obsidian (a volcanic glass from which sharp tools could be fashioned), played an important role in the formation of an increasingly complex society. The demand for these materials, mainly from Kaminaljuyú, in the Central Highlands of Guatemala, whether for ideological or economic reasons, and the mechanisms of procurement, transportation, and distribution that met that demand, may have required the development of administrative and governmental organizations at an earlier stage in this region than in areas where those commodities were more readily available. Fairly direct evidence of developing differences in social and economic status includes human incisors with inlaid disks of jadelike stone, found in deposits dating to about 2,800 years ago. Such dental decorations are known to have been associated with elite status in later Maya periods. Archaeologists also found a middle Preclassic ceramic shard with a portion of an incised profile that displays the sloping forehead characteristic of later Maya elite society. This was a frontal cranial deformation that resulted from binding the head in infancy.
Сәулет
Накбе б.з.д. 8 ғасырында монументалды сәулет өнерін қалыптастырған, кейбір платформалардың биіктігі 18 м (59 фут) жеткен. Б.з.д. 1200 жыл шамасында қарапайым ауылдар тегістеліп, іргетас ретінде пайдалану үшін толтырылған, бұл платформа құрылысы мен монументалды сәулеттің бір уақытта жоспарланғанын көрсетеді. Накбеде көптеген ғимараттар бар, олар үш топқа бөлінеді. Олардың екеуі – Шығыс және Батыс топтары қалыптасу кезеңінде салынған, ал үшіншісі – Кодекс тобы классикалық кезеңнің соңындағы қайта қоныстану кезінде салынған. Накбедегі ең әсерлі және ірі ғимарат – 1-ші құрылым деп аталатын пирамида. Екі үлкен лепничиналық маскамен (штукатурка) шектеліп, үш қабатты стильдегі үш шатырмен жабылған 1-ші құрылым, бірдей ұлы да, әдемі де. Бұл ғимараттарды байланыстыру үшін жолдар салынған. Майялардың жолдары ұсақталған ақ таспен төселген, осыдан олардың майя тіліндегі атауы – сакбе ("ақ жол") шыққан. Накбедегі Кан жолы кейбір жерлерде жақын жерден 4 м (13 фут) биікке көтерілген. Сондай-ақ, Накбе мен Эль-Мирадорды байланыстыратын бір жол салынған.
Nakbe had established monumental architecture as early as the 8th century BC, with some platforms 18 m (59 ft) high. Around 1200 BC, modest villages were leveled and filled to serve as platform foundations for large new buildings, indicating that the platform construction and erection of monumental architecture were planned, simultaneous events. There are many buildings at Nakbe and they are divided into three groups. Two of these groups, called East and West, were constructed during the formative periods and the third group, called Codex, was constructed during the reoccupation of the site in the late classic period. The most impressive and largest of the buildings at Nakbe is a pyramid called Structure 1. Flanked by two large stucco masks and topped with three triadic style roofed structures, Structure 1 is both grand and beautiful. Causeways were also built to connect all these buildings. Maya causeways were paved with crushed white stone, which inspired their Mayan name, sacbe (“white way”) The Kan Causeway at Nakbe was 4 m (13 ft) above adjacent ground level in some places. One causeway was also built that connected Nakbe with El Mirador.
Жолдар
Бір кезде қаладағы маңызды нысандарды бір-бірімен байланыстыратын көпірлер жүйесі салынды. Кейін бұл көпірлер Накбеді басқа да елді мекендермен байланыстырды. Бұл көпірлер көбінесе жер бетінен жоғары салынған; Кан көпірі кейбір аймақтарда жер бетінен 4 метр (13 фут) биіктікте болған. Бұл көпірлер ұсақталған ақ таспен төселген, содан олар майя тіліндегі sacbe ("ақ жол") деген сөзден аталған. Накбе Эль-Мирадормен бір көпір арқылы, ал кейінірек Соңғы классикалық майя кезеңінде Калакмулдің майя орталығымен байланысты. Накбе мен Эль-Мирадордан басқа да көптеген елді мекендер ондаған шақырымға созылатын осы сакбеоб жүйесі арқылы байланыстырылған.
A causeway system linked important features of the city to one another and later linked Nakbé with other sites. These causeways were often created above the ground level; the Kan Causeway was 4 meters (13 ft) above the ground level in some areas. These causeways were paved with crushed white stone, which created the naming of these causeways from the Maya name sacbe ("white way"). Nakbe was connected to El Mirador by one causeway and later in the Late Classic Maya period Nakbe was connected to the Maya center of Calakmul. Other sites besides Nakbé and El Mirador were connected through this system of sacbeob, which extended for dozens of kilometers.
Накбе карьерлері бойынша зерттеулер
Накбе қаласындағы әк тас карьерлері RAINPEG тобының жүргізген зерттеулерінің маңызды бір бөлігі болды. Майя мәдениетінің маңызды аспектісі болып табылатын майя карьерлерін түсіну жеткіліксіз болғандықтан, карьерлерді зерттеудің маңызы зор. Қазба жұмыстарынан 23 тас құрал табылды, олар әк тас блоктарын кесу үшін қолданылған. Бұл құралдар екі жақты соқалар мен балталар, балға тастар және шерттен жасалған жаңқалардың ядроларынан тұрды. Археологтар осы құралдардың көшірмелерін жасап, әк тасты кесу және пішіндеу тәжірибелерінде пайдаланды. Құралдардың тозу белгілерін, жылтырлығын және карьер қабырғаларындағы кесу іздерін зерттеу арқылы зерттеушілер осы құралдар қалай қолданылғанын және оларға қандай түрде саптар бекітілгенін анықтады. Олар ұзын сапты соқаларды жасап, олардың көмегімен әк тасты тау жынысынан кесіп алды. Содан кейін тас балталарды қолданып, блокты қалаған пішіндеріне келтірді. Осы тәжірибелердің нәтижелері шерттің әк тас және басқа материалдарды кесу үшін өте тиімді және берік тас екенін көрсетті. Накбедегі қазба жұмыстары мен зерттеулер майялардың ежелгі замандағы ең керемет құрылыстарды салу үшін қолданған техникаларын және олардың жол бойында кездесетін қиындықтарды жақсырақ түсінуге көмектеседі.
The limestone quarries of Nakbe were a significant facet of the research done by The RAINPEG group. Research of the quarries is of considerable importance because understanding of Mayan quarries, a prevalent aspect of the Mayan culture, is lacking. Excavations recovered 23 stone tools that were used to cut the limestone blocks. These tools consisted of bifacial picks and axes, hammerstones, and flake cores that were made of chert. Archaeologists made replicas of these tools to use in experimenting with the cutting and shaping of limestone blocks. By studying the evidence of wear and polish of the tools along with the cut marks on quarry walls, researchers were able to determine how these tools were used and what kind of handles were attached. They made longhandled picks which they used to cut the limestone from the bedrock. Then they used the stone axes to cut and form the block the way they wanted. The results of these experiments have showed that chert was a very effective and durable stone to use for the cutting of limestone and other materials. Excavations and research at Nakbe gives us a better understanding of the techniques that the Maya used to construct some of the most extraordinary structures of ancient times and the complications they had to endure along the way.
Накбедегі дін және иконография
Накбе стеласы 1 – бұрын 3 метр (11 фут) биіктікте болған, ежелгі заманда қиратылған ескерткіштің қырық бес бөлігінен тұрады. Бөліктері біріктірілгеннен кейін стелада екі адамның бетпе-бет тұрғаны және өте ерте майя стиліндегі киімдермен кигені бейнеленген. Бір тұлға бас саусағымен жоғары көтеріліп, денесіз басқа ишара жасайды. Бұл көрініс Пополь Вухтан алынған бейне деп түсіндіріледі. Екі тұлға – Хун Апу мен Иксбаланке сиқырлы егіздерін бейнелейді, Иксбаланке әкесінің кесілген басына нұсқау беріп, оның патшалық әулетке байланысты екенін көрсетеді. Заңсыз қазбадан алынған және көбінесе Пополь Вух тұрғысынан түсіндірілетін әйгілі Принстон вазасы да Накбе аймағынан шыққан болуы мүмкін.
Nakbe Stela 1 consists of forty five fragments of a once 11 feet (3 m). tall monument that had been smashed in antiquity. After pieced together, the stela depicts a scene with two individuals standing face to face and dressed in costumes of a very early Mayan style. One figure is pointing upwards with an index finger to a disembodied head. The scene has been interpreted as a representation from the Popol Vuh. The two figures appear to portray the supernatural twins Hun Apu and Ixbalanque, with Ixbalanque pointing towards his father’s severed head indicating his connection to a royal lineage. The famous Princeton Vase, illegally excavated, and often interpreted in terms of the Popol Vuh, probably also stems from the Nakbe region.
Сайттың құлдырауы
Накбеде майя қоғамының дерлік барлық кезеңдерінен кем дегенде қалдықтар табылды, бірақ бұл орын кейінгі классикалық кезеңнің басынан бастап маңызды орталық болған емес. Накбедегі ең үлкен пирамидалардың соңғы құрылыс кезеңдері осы кезеңнің басына сәйкес келеді. Кейінгі классикалық кезеңге жататын артефакттар Накбе аумағында сирек кездеседі, мүмкін, себебі бұл елді мекен Эль-Мирадордың өркендеуімен тез арада маңызын жойды. Накбе мың жыл бойы дерлік толықтай тасталып қалды, кейіннен кейбір кейінгі классикалық майялар оны қайта қоныстандырды. Олар қираған орындарда және олардың маңында шағын қауымдастар құрды, Принстон вазасы сияқты классикалық керамиканың көрнекті үлгілерін қалдырды, бірақ өздері ескерткіштер салған жоқ.
While at least some remains have been found from nearly every period of Maya society at Nakbe, the site was never a major center after the beginning of the late Preclassic period. The last construction phases of the largest pyramids at Nakbe date to the beginning of this period. Late Preclassic artifacts have proved sparse throughout the site of Nakbe, perhaps because the settlement was rapidly eclipsed by the rise of El Mirador. Nakbe remained virtually abandoned for a thousand years, until some late Classic Maya reoccupied the site. These people established small communities in and around the ruins and left some fine examples of Classic ceramics, including the Princeton Vase, but they built no monuments of their own.