Кіріспе

КСРО-дағы баспа құралдары, яғни газеттер, журналдар мен мерзімдік басылымдар, КОКП және Кеңес мемлекетінің қатаң бақылауында болды. Алғашқы совет газеттерін құруға ықпал еткен негізгі фактор – үгіт-насихатты тарату ниеті болды деп есептеледі. Газеттер халықпен байланыс құрудың маңызды құралы болды, сол арқылы үгіт-насихатты таратуға және халықтың санасын бағындыруға ең тиімді жол саналды. Бұдан өзге, Кеңес Одағында баспасөз, КОКП Орталық Комитетінің партиялық қызметкерлер мен белсенділерге берген тапсырмаларын жеткізуші құрал ретінде қалыптасты. Осы маңызды қызметінің нәтижесінде совет газеттері қоғамда беделді де, халықты бақылаудың тиімді құралы да болды; алайда, бастапқыда совет баспасөзінің мақсаты тек манипуляция емес еді.

Совет Одағының алғашқы кезеңдері

Bednota (Кедейлер): 1918–1931 жылдары Ресейдің Мәскеу қаласында Коммунистік партия Орталық Комитеті шығарған шаруаларға арналған күнделікті газет. "Жизнь национальностей" (Ұлттар өмірі): 1918–1924 жылдары Мәскеудегі Наркомнат баспасынан шыққан журнал.

Басталуы

Кеңес газет өнеркәсібі "Правда" деген сөзді – "ақиқат" деген мағынаны білдіретін – жасырын қозғалыстарда туындады. "Правда" 1912 жылдың 5 мамырында саяси газет ретінде жарық көрді. Бірақ "Правда" бастапқыда саяси басылым емес, әлеуметтік өмірге арналған журнал болды. Дегенмен, 1912 жылы Владимир Ленин партияның ақпарат саласында өкілдігі болуі керек екенін және "Правда" партияның мақсаттарын жеткізе алатынын шешті.

Тарату

Үкіметтік субсидиялар газеттердің арзан бағамен сатылуына және кеңінен таралуына мүмкіндік берді. Газеттер мемлекеттік әкімшіліктер арқылы таратылды және үш түрлі кіріс көзіне ие болды. Бірі – адамдардың оқу үшін төлейтін жазылым ақысы. Екіншісі – газеттермен бірге жарияланатын жарнамалар, олардың көлемі әртүрлі болды. Бұл үлгі, әсіресе ірі қалалардағы кешкі газеттерде кеңінен таралды. Алайда, бұл газеттер кең аудиторияға ие болғандықтан, жарнама берушілер үшін танымал платформа болды. Соңында, газеттер өздерінің бас ұйымдарынан айтарлықтай субсидия алды. Осының нәтижесінде, Кеңес жүйесінде капиталдық шығындар болмады, себебі оларды субсидиялар жабатын. Егер Коммунистік партияның Орталық комитеті газет шығаруға шешім қабылдаса, зауыт салынып, жабдықталғаннан кейін газет компаниясына берілетін. Бірақ, өндіріс көлемін ұлғайтуға тырысып, ірі басылымдар кішірек, белгілі бір топқа бағытталған газеттер шығарды, себебі газетті шығаратын бас мемлекеттік әкімшілік капиталдық инвестицияларды жабатын. Бұл капиталдық инвестицияларды жабу тек бір өндіріс орнымен ғана шектелмеді. Осының арқасында "Правда" сияқты газеттерді бір таңертең бүкіл Кеңес Одағына тарату мүмкін болды, бұл "Нью-Йорк Таймс" сияқты батыс газеттерінің жиырма бес жыл немесе одан да көп уақыт бойына жеткізе алмайтын жетістік болды. Бірақ, бұл жүйеде ақпаратты алу уақыты барлық адам үшін шамалы дерлік бірдей болды. Осы оқиғалардың көпшілігі Кеңес Одағының телеграф агенттігінен келді, ол жаңалықтар агенттігі ретінде де, үкіметтік ақпараттың басты таратушысы ретінде де жұмыс істеді. Демек, Кеңес Одағының телеграф агенттігі АҚШ-тың Ақ үй баспасөз хатшысының Associated Press басшылығына ұқсас болды. Телеграф агенттігінің ең маңызды ақпарат көзі болуының бір әсері – көптеген оқиғалар агенттік оны жариялағанға дейін жарыққа шығарылмады. Сондай-ақ, үкімет тарапынан ақпарат тарату барлық адамның бірдей басылымдарды оқуына мүмкіндік бермеді. Осылайша, кімнің қандай басылымды оқи алатынын мемлекеттік рұқсаттар шешті.

Қызметкерлер

1921-1928 жылдардағы Жаңа экономикалық саясаттан 1928-1932 жылдардағы "Ұлы үзіліске" дейінгі кезең кеңестік баспасөздің масштабты трансформация кезеңін қамтиды. 1920 жылдары, Жаңа экономикалық саясат тұсында, Кеңес баспасөзінің басты назарында кедей топтардың білім алуы тұрды. Осы мақсатқа жету үшін, газет қызметкерлерінің жан-жақты білімді болуы қажет еді. Алайда, 1920 жылдардың басында Кеңес газеттерінде кадр тапшылығы ғана емес, журналистердің өздерінің білімі де жеткіліксіз болды және журналистік дағдылары болмады. Осы себепті Баспасөз корпусы баспасөз стандартын көтеруге тырысты, сонымен бірге журналистер тарапынан берік партиялық қолдауды сақтап қалуға ұмтылды. Осы кезеңде Кеңес баспасөзінің негізгі міндеті – партия идеологиясын халықтың төменгі топтарына тарату болды, бірақ сонымен қатар, халықты өркендеп келе жатқан жемқорлықтан қорғаушы және партия үкіметіне халықтың өкілі ретінде әрекет етуді де көздеді. Бұл мақсаттардың арасында көзге көрінетін қайшылық туды. Кеңес журналистері бұл тұста өздерінің кәсібилігімен мақтан тұтса да, большевиктер партиясын басқарушы билік ретінде мойындады. Дегенмен, Баспасөз корпусы кеңсе қызметкерлеріне немесе ғалымдарға сенімсіздікпен қарады, адамның әлеуметтік жағдайының большевиктік партияға қатысты көзқарасын анықтайды деп есептеді (кәсіби мамандар мен ғалымдардың биліктегі большевиктерге жағымсыз пікір білдіруі мүмкін деген болжам). Осы болжамға байланысты Баспасөз корпусы пролетариат өкілдерін, әсіресе кедей немесе орта тапты шаруаларды журналистер ретінде даярлауға басымдық берді. Осылайша, Баспасөз корпусының сенім артатын адамдарды жұмысқа алу және халықты білім беру және теңестіру мақсатына жететін білікті журналистерді табу арасында конфликт туды. Алайда, осы конфликттің бар екенін мойындамау кеңестік газеттерде идеологиялық тұрғыдан үйлесімсіз адамдардың жұмыс істеуіне әкелді. Конфликт 1924 жылы Мемлекеттік журналистика институтының кеңестік газеттерге журналистер даярлау үшін тек сенімді идеологиялық көзқарасы бар адамдарды ғана қабылдайтынын жариялауымен аяқталды. Бірақ бұл тек сыртқы көрініс еді, өйткені институт академиялық және кеңсе қызметкерлерін даярлауды жалғастырды, қабылданған үміткерлердің 29 пайызы бұрынғы комсомол мүшелері үшін қажетті ең төменгі деңгей – партия стажымен (біліктілік курсы) бір жылдан да аз уақыт өткізген. Идеологиялық тұрғыдан сәйкес келетін журналист студенттердің саны, престижді лауазымдарға ие болуға қабілетті кәсіби және білікті журналистерге деген сұранысты қанағаттандыра алмады, бұл партияны ауыстырудың көп болуын түсіндіреді. Дегенмен, сыртқы көрініс партиялық үгіт-насихатты жеткізу үшін қажет болды. Мемлекеттік журналистика институты кәсіби стандарттары мен мақсаттарына жету үшін идеологиялық қағидаларын бұзып, білімді, бірақ идеологиялық тұрғыдан аз дамыған студенттерді қабылдады. Үкіметтің партиялық үгіт-насихатты журналистік шеберлікке ие адамдар арқылы жеткізу қажеттілігінен туындаған осы қызықты және қайшылықты жағдай кәсіби кеңес жаңалықтарының бастауы болды. 1920 жылдары Мемлекеттік журналистика институты білікті және кәсіби журналистерді даярлау мақсатында стандартталған оқу бағдарламасын жасауды жалғастырды, бірақ бұл оқу бағдарламасының үнемі өзгеріп отыруына әкелді. Сонымен қатар, редакторлар мен журналистер арасында айқын сыныптық айырмашылық пайда болды, ол 1920 жылдары және тіпті 1928 жылғы Шахты ісі арқылы "сынып жауларына қарсы айыптаулардың" басталуымен жалғасты. Осы айырмашылықтар коммунистік партиялардың кәсіби мамандар мен сыныптық жүйелерден сескенуін көрсетті. Мұның бәрі 1930 жылдары Мемлекеттік журналистика институтының кәсіби журналистика мен стандарттарға ұмтылысын тоқтатуымен, институттағы ескі профессорлық құрамды тазартуымен және үкіметтік шенеуніктердің үгіт-насихат мақсаттарына сәйкес келетін жаңа оқу бағдарламасын жасауымен аяқталды.

Айналым

1988 жылы КСРО шамамен алпыс тілде 8000-нан астам күнделікті газет шығарды, олардың жалпы тиражы шамамен 170 миллионға жетті. Барлық одақтық газеттер орыс тілінде таратылды. Дегенмен, халыққа орыс тілінен өзге тілдерде 3 мыңға жуық газет жеткізілді, бұл жалпы тираждың шамамен 25 пайызын құрады, ал орыс емес халықтың үлесі тұрғындардың шамамен 50 пайызын білдірді. 1970-ші және 1980-ші жылдардағы КСРО-дағы баспа технологиясы ыстық типтегі қорғасынға негізделген, ол батыс елдерінен қалып қойды, себебі олар суық типтегі, фотожинақталған технологияға көшкен. Бұл, көбінесе, субсидиялау бағдарламасының салдарынан болды, ол жаңа технологияны енгізуге және бәсекелестікті күшейтуге баспа саласының ынтасын азайтты. КСРО баспа құралдарының технологиясы артта болғанымен, осы кемшіліктер күшпен, экономикалық мүмкіндіктер арқылы толықтырылды. АҚШ-та мұндай мүмкіндік болмаған субсидияланған өндіріс көлемі КСРО баспасөзіне барлық Одақ бойынша басылымдарды кеңінен таратуға мүмкіндік берді.

Қызметкерлер

Газет журналистері мен редакторларының көпшілігі коммунистік партия бақылауындағы, шамамен 74 000 мүшеден тұратын Журналистер одағына мүше болды. 1988 жылы одақтың 80 пайызы журналистер мен редакторлардан тұрды, олар партия мүшелері еді. Редакторларды тағайындау партияның келісімімен жасалатын. 1980 жылдардың соңында барлық ірі одақтық газеттердің бас редакторлары КСРО Коммунистік партиясының Орталық комитетіне мүше болды. Партия журналистерді бақылауға тырысып, жоғары білім беруді Жоғары партия мектептерімен және журналистика мектептерімен біріктірді. Осылайша журналистер мен редакторлар партиялық элитаның бағыныстылығында білім алды. Газет журналистері, теле- және радиохабарлар, газет фотографтары және әдеби редакторлар үшін Мәскеу университетінің журналистика факультеті бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы партиялық қызметтерге басты жол ашты. 1980 жылдары факультеттен жыл сайын шамамен 2500 аспирант, бакалавр, кешкі және сыртқы оқу бөлімінің студенттері бітіріп шықты. Студенттерге келесі сегіз кафедрада партиялық бағдарламалар оқытылды: Партиялық кеңес баспасөзінің теориясы мен практикасы, Партиялық кеңес баспасөзінің тарихы, Телевизия және радио хабарларын тарату, Кино өндірісі және редакциялық баспа жұмысы, Шет елдік баспасөз және әдебиет, Орыс журналистикасы мен әдебиеті, Орыс тілінің стилистикасы, Газет жұмысы және ақпарат құралдары. 1980 жылдардың соңына қарай Мәскеу университетінің журналистика факультеті шамамен 100 000 журналистті бітірді.

Соңғы өзгерістер

1980 жылдардың аяғында газеттер біртіндеп жаңа форматтар мен жаңа мазмұндарды дамытты. Юрий Андроповтың кезінде «Правда» газеті Саяси бюроның апталық отырыстары туралы қысқаша хабарламалар жариялай бастады. Соңынан басқа да ірі газеттер де осы отырыстар туралы есептерді жариялады. Михаил Горбачевтың тұсында Политбюро есептері ішкі және сыртқы саясатқа қатысты басшылықтың ой-пікірлерін толыққанды көрсетуге мүмкіндік берді. Горбачев билікке келгенге дейін Батыс деректері тыйым салынған тақырыптардың ішінара тізімін анықтаған, оған қылмыс, есірткі, апаттар, табиғи апаттар, кәсіби жарақаттар, ресми цензура органдары, қауіпсіздік қызметтері, барлау, саяси басшылардың сапар кестелері, шетелге қару сату, қарулы күштердегі қылмыс немесе моральдық мәселелер, шетелдегі совет азаматтарына қарсы жаулық әрекеттер, спортшыларға арналған арнайы төлемдер мен білім беру кірген. 1985 жылдан кейін Горбачевтың ашықтық саясаты редакторларға осы тақырыптардың көпшілігі туралы ақпаратты жариялауға көбірек еркіндік берді. 1980 жылдары аймақтық газеттер барлық одақтық газеттерден бірнеше жағынан өзгеше болды. Аймақтық газеттердің таралымы республика деңгейінен бастап, облыс, қала немесе аудан бойынша таралымға дейін ауысып отырды. Партия көптеген аймақтық газеттерге өздерінің көп бөлігін аймақтың тілінде басып шығаруға рұқсат берді, бұл сталиндік «формада ұлттық, мазмұны социалистік» саясатын көрсетеді. Жергілікті газеттердің таралымы тек бір аймақпен ғана шектелді. Бұл басылымдар көбінесе қоғамның игілігіне үлес қосқан жергілікті батырлар немесе қылмысқа немесе табиғи апаттарға байланысты маңызды мәселелер (редакцияға түскен хаттарда көтерілгендей) сияқты тақырыптарға назар аударды. Ал Горбачев билікке келгеннен кейін, барлық одақтық газеттер қоғамдағы кемшіліктер туралы хабарлай бастады. Дегенмен, 1980 жылдардың соңында аймақтық газеттерде барлық одақтық газеттерге қарағанда жеке жарнамалар мен жергілікті саудагерлер туралы хабарламалар көбірек болды, егер соңғыларында мұндай хабарламалар болса.

Бас редакторға хаттар

Бастапқыда Владимир Ленин сынды редакцияға хаттар арқылы жеткізілуі керек және қоғамды проблемаларынан тазартуға көмектесетінін айтқан. Ол, қоғамдық пікір-таластың кемшіліктерді жоюға мүмкіндік беретініне және проблемаларды ашық білдірудің басшылық пен жалпы ел үшін маңызды кері байланыс механизмін құратынына сенді. Алайда, Иосиф Сталин мен Никита Хрущев Лениннің осы бағыттағы идеяларын іске асырмады, себебі олар партияның проблемаларды анықтау үшін халықтан көмекке мұқтаж емес деп есептеді. Бірақ 1981 жылы Леонид Брежнев Орталық Комитет Хаттар бөлімін құрды, ал кейін Андропов жемқорлық пен басқарудың кемшіліктерін ашу үшін редакцияларға көбірек хаттар жіберуге шақырды. Константин Черненко бұқаралық ақпарат құралдарының тиімділігін арттыруды ұсынды, мысалы, газеттер өзекті мәселелерді тереңірек және уақтылы талдаулармен жарыққа шығаруы керек. Горбачев газеттерге қоғамға, тіпті үкіметке сын бағытталған хаттарды жариялауға еркіндік беріп, икемділікті кеңейтті. Газеттердің хаттар бөлімінде әдетте көп штат жұмыс істеді және күн сайын өте көп хаттармен айналысты. Барлық хаттар жарияланбады, өйткені олар көбінесе цензураға ұшыраған тақырыптарды қамтыды немесе бір газетке оларды өңдеу үшін тым көп жүк болды. Дегенмен, хаттар бөлімдері өз жұмыстарын өте жауапкершілікпен қарады және 1980-жылдардың соңында баспасөз оларды халықты қоғамды жақсартуға ынталандыру үшін пайдаланды. Бұрын тыйым салынған көптеген тақырыптар бойынша редакцияға түскен хаттар халықтан жауап алды, оны совет газеттері қоғамдық пікірді қажетті бағытта ықпал ету үшін пайдаланды. Совет Одағында жүргізілген сауалнамаларға сәйкес, газет оқырмандарының көп бөлігін партия мүшелері құрағандықтан, олар редакцияға жазған хаттардың көп бөлігін жазды. Осылайша, олардың көзқарастары газеттердегі хаттар бөліміне әсер еткен болуы мүмкін.

Үлкен газеттер

Атаулардың аудармалары жақшада берілген. Барлық газеттердің ішінде КПСС Орталық Комитетінің органы "Правда" (Ақиқат) ең беделді және, демек, ең маңыздысы болды. Ол маңызды оқиғалардың белгісі болды және оқырмандар саясаттағы өзгерістерді байқау үшін оның жаңалықтарын жиі қадағалап отырды. Күн сайын 20 миллионнан астам азаматқа таратылатын 12 миллионнан астам данасы бар "Правда" партиялық шараларға, отандық және шетелдік жаңалықтарға баса назар аударды. Дегенмен, басқа газеттер де кең таралды. "Известия" (Жаңалықтар) – екінші ең беделді газет, ол Жоғарғы Кеңес Президиумынан шығып, 1980-жылдардың соңында күніне 8 мен 10 миллион адамға жетіп отырды. "Известия" ресми үкімет ақпаратын, жалпы жаңалықтарды және сонымен қатар жаңалықтарды талдау, мақалалар, өлеңдер мен карикатуралардан тұратын кеңейтілген жексенбілік бөлімді қамтыды. Советтік кәсіби одақтар шығарған "Труд" (Еңбек) аптасына алты күн жарық көріп, 8-9 миллион адамға жетіп отырды. Ол еңбек және экономикалық талдауларға баса назар аударды және басқа да ресми жарлықтарды қамтыды. Комсомол басылымы "Комсомольская правда" (Комсомол Ақиқаты) 9-10 миллион адамға таратылды. Жастарға бағытталған газет Комсомол саясатын және жалпы жастар мәселелерін қамтыды. Оның кішігірім әріптесі, Владимир Лениннің Бүкілодақтық Пионер ұйымының ресми күнделігі "Пионерская правда" (Пионерлер Ақиқаты) 14 жасқа дейінгі балаларға арналды, балалар мәселелеріне, білім беруге және спортқа назар аударды. КСРО Қорғаныс министрлігі шығарған "Красная Звезда" (Қызыл Жұлдыз) күнделікті әскери жаңалықтар мен оқиғаларды, сондай-ақ әскери адамдар туралы қызықты оқиғалар мен ашық хабарламаларды жариялады. Әдеби екіайлық "Литературная газета" (Әдеби газет) КСРО Жазушылар одағының көзқарастарын таратып, әдебиет, драма, кино және қоғамға қызығушылық тудыратын әдеби мәселелер бойынша беделді мәлімдемелер мен пікірлерді ұсынды. Орталық Комитет басылымы "Советская Россия" (Совет Ресейі) 12 миллионға жуық таралымымен Ресей Республикасындағы ең көп таралған газет болды. Үкімет пен ВЦСПС және Дене шынықтыру мен спорт жөніндегі Ұлттық кеңес бірлесіп шығарған ірі спорт газеті "Советский спорт" 5 миллион данада таратылды. Онда спорттық жаңалықтар мен ерекшеліктер туралы материалдар жарияланды, сонымен қатар түрлі ұлттық және халықаралық спорттық жарыстар алдында КСРО құрама командасы, әртүрлі ұлттық спорт командалары мен ұйымдары, республикалық командалар мен спортшылар туралы ақпарат берілді. "Московские новости" (Мәскеу жаңалықтары) апталық газеті орыс және ағылшын тілдерінде жарық көрді және отандық және халықаралық оқиғалар туралы хабарлады. 1980-жылдардың соңында бұл газет Кеңес Одағында да, шетелде де өте танымал болды. "За рубежом" (Шет елде) апталық газеті халықаралық істер мен шетелдегі оқиғаларға толық арналды. Соңында, күнделікті шығатын "Социалистическая индустрия" (Социалистік индустрия) газеті өнеркәсіптік және экономикалық оқиғаларға, статистикаға және еңбекшілерге арналған қызықты оқиғаларға назар аударды.

Журналдар мен журналдар

1980 жылдардың соңында апталық, айлық және тоқсандық журналдар мен мерзімдік басылымдардың саны шамамен 5500-ге жетті және олардың таралымы күнделікті газеттерге шамалас болды. Газеттерге қолданылған КПСС ережелері мен нұсқаулары журналдар мен мерзімдік басылымдарға да қатысты. 1980 жылдардың ортасында, режимнің цензура саясатының жұмсаруына байланысты, журналдар мен мерзімдік басылымдар тарихи "ақ дақтарды" толтыру мақсатымен мақалалар мен әңгімелер жариялады. Бұл мақалалар бұрын тыйым салынған өткен және қазіргі авторлардың шығармаларын, сондай-ақ әдеби ортаға бұрынғы басшылар тарапынан қойылған шектеулерге қарсы тұрған жаңа туындыларды қамтыды. Өткен басшылықтың бағасы мен сын-пікірлері көптеген тарихи қасіреттерді, әсіресе Сталин тұсында жасалған зұлматтарды ашты. Осының нәтижесінде 1980 жылдардың соңында мерзімдік басылымдарға жазылушылар саны күрт өсті, журналдар мен мерзімдік басылымдар дүкендерде бірнеше минуттың ішінде сатылып түгелдей таусылып кететін. 1980 жылдардың соңында осы журналдар мен мерзімдік басылымдар даулы мақалаларын жариялау арқылы қоғамда қозғалыс тудырды. 6 миллионға жуық таралымы бар ең танымал журналдардың бірі – «Крокодил» әзіл-сықақ, сатира, көркем саяси карикатуралар мен идеологиялық хабарламалар жариялады. «Неделя» журналы «Известия» газетінің апталық қосымшасы ретінде шығарылып, әр жексенбіде жарық көрді, таралымы шамамен 9-10 миллион болды. «Огонек» (Кішкентай от) сияқты апталық журналдар, 1980 жылдардың соңында саяси ашып айтулары, адамдарға қызығушылық тудыратын оқиғалары, сериялық материалдары мен суреттері арқасында танымал болды, оның аудиториясы 2 миллионнан асты. 1986 жылы ол бұрын тыйым салынған жазушы Николай Гумилевтің шығармаларынан үзінділерді жариялады, ол 1921 жылы контрреволюциялық жариялама жазды деген айыппен атылды. 1988 жылы ол 1966 жылғы әйгілі соттан кейін туындыларын жариялағаны үшін түрмеге қамалған Юлий Даниэльдің өлеңдерінен де үзінділер жариялады. «Новый мир» (Жаңа әлем) – әдебиеттегі ең даулы және көбінесе өзгеше сын-пікірлерді ұсынатын журнал, интеллигенция арасында кең оқырман қауымын қамтыды. Ай сайын жарық көретін бұл басылым 2 миллионға жуық оқырманға жетіп, жаңа проза, поэзия, сын және түсініктемелерге бағытталды. Оның беттерінде бұрын тыйым салынған көптеген еңбектер жарияланды, ең танымалдарының бірі Борис Пастернакның «Доктор Живаго» романы болды. «Доктор Живаго» романының Батыста жарық көргені Пастернактың 1956 жылы Жазушылар одағынан шығарылуына және 1958 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алуына себеп болды. «Октябрь» журналы мазмұны, таралымы және тартымдылығы жағынан «Новый мир» журналына ұқсас болды, бірақ көбінесе консервативті көзқарасты ұстанды. Дегенмен, Анна Ахматованың Сталиннің репрессиясы кезінде қаза тапқандарға арналған поэтикалық құрметі – «Реквием» 1987 жылғы қараша айындағы санында жарияланды. «Советская культура» (Совет мәдениеті) журналы кең оқырман қауымын қамтыды және 1930 жылдардағы коллективтендіру, индустрияландыру және репрессияны қатысты айқын сынға алды. 1988 жылы журнал Лениннің мәжбүрлі еңбек лагерьлері жүйесін құруға рұқсат бергеніне байланысты сынаған мақалалар жариялады.

Цензура

Кеңес баспасы Главлит деп аталатын ұйым арқылы баспаға дейінгі цензура жүргізді, ол баспаны цензуралаудың бас әкімшілік органы болды және әр редакцияда өкілдігі болды. Баспасөз осы ұйымдардың ақпаратты жалпы халыққа жеткізу құралы болды. Әрбір редакцияда цензуралықтар болды, олар журналистердің үкімет рұқсат еткен шектен асып кетпеуін қадағалап, жариялану алдында әр мақаланы тексеріп отыратын. Мұндай цензура тек кеңес жазушыларына ғана емес, сонымен қатар батыс басылымдары үшін жазатын шетелдік тілшілерге де қатысты.

Ішкі (Кеңес жаңалықтары)

Кеңес баспасөзінің мақсаты батыс баспасөзінен өзгеше болды, себебі кеңес газеттері қоғамға қызмет ететін кәсіпорындар мен институттардың жұмысын сынап, жақсарту үшін қоғамдық платформа ретінде тағы қызмет етті. Мысалы, жұмысшы жергілікті газетке хат жолдап, зауытта жеткілікті мөлшерде қосалқы бөлшектер болса, кәсіпорны күніне көбірек өнім шығара алатынын түсіндіруі мүмкін. Егер хат жеткілікті түрде анық жазылған болса немесе оңай түзетуге болатын болса, мазмұны құнды деп танылса және цензурадан өтіп, мақұлданса, онда ол бүкіл қауымның оқуы үшін жергілікті газетте жарияланатын еді, тек кәсіпорындағы жақсарту жиналысында талқыланбайтын. Кеңес баспасөзі қоғамның жұмысын жақсарту, мәселелерді шешу және жемқорлықпен күресуде белсенділік танытты. Осыған байланысты журналистердің шағымдары "үкімші партияның органы" ретінде жұмыс істегендіктен саяси насихатқа сын айтудан гөрі, кішкентай аймақтық баспасөзде маңызды мәселелерге орын жетіспеушілігіне және ірі газеттерде бұрыннан жарияланған үлкен саяси мәселелердің қайталануына қатысты болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес баспасөзі журналистердің "стильдік жетілуіне" көбірек мән беріп, кәсіби жазылған мақалалардың пайдасына нақты жұмысшылардан түскен хаттардың санын азайта бастады. Мысалы, 1950 жылдардың басында партияның Горький облыстық газетінде (кішкентай аймақтық) 1890 жұмысшы және 1150 ауылдық тілші болды, ал олардың саны тиісінше 530-ға және 550-ге дейін азайтылды. Жұмысшылар мен ауыл тұрғындарынан түскен материалдарды редакциялаған жас журналистер "қайта жазу" жұмысының "есек еңбегіне" ұқсас екенін және басқа бөлімдерге жазуға қарағанда абыройсыз екенін айтты. Бұл пікірлер газеттер тарапынан жоққа шығарылса да, баспасөздің дәстүрлі функцияларын ұмытудың белгісі болды. Қоғамдық форум ретінде газеттерге жігітінің анасын сынаған қыздың хаты (жарияланды) және партия шенеуніктерінің жемқорлығын айыптаған хаттар келіп түсті. Редакторлар авторды жазалаудан қорғау үшін қандай мәселелерді тергеу керектігін және анонимді түрде жариялау керектігін шешуі керек болды. Басылымдағы сынға байланысты авторларға кек қайтаруға тырысқандарды жазалау туралы кеңестер де берілді. Шлезингердің осы тақырыптағы жазбаларынан, ол тексерген журналистердің бұл әрқашан дұрыс орындалмағанын және осындай кең ауқымдағы тілшілерден түскен сынды сұрыптауға кеткен уақыт пен күштің маңызды мазмұнның жоғалуына әкелгенін сезінгені белгілі болды. Көптеген цензурадан өту журналистік мазмұнды одан әрі қиындатты. "Ешбір жол редактордың және жауапты [партиялық] хатшының қолы қойылмайынша басылмайды". Мұны редакциялық қызметкерлер мен партия хатшысы өздеріне тапсырылған тақырып бойынша білімі болмауы, маңызды мазмұнның жоғалып кетуіне себеп болды. Журналистердің ең көп сынға алғаны – мекемелердің олар туралы жарияланған шағымдарға жауап бермеуі болды. Мысалы, Романов "Строительная газета" газеті 112 сын мақалаға немесе "көмек сұраған" 575 хатқа жауап алмағанын атап өтті. Ол бұл мысалдың ерекше емес екенін қосты. Кеңес Одағы үшін баспасөз халықтың өкілі болды және өлімге әкелген мас күйдегі жүргізушілердің қудалануы сияқты өзгерістер жасағанымен мақтанды. Журналистер басқа сот істерінің қалай жарияланғанына наразылық білдірді. Мысалы, газеттер қылмыскерлер ұсталып, жазаланатынына сенімділік білдіргісі келгендіктен, қылмыскер анықталмаған қылмыстар туралы мақалалар жарияламайтын. Әсіресе, күдіктілер ұсталмаған кісі өлтірулер туралы ақпараттың жоқтығы қорқынышты болды.

Сыртқы (кеңестік)

Ескі совет әзілі "Известияда ақпарат жоқ, Правдада шындық жоқ" деуші еді. "Известия" – ақпаратты білдірсе, "Правда" – шындықты білдірді. Осылайша, совет халқы ірі басылымдарға үлкен күдікпен қарады. Дегенмен, газеттер ақпарат тарату құралдары болғандықтан, адамдар оларды оқып, не болып жатқанын анықтауға тырысты. Совет газеттерінде мақалалардың басында жақсы жайттар тізімі келтіріліп, содан кейін "бірақ" деген сөзбен нақты жаңалықтарға көшірілетін. Сондықтан көптеген адамдар "бірақ" деген сөзден бастап оқып, шынайы жағдайды білуге үміттенеді.