Құл аспабының биі

Кіріспе

1973 жылғы Паула Фокстың тарихи романы

"Құл биші" – Паула Фокс жазған және 1973 жылы жарық көрген тарихи роман. Ол Атлантика мұхитындағы құл саудасының қатыгездігін өз көзімен көрген Джесси Боллиер есімді ұлдың оқиғасын айтады. Кітап тек тарихи шындықты ғана емес, сонымен қатар құлдарды Африкадан әлемнің басқа бөліктеріне тасымалдау кезінде туындаған сезімталдық қақтығыстарды да көрсетеді. Роман, он үш жасар Джесси Боллиердің Африка құл саудасын тікелей көруге мүмкіндік алатын жағдайға түсуі туралы баяндайды. Джесси Нью-Орлеандағы үйінен ұрланып, американдық кемеге жеткізіледі. Онда ол басқа құлдарды билеу үшін флейта тартып ойнауға мәжбүр болады, осылайша олар көздеген жеріне жеткенде күшті болып қалады. Кітап 1974 жылы Ньюбери жүлдесімен марапатталды.

Сюжет

Бұл 1840 жылдың басы, Нью-Орлеанда. Жаңбыр астында, маскүнем теңізшілер де, құлдар да тойлап жатыр. Джесси Боллиер анасы мен әпкесімен бірге осы жерде тұрады. Бір күні кешке ол үйге қайтып келе жатқанда, Джессиді ұрлап алады. Ол тұтқындалғаннан кейін құл сатушы кеме «Ай жарығына» жеткізіледі. Африкаға қарай сапар шегіп бара жатқанда Джесси кеме туралы және оның ішкі жұмысы туралы мүмкіндігінше көп нәрсе білуге тырысады. Капитан Кауторн ашулы болып көрінеді, бірінші офицер Николас Спарк қатыгез, ал теңізшілер құл саудасымен ақша табуға ғана ұмтылады. Африкаға жеткенде олар жағалау бойымен жүзеді, капитан кішкентай қайықпен барып, адамдарды құлдыққа сататын африкалық басшылармен кездеседі. Джесси құлдарға жасалған қатыгездікті көріп, сене алмайды. Олар кемеге кіргеннен кейін, мүмкіндігінше тығыз орналасып, бір-біріне жабысады. Егер құл ауырып қалса, оны бірден кемеден лақтырып тастайды, ауру басқа құлдарға жұқпасын деп. Көбінесе олар суға лақтырылғанда тірі болады, оларды акулалар жейді немесе суға батып кетеді. Джесси болып жатқан оқиғадан қатты қорқып, бірақ тірі қалуға және отбасына қайтуға тырысады. Америкаға сапар жалғасқанда Джесси өзінің айналасындағы барлық нәрсені, тіпті құлдарды да жек көретінін түсінеді, себебі олар кемедегі өзінің құлдығын еске салады. Ол флейтада ойнаудан бас тартып, өз бөлмесіне кетеді. Оны дереу палубаға қайта алып келіп, мойынсұнбағаны үшін қамшымен соғады. Бұл оны айналасында болып жатқан жайттар туралы ойлануға мәжбүр етеді. Ол теңізшілердің құлдарға деген жаны ашымауын көреді. Өзін осы жағдайдың бір бөлігі ретінде сезініп, өзін жек көреді. Сапар жалғасып, жағдай нашарлайды. Теңізшілер көбінесе мас, кеме кіршік, тәртіп бұзылады. Бір құл Николас Спаркқа, кемедегі офицерлердің біріне шабуыл жасайды, ал Спарк оны атып өлтіреді. Теңізшілерді құлдың сатылуынан түсетін пайданың жоғалғаны ғана мазалайды. Кеме Кубаға жақындағанда, оған басқа кеме жақындап келеді және капитан оның нені білдіруі мүмкін екенінен қорқады, өйткені британдық және американдық кемелер құл саудасынан қорғану үшін патрульдік сапарға шығады. Теңізшілер тізбектерін, содан кейін құлдарын теңізге лақтыра бастайды. Джесси бұған тоқтатуға тырысады, бірақ амалы жоқ. Ол тіпті кішкентай балалардың да теңізге лақтырылып жатқанын көреді. Ол өз жасындағы бір ұлды құлдар қоймасына қайтаруға тырысады, олар басқа кемеден өтіп бара жатқанда жасырынады. Содан соң қатты дауыл көтеріледі. Бірнеше күннен кейін Джесси мен ұл жүк қоймасынан шығып, кеме суға батып жатқанын біледі. Теңізшілердің барлығы не өлген, не із-түссіз жоғалып кеткен. Олар желкеннің бір бөлігін пайдаланып, жағаға дейін жүзуге тырысады. Джесси мен ұл Миссисипиде қашып кеткен құлдың қолына түседі. Құл - Миссисипи ормандарында тұратын қарт адам. Оның есімі Дэниел. Ол оларға тамақ беріп, денсаулығын қалпына келтіреді. Содан кейін ол басқа адамдар құл болған ұлды (оның аты Рас) солтүстікке алып кетуге жағдай жасайды, онда ол еркін болады. Ол Джессиге Нью-Орлеанға қарай үш күнде жететін жолды көрсетеді. Ол Джессиден оны ешкімге айтпауын сұрайды, өйткені бұл оның қайтадан тұтқындалып, құлдыққа оралуына әкелуі мүмкін. Джесси үйге, анасы мен әпкесіне оралады, бәрі бұрынғысынан жақсы болады, тек ол өзі ғана өзгереді. Ол енді бай болуға ұмтылмайды, себебі ол құлдықпен байланысты ештеңе істегісі келмейді. Уақыт өте келе ол дәріханашы болып, құлдар жоқ Род-Айленд штатына көшіп кетеді. Ол анасы мен әпкесін өзіне шақырып, тыныш өмір сүруге кіріседі. Ол Оңтүстіктегі нәрселерді сағынады және өзімен дос болған Расқа (құлдықта қалған балаға) не болғанын білгісі келеді, бірақ ол туралы ештеңе білмейді. Азамат соғысында ол Солтүстік үшін шайқасады. Ол үйленіп, отбасын құрады. Құлдық кемесіндегі оқиғадан кейін ол музыканы тыңдай алмайды, себебі ол құлдардың биін еске түсіреді.

It is the beginning of 1840 in New Orleans. In the rain, drunken riverboat workers and slaves alike are celebrating. Jessie Bollier lives in the area with his mother and sister. One evening while he is walking home, Jessie is kidnapped. After he is captured, he is taken to the ship 'The Moonlight', a slaver. During the crossing to Africa, Jessie tries to learn as much about the ship and the way things are done there as he can. The captain, Cawthorne, seems mad, the first mate, Nicholas Spark is cruel, and the sailors are concerned solely with making money through the slave trade. When they get to Africa they travel the coast and the captain uses a small boat to go and meet with the African chiefs who are selling people into slavery. Jessie cannot believe the treatment of the enslaved people that he observes. Once they are taken onto the ship, they are packed as tightly as possible into the hold, ending up on top of one another. Whenever a slave becomes ill they are thrown overboard at once so that the illness will not spread to other slaves. Many of them are still alive when they are tossed into the water, where they are eaten by sharks or drown. Jessie is shocked by what is going on, but tries to keep himself focused on staying alive and getting home to his family, if he ever will. As the journey to America continues, Jessie realizes how much he hates everything around him, including the slaves, as they represent his own enslavement on the ship. He refuses to play the fife and goes to his quarters. He is immediately taken back on deck and flogged for being disobedient. The flogging only makes him think more about everything that is going on around him. He sees the sailors with the same lack of pity they have for the slaves. He hates himself for playing the fife and being part of the entire situation. The journey continues and conditions worsen. The crew is drunk much of the time, the ship dirty, and discipline lax. A slave attacks Nicholas Spark, one of the ship's mates, and Spark shoots and kills him. The only concern the sailors show is for the loss of the profit that the sale of the slave would have brought them. When the ship is nearing Cuba, another ship approaches it and the captain becomes afraid of what is might represent, as both British and American ships patrol to guard against the slave trade. The crew begins throwing its chains, and then the slaves, into the ocean waters. Jessie can do nothing to stop this, as much as he might like to. He sees even very young children being thrown overboard. He does manage to get a young boy of his own age back to the slave hold, where they hide while their ship sails past the other ship. A fierce storm then arises. After a few days, Jessie and the boy come out of the hold and discover that the ship is sinking. The crew members are either dead or missing. The pair then uses part of the mast to float on, and they manage to swim to shore. Jessie and the boy end up in Mississippi, where they are found by an escaped slave. The slave is an old man who is living in the woods of Mississippi. His name is Daniel. He gives them food and helps them regain their health. He then makes arrangements for some other people to take the enslaved boy (whose name is Ras) to the north, where he can be free. He gives directions to Jessie so that he can walk back to New Orleans, which should take three days. The man asks Jessie not to mention him to anyone, as that could lead to the man being recaptured and returned to a life of slavery. Jessie walks back home to his mother and sister, and everything sets back to normal, except for one thing, himself. He no longer holds aspirations of becoming rich because he wants nothing to do with anything that might have any connection to slavery. In time, he decides to become an apothecary and moves to Rhode Island, a state where there are no slaves. He sends for his mother and sister to join him and settles into a quiet life. He does miss things about the South, and wonders what became of Ras (the enslaved boy) whom he had befriended, but never learns anything more about him. In the Civil War he fights for the North. He marries and has a family of his own. One legacy of his experience on the slave ship is that he can no longer stand to hear music, as it reminds him of the dancing of the slaves.

Қабылдау

Киркус Ревьюс кітап туралы былай деді: «Әр теңізші ерекшеленеді, тұтқындарға жасалған қатыгездік қан төгілуге шақырмай, тікелей сезімдерге, яғни мұрын мен асқазанға жеткізіледі, ал Джессинің таңертеңгі жаттығу кезінде құлдарды "билетіп" ойнауға мәжбүрленген көріністері бүкіл оқиғаның мағынасын беретін басты бейнеге айналады». Жазушы және ғалым Джулиус Лестер «Нью-Йорк Таймс» газетінде былай деп жазды: «Бұл роман Орта дәуірдегі құлдық сауданың қорқынышты жағдайларын суреттейді, бірақ оларды қайта жасай қоймайды. Егер тарих шындыққа айналуы керек болса, оқырман сол тарихты өзінің өмірі секілді сезінуі тиіс. «Құл бишісі» романында біз тек қана бақылаушымыз, ал құл саудагерлері мен құлдардың орнында бірге азап шегуіміз керек еді». 1966-1975 жылдар аралығында Ньюбери жүлдесіне ие болған кітаптар туралы ретроспективті эссесінде балалар жазушысы Джон Роу Таунсенд былай деп жазды: «Беткейінде қарағанда, «Құл бишісі» – теңіздегі оқиға, бірақ Джесси Боллиердің нағыз оқиғасы – адам табиғатының ең қорқынышты тұңғиығына жасаған рухани саяхат».