Кіріспе

Партиум (лат. partium, pars "бөлік, үлес") немесе Részek (венгр тілінде) – Венгрия Корольдігінің ерте заман мен жаңа заман дәуірлеріндегі тарихи және географиялық аймақ. Ол нақты Венгрияның шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерінен тұрды. Кейде оған Мишкольц және Каша да кіретін.

Тарих

1526 жылы Мохач шайқасынан кейін Венгрия Корольдігі Османдықтар тарапынан басып алынды, бірақ 1541 жылы Османдықтар Буданы жаулағанда 3 бөлікке бөлінді. Габсбургтар солтүстік және батыста (Корольдік Венгрия) бекініп, жаңа астанасы Пресбург (Позони) болды. Трансильванияның бұрынғы воеводасы және Мохачтан кейін ең бай, ең қуатты жер иесі болған Заполья әулетінен шыққан Венгрия королі Иоанн I, Османдықтардың көмегімен Корольдіктің шығыс бөлігін (венгр ғалымдары Шығыс Венгрия Корольдігі деп атайды) сақтап қалды. 1528 жылғы 29 ақпанда сұлтан Запольямен одаққа келісіп, оған қолдауын жазбаша түрде уәде берді. 1541 немесе 1542 жылдан бастап Заполья әулеті 1571 жылдан кейін Партиум деп аталған аймақты да басқарды. 1570 жылы Иоанн I Запольяның ұлы Иоанн II Зигмунд Заполья, 1563 жылдан бері осы таққа талапкер болған Габсбургтың Максимилиан II-сінің пайдасына Венгрия королі (1540-1570) лауазымынан бас тартты. Оның орнына Иоанн II Зигмунд Заполья 1570 және 1571 жылдар аралығында Трансильвания князі қызметін атқарды. 1570 жылы Шпиер (Спирес) шарты бойынша Иоанн I-нің ұлы Иоанн II Зигмунд Венгрия королі тағынан түсіп, оған жаңа герцогтық құрылды: "Joannes, serenissimi olim Joannis regis Hungariae, Dalmatiae, Croatiae және т.б. filius, Dei gratia princeps Transsylvaniae ac partium regni Hungariae" (Жохан, Венгрияның, Далмацияның, Хорватияның және т.б. патшасы Иоаннның ұлы, Құдайдың құрметімен Трансильвания князі және Венгрия Корольдігінің бір бөлігі), осыдан Партиум атауы шыққан. Бұл шарт, бұрынғы Наггварад келісімі сияқты, біртұтас Венгрия қағидасын бекітті. Партиум және Трансильвания Иоанн II Зигмундқа тапсырылды, бірақ императорлық князь титулымен. Бұрын айтқанымыздай, Заполья Партиумды бұрын бақылап келген, бірақ шарт оларға Габсбургтар Заполья әулетінің билігіне қарсы шығады деп қорқып, осыны жасауға мүмкіндік берді. Демек, Заполья лауазымды аумаққа айырбастады. Шығыс Венгрия Корольдігі жойылды және Трансильвания княздығына айналды. 1570 жылдан кейін Венгрия королі ретінде жасалған барлық шешімдер "Корольдік Венгрия" деп белгіленген аумаққа, ал князь ретінде Партиумды қамтитын Трансильвания княздығына қатысты. 17 ғасырдың бірнеше онжылдығында Партиум Трансильвания княздығының, содан кейін Осман империясының бір бөлігі болды. 1619 жылғы 5 қыркүйекте Трансильвания князі Габриэль Бетлен, болашақ Георгий I Ракоццидің көмегімен Партиум Абауй округіндегі Кассаны (қазіргі Кошице) Османдықтарға қарсы тағы бір көтерілісте басып алды. 1621 жылғы Никольсбург бейбіт шартымен Габсбургтар 1606 жылғы діни төзімділік келісімін қалпына келтірді және Трансильванияның жеті Партиум округына билігін мойындады: Угоча, Берег, Земплен, Боршод, Саболч, Сатмар және Абауй. Олар Бетленнің 1629 жылы қайтыс болғаннан кейін Габсбург Корольдік Венгриясына қайтарылды, бірақ 1644 жылы Трансильвания князі Георгий I Ракоцци оларды қайта басып алып, Габсбург Корольдік Венгриясы Линц шартында (1645 ж.) Трансильванияға ресми түрде берді. 1732-1848 жылдар аралығында бұл кішкентай аумақ Трансильвания деп аталатын болды. Венгрия аристократиясы Партиумды бірнеше рет қайтаруды талап етті (1741, 1792, 1836), бірақ 1848 жылғы төңкеріске дейін бұл орындалмады. 1848 жылғы 29 мамырда Партиуммен бірге бүкіл Трансильвания Венгриямен біріктірілді. Төңкеріс құлағаннан кейін Партиум қайтадан жеке басқарылатын Трансильванияның бір бөлігі болды. 1867 жылы Аусглейльде Партиум аумақтары Австрия-Мажарстанның Транслейтания бөлігіне қосылды. (Коммитат жүйесіне қараңыз.)

Қазіргі орналасқан жері

Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Австро-Венгрия империясы таратылды, ал Партий 1920 жылғы Трианон шарты бойынша бұрынғы Венгрия Корольдігінің құрамына кірген мемлекеттер арасында бөлінді: шамамен 60% Румынияға, 20% Венгрияға, ал қалған 20% Чехословакияға өтті. Соңғы бөлігі, Карпат Рутениясы деп белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағына берілді және Украина КСР-нің құрамына кірді; 1991 жылдан бері Украинаның құрамында. Румынияға өткен бөлігі шамамен Кришана және ішінара Банат аймақтарымен сәйкес келеді. Венгрияға өткен бөлігі Хайду-Бихар және Сзаболч-Сатмар-Берег, сондай-ақ Бейкес округтерінің шағын бөліктерін қамтиды. Украинаға өткен бөлігі Закарпатье облысының Солтүстік Марамуреш аймағымен сәйкес келеді. Қазіргі венгр тілінде Партий термині көбінесе Румыниядағы аймаққа қатысты қолданылады.

Автономиялық бастамалар

Трансильванияның Партиумның аумақтық автономиясын қолдайтын Венгрия халық партиясының қолдауымен 2013 жылы Партиумдағы автономия кеңесі құрылды. Кеңес 2015 жылы Партиумның жаңа туын бекітті, ол Венгрияның елтаңбасында бейнеленген патриархалық крест пен Арпад жолақтарынан тұрады – екеуі де венгр ұлтының дәстүрлі символдары.