Кіріспе

Venedikt Yerofeyev Moscow Petushki, сонымен қатар ағылшын тілінде Moscow to the End of the Line, Moscow Stations және Moscow Circles деп жарияланған, бұл орыс жазушысы және сатиригі Венедикт Ерофеевтің постмодернистік прозалық поэмасы. 1969-1970 жылдары жазылған және самиздат арқылы таралған, ол алғаш рет 1973 жылы Израильде, ал кейін 1977 жылы Парижде жарық көрді. Совет Одағында ол тек 1989 жылы, совет тарихының перестройка кезеңінде, әдеби альманах Vest' (Весть) және «Абстиненция және мәдениет» (Трезвость и Культура, Trezvost i Kultura) журналында қысқартылған түрінде жарияланды. Дэвид Ремник айтуынша, «Ерофеевтің араққа малынған классикасы – абсолютті қоғамдық шіріген заманда бір бұзылған адамның осы жерден сол жерге жетуге жасаған әрекеті туралы әңгіме. Бұл – орыс тілінде Ильф пен Петровтан кейінгі ең қызықты туынды».

Сюжет

Бұл әңгіме алкогольге тәуелді зиялы Венияның (немесе Веничканың) бірінші тұлғадағы баяны. Ол Мәскеуден 125 км (78 миль) қашықтықтағы Горьковский қала маңы темір жолымен Петушкиге, өзінің сүйікті әйелі мен баласына барады. Бұл қала баяндаушы тарапынан дерлік утопиялық тұрғыда сипатталады. Оқиғаның басында ол телефон кабельдерін төсеу бригадасының бригадирі қызметінен, жұмыс уақытында және жұмыстан бұрын өзі мен әріптестері ішкен алкоголь мөлшерінің графиктерін салғаны үшін босатылған. Бұл графиктерде адамның мінез-құлқымен қызық байланыс байқалды. Мысалы, комсомол мүшесі үшін график Кремль қабырғасы сияқты, "тозығы жеткен ескі кісі" үшін – "Кама өзеніндегі жеңіл жел" сияқты, ал Венияның графигі оның ішімдік ішкендіктен тура сызық салмауының салдары екенін көрсетеді. Веничка жолға ақшасының соңғы бөлігін ішімдік пен тамаққа жұмсайды. Пойызда ол тарих, философия және саясат туралы ұзақ монологтар айтады. Ол көптеген жолаушылармен танысып, бірнеше бөтелке ішімдік ішіп, олармен Кеңес Одағындағы өмір туралы әңгімелеседі. Соңында Веничка ұйықтап қалып, станциясын өткізіп алады және Мәскеуге қайтып бара жатқан пойызда оянады. Мас күйде, жартылай есінен айырылып, фантастикалық көріністермен мазаланған ол түнгі қала көшелерінде мақсатсыз серуендеп, қарақшылар тобына тап болады, олар оны қуа жөне өлтіреді.

Әдеби сын

Мәскеу-Петушки – сырттай қарағанда қарапайым сюжеті бар күрделі туынды. Оның мәтіні пафос пен қабақты сөздерді үйлестіреді; онда Киелі кітапқа, орыс классикалық әдебиетіне және кеңестік клишелерге ашық және жасырын сілтемелер кездеседі. Әдеби сыншы Лев Владимирович Оборин бұл романды тағы бір белгілі орыс сатирикалық романы – «Өлі жантар»мен салыстырады, онда басты кейіпкердің саяхаты туралы сюжет көптеген сатиралық және пафостық тебіреністермен толы. Тарихшы, шығыстанушы және дінтанушы Алексей Муравьев Ерофеевтің поэмасын Құдайға соңғы сапар туралы апокалиптикалық әңгіме ретінде түсіндіреді: «Ерофеевтің кейіпкері Құдайға барады, бірақ ол тек босқа шығып, өзін-өзі жоққа шығарып, соңында өлім арқылы ғана жетіп батуы мүмкін. Осы трактатта аталған төрт адам – аянның төрт аттысы». Басқалар православиелік рухани дәстүрге тән кеноздық мотивтерді атап өтеді: жұмаққа апаратын жолды ашатын төмендеу. «Кеноз – бұл болмыстың төмендеуі, төмен түсуге ұмтылыс. Тағы да, өлім – ең қысқа, жалғыз мүмкін! – жұмаққа апаратын жол. Ал Веничканың Петушкиге жарты жолдан Мәскеуге, олар бұрын көрмеген Кремльге қайтуы – бұл христиандық құпия». Веничка «Комсомолдың жасы», «Канаан бальзамы», «Женева рухы», «Иордан ағындары», «Бірінші сүйіс», «Мәжбүр сүйіс» және т.б. сияқты ирониялық аттармен ойлап тапқан көптеген коктейльдер бар. Романға жазылған бірнеше түсіндірмелер рецепттердегі сілтемелердің мағынасын анықтауға тырысты, мысалы, Веничканың «Женева рухында» ақ қызғалдақты күміс қызғалдақпен алмастыруға болмайтынын неге айтқандығы туралы ойланды. Веничканың түсіндіруінше, «күміс қызғалдақ, мысалы, ой-сананы қозғайды, ар-ұжданды толқытады және әділеттік сезімін күшейтеді. Ал ақ қызғалдақ, керісінше, ар-ұжданды тыныштандырып, адамды өмірдің ауыр сынақтарымен келістіреді».

Сахналық нұсқалары

Роман бойынша алғашқы пьеса Виталий Мозгалиннің режиссерлігімен Барнаул қаласындағы В. М. Шукшина атындағы Алтай өлкелік драма театрының эксперименталды сахнасында қойылды. 1989 жылы "Взгляд" газетіне берген сұхбатында Ерофеев оны ұнатуы жоқ екенін айтқан. 1994 жылы "Москва станциялары" бір актерлік пьеса ретінде (Стивен Мулриннің аудармасы бойынша) сахналанып, Лондонның Гаррик театрында Том Куртенэйдің Веня рөліндегі ойнауымен көрсетілді. Бұл қойылым Critics Circle және Evening Standard сыйлықтарына ие болды және 1995 жылы Нью-Йоркке көшіріліп, Юнион Сквер театрында ойналып, жоғары бағалы сынға ұшырады.

Ескерткіш

Мәскеудегі Площадь Борьбыда «Мәскеу — Петушки» (ескерткіш) орналасқан, оны суретшілер Кузнецов, Валерий Ювенальевич және Манцерев, Сергей Владимирович жасаған. Ол 2000 жылдың 11 мамырында, жазушының қайтыс болғандығының 10 жылдығына арналып ашылды. Ескерткіш екі мүсіннен тұрады. Бірі – теміржол станциясының «Мәскеу» тақтасына жабысып тұрған адамды бейнелейді, ал тұғырына «Шашынан арылмаған адамның пікіріне сенбе» деген сөз жазылған. Екінші мүсін – «Петушки» станциясының астында тұрған жас әйелді көрсетеді, ал оның тұғырына «Петушкиде жасмин гүлі ешқашан тоқтамай гүлдейді және құстар әрдайым ән салады» деген сөз жазылған.