Кіріспе

1879–1950 жылдары өмір сүрген поляк-американдық ғалым және философ.

Альфред Хабданк Скарбек Корзибский (3 шілде 1879 – 1 наурыз 1950) – жалпы семантика деп аталатын саланың негізін қалаған тәуелсіз поляк-американдық ғалым. Ол бұл саланы семантикадан ерекше және одан да кең ауқымды деп есептеді. Оның пікірінше, адамның әлем туралы білімі адамның жүйке жүйесімен және адамдар жасаған тілдермен шектеледі, сондықтан ешкім шындыққа тікелей қол жеткізе алмайды, себебі біз шындыққа мидың реакциялары арқылы сүзілген нәрсені ғана біле аламыз. Оның ең әйгілі қағидасы: «Карта – аумақ емес».

Ерте өмір және мансап

Коржибский Ресей империясының құрамына кіретін Висла аймағындағы Варшава қаласында дүниеге келді. Ол математиктер, ғалымдар және инженерлер болып жұмыс істеген поляк аристократиялық отбасының мүшесі еді. Ол үйде поляк тілін, ал мектепте орыс тілін үйренді. Француз және неміс тәрбиешісінің арқасында бала кезінде төрт тілде еркін сөйлей білді. Коржибский Варшава политехникалық университетінде инженерлік мамандық алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1918 жж.) Коржибский Ресей армиясында барлау офицері болып қызмет етті. Аяғына жаракат алып, басқа да жарақаттар алғаннан кейін 1916 жылы Солтүстік Америкаға (алғаш Канадаға, содан кейін АҚШ-қа) Ресейге артиллерия жеткізілімін үйлестіру үшін көшті. Ол сонымен қатар поляк-американдық тыңдаушыларға соғыс туралы лекция оқыды және соғыс облигацияларын сатуды насихаттады. Соғыстан кейін ол АҚШ-та қалуға шешім қабылдады және 1940 жылы азаматтыққа қабылданды. 1918 жылғы қарулы келісімнен кейін ол Мира Эджерлимен танысты, ол піл шегінде портреттер салушы суретші еді. Олар 1919 жылдың қаңтарында үйленді және неке оның өліміне дейін сақталды. Э. П. Даттон Коржибскийдің алғашқы кітабын, «Адамзаттың қайраткерлігін» 1921 жылы жариялады. Бұл еңбегінде ол адамзат туралы жаңа теорияны ұсынды және егжей-тегжейлі түсіндірді: адамзат – «уақытпен байланысты» өмір класы (адамдар білім мен абстракцияларды уақыт арқылы беру арқылы уақытпен байланыстырады, олар мәдениеттерде жинақталады). 1925 және 1926 жылдары Коржибский Уильям Алансон Уайттың жетекшілігімен Вашингтондағы Сент-Элизабет ауруханасында психиатриялық науқастарды бақылады.

Жалпы семантика

Коржибскийдің еңбегі ол жалпы семантика (GS) деп атаған ғылым саласын құрумен аяқталды. Бұл семантикамен шатастырылмауы керек. Жалпы семантиканың негізгі принциптері, соның ішінде уақыт байланыстыру, 1933 жылы жарық көрген «Ғылым және ақыл-сана» басылымында сипатталған. 1938 жылы Коржибский Чикагода Жалпы семантика институтын құрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Чикагодағы тұрғын үй тапшылығы салдарынан институт ғимаратты жалға алу құқығынан айырылды, сондықтан 1946 жылы ол институтымен Лейквиллге (Коннектикут штаты, АҚШ) көшті, онда 1950 жылы қайтыс болғанға дейін оны басқарды. Коржибский адамдардың білу мүмкіндігі 1) жүйке жүйесінің құрылымы және 2) тілдерінің құрылымымен шектеледі деп санады. Адамдар әлемді тікелей сезіне алмайды, тек олардың «абстракциялары» (жүйке жүйесінен алынған сөзсіз сезімдер немесе «көріністер», сондай-ақ тілден алынған және туындаған сөздік белгілер) арқылы ғана сезіне алады. Бұл абстракциялар кейде бізді шындықтан алыстатады. Біздің түсінігіміз кейде шындығында болып жатқан оқиғалармен сәйкес келмейді. Ол математика мен ғылымды зерттеуден алған әдістерін пайдаланып, абстракциялау туралы санамызды дамытуға тырысты. Ол осы сананы, жүйесінің мақсатын «абстракциялаудың санасы» деп атады. Оның жүйесі «Мен білмеймін, көрейік» сияқты көзқарастарды қолдауды қамтыды, осылайша біз қазіргі ғылым ашқан шындықтарды жақсырақ таба немесе ойлай аламыз. Тағы бір әдіс – ішкі және сыртқы тыныштық, ол оны «объективті деңгейдегі үнсіздік» деп атады.

"Біру"

Көптеген жақтастары мен сыншылары Корзибскийдің өте күрделі жүйесін "болу" жалпы етістігінің "бар" түрі туралы айтқан қарапайым мәселеге дейін кемсітті. Дегенмен, оның жүйесі негізінен әртүрлі "абстракция деңгейлері" және "абстракция жасау санасы" сияқты терминдерге және тұжырымдамаларға негізделген. Корзибский "болу" етістігін қолдануға қарсы болды деген пікір қатты шамадан тыс. Ол "болу" етістігінің кейбір қолданылуларын, "толық теңдіктің" және "айқындаудың" деп аталатынын, құрылымдық жағынан кемшілік деп санайтын, мысалы, "Елизавета ақымақ" (ақымақ деп санайтын бір нәрсені жасаған "Елизавета" деген адам туралы айтылған) сияқты мәлімдеме. Корзибскийдің жүйесінде Елизаветаға берілген баға, Елизаветаның өзінен жоғары абстракция деңгейіне жатады. Корзибскийдің ұсынысы – теңдікті жоққа шығару, яғни осы мысалда "Елизавета" біз оны қалай атасақ, содан өзгеше екенін үнемі есте ұстау. Біз Елизаветаны сөздер әлеміндегі сөздік доменде емес, сөздік емес доменде табамыз (ол екеуі де абстракцияның әртүрлі деңгейлері екенін айтты). Бұл Корзибскийдің ең танымал тұжырымында – "карта – аумақ емес" деп көрсетілген. Бұл тұжырымда "болу" етістігінің "болмайды" түрі қолданылғанын назарға алыңыз; бұл және басқа да көптеген мысалдар оның "болу" етістігінен бас тартпағанын көрсетеді. Шындығында, ол "болу" етістігінің көмекші етістік ретінде қолданылғанда немесе барлықтығын немесе орналасуын білдіргенде ешқандай құрылымдық мәселелер жоқ екенін айтты. Оның құрылымдық шектеулерін білген жағдайда, тіпті "болу" етістігінің бұрыс формаларын қолдануға да рұқсат етуге болады.

Анекдоттар

Бір күні Коржибский студенттерге лекция оқып тұрғанда, сабақты тоқтатты да, ақ қағазға оралған бисквиттердің бумасын портфелінен шығарды. Ол бір нәрсе жеуі керек екенін айтып, алдыңғы қатарда отырған студенттерге де бисквит алғысы келіп жатыр ма деп сұрады. Бірнеше студент бисквит алды. "Жақсы бисквит екен, не ойлайсың?" деді Коржибский, екінші біреуін алып жатқанда. Студенттер асықтап шайнады. Сосын ол бастапқы қаптамасын көрсету үшін бисквиттердің ақ қағаздарын жыртып тастады. Онда үлкен иттің суреті және "Ит печеньесі" деген жазу болды. Студенттер бумаға қарап, қатты қорқып қалды. Екеуі құсу сезіміне келді, ауыздарына қолын қойып, лекция залынан дәретханаға қашқаннан кейін, Коржибский: "Көріп тұрсыздар, адамдар тек тамақты ғана емес, сонымен қатар сөздерді де жейді және көбінесе біріншісінің дәмі екіншісіне қарағанда нашар болады" деді. Уильям Берроуз 1939 жылдың күзінде Коржибскийдің семинарына қатысты. Ол 25 жаста болды және 40 доллар төледі. Оның 38 студентінің арасында жас Сэмюэл Ай Хаякава (кейіннен АҚШ Сенатының республикалық депутаты болған) және Вендел Джонсон (Жаршы зерттеуінің авторы) де бар еді.

Ықпал

Коржибскийдің еңбегі 1940-1950 жылдары түрлі адамдардан жағымды пікірлер алды. Роберт А. Хайнлайн 1940 жылғы "Жарылыстар болады" атты әңгімесіндегі кейіпкердің атын оның құрметіне атады, ал ғылыми фантастика жазушысы А. Э. ван Вогт 1948 жылы жарық көрген "Нуль А әлемі" романында оны еске алды. 1949 жылдың 8 наурызында, тағы бір ғылыми фантастика авторы Л. Рон Хаббард Хайнлайнға хат жазып, Коржибскиді болашақта Дианетикаға әсер еткен тұлға ретінде көрсетті: "Сіз кітабыңызда супермендерді жасау үшін қоғамда қандай өзгерістер болғанын толық көрсетпедіңіз. Мен осыған ойланып көріп жатырмын. Жүйе – Экскалибур. Ол Нуль А-ларды жасайды. Коржибскийдің идеялары философ Алан Уоттске әсер етті, ол лекцияларында "карта – аумақ емес" деген сөз тіркесін пайдаланды. Жазушы Роберт Антон Уилсон да Коржибскийдің идеяларымен терең әсерленді. "Ғылым және саналылық" журналының үшінші басылымында хабарланғандай, Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ армиясы Коржибскийдің жүйесін Еуропадағы соғыс шаршауын емдеу үшін қолданды, бұл жұмыстың жетекшісі доктор Дуглас М. Келли болды, ол кейін Нюрнбергтегі нацилік соғыс қылмыскерлерінің психиатры болды. Сэмюэл И. Хаякава жалпы семантика дәстүрін одан әрі дамытты.

Жарияланымдар

1921 Адамзаттың күші: Адамдарды жасау ғылымы мен өнері, Э. П. Даттон, Нью-Йорк, АҚШ
1933 Ғылым және саналылық: Аристотельдік емес жүйелер мен жалпы семантикаға кіріспе, Science Press Printing Co., Ланкастер, Пенсильвания, АҚШ