Жермини-де-Пре шіркеуі: Армян әсері мен византиялық мозаикасы

Кіріспе

Герминьи-де-Пре (ʒɛʁmiɲi de pʁe) – Францияның солтүстік-орталық бөлігіндегі Луар және Шер департаментіндегі коммуна.

Тарих

Мецтік Одо, армян сәулетшісі, 806–811 жылдары Герминь-де-Пре шіркеуін салды. Йозеф Стрзиговский мен Александр Сахинианның пікірінше, шіркеуге Арменияның ана шіркеуі – Ечмиадзин соборының әсері тиген болуы мүмкін. Шіркеу 806 жылдың 3 қаңтарында Женевьева мен Жерменге арналып киеленді. 854 жылға дейін өрттен зардап шеккен ол 1067 жылы монастырьдың бір бөлігіне айналды, ал 13 ғасырда – приход шіркеуіне. Алғашқы дөңгелек жоспары 15–16 ғасырларда нефпен кеңейтілді, бұл батыс апсидасын бұзуға әкеп соқты. 19 ғасырда неф батысқа қарай созылып, қоңырау мұнарасы салынды. 1840 жылы шіркеу тарихи ескерткіш ретінде тіркелді және 1867 жылы қайта жаңарту жұмыстары басталды. Қазіргі шіркеудің ең көне бөлігі – алтарьды қоршап тұрған шаршы ғимарат. Көбінесе «грек кресті» шіркеуі деп аталса да, бұл ғимарат нақтыдағы осы санатқа жатпайды, себебі оның «қолдары» немесе трансепттері жоқ, тек үш жағында бір апсида және «шығысқа» қарай үш апсида бар (шіркеу тараптарға қатаң бағытталмаған). Үш апсидалық бөлік кіреберісі орналасқан «батысқа» қарай көрінбейді, кейінгі өзгерістер бастапқыда нартекс болғанын анықтауға мүмкіндік бермейді. Сәулеттік тұрғыдан бұл ғимарат Аахендегі Палатин шіркеуінен және Равеннадағы Сан-Виталеден ерекшеленеді – SS. Женевьева мен Жермен шіркеуі үлгісіз салынған, шаршы пішіндес, сыртқы апсидалары бар және құрылысы басқаша. Бұл Батыс Еуропа шіркеуінің өте ерте түрінің сирек сақталған мысалы, ол роман стилінің қалыптасуына ықпал еткен және Франциядағы, тіпті Батыс Еуропадағы көптеген ежелгі шіркеулердің негізін құрайды. Шіркеудің ең бағалы қазынасы – апсида төбесіндегі Келісім сандығының мозаикасы. Бұл Францияда сақталған жалғыз византиялық мозаика, бірақ төбедегі мозаиканың іздері оның кең декоративтік схеманың бөлігі болғанын көрсетеді. Мозаика Француз революциясы кезінде жабылып қалғандықтан сақталған, ол 19 ғасырдың ортасында қайта ашылды. Мозаика 8 және 9 ғасырларда Шығыс шіркеуін дүр сілкіндірген және Батыс христиандығына да әсер еткен иконоборлық дәуірінен қалған сирек өнер туындыларының бірі. Дәстүр бойынша, бұл мозаика орны Көк патшайымы ретінде таққа отырған Құдай анасының бейнесіне арналған, оның тізесінде Мәсіх баласы және екі жағында періштелер тұрған. Бұл періштелер арадағы бейнелердің құдайлық мәртебесін көрсеткен. Герминьде жұмыс істеген суретші (византиялық тәжірибемен жақсы таныс болған, тіпті грек те болуы мүмкін) Мәсіхтің анасы – Құдай анасының портретін эквивалентті, бірақ символдық бейнемен ауыстырды. Келісім сандығында шөлде израильдіктерге берілген керемет нан – манна бар; бұл Мәсіхті, Киелі Нанды көтерген Құдай анасының алдын ала бейнесі ретінде түсіндірілді. Мозаика жасаушы және Теодульф д’Орлеан иконоборлықтың қатаң жақтастары мен Иоанн Дамаскин сияқты бейнелерді қолдаушылар арасында орташа ұстанымды сақтаған көрінеді. Бұл ұстанымды Карл Великийдің Франкфурт советінде (794) тағайындаған теологтар да қабылдады.

Odo of Metz, an Armenian architect, built the Germigny des Prés in 806–811. According to Josef Strzygowski and Alexander Sahinian, the church was possibly influenced by the Etchmiadzin Cathedral, the mother church of Armenia. The church was consecrated on 3 January 806, dedicated to SS. Geneviève and Germain. Damaged by fire before 854, it became part of a priory in 1067, and a parish church in the 13th century. The original circular plan was augmented with a nave in the 15 16th century, which involved the demolition of the Western abside. The nave was extended to the west in the 19th century, and a bell tower erected. The church was classified as a monument historique in 1840 and restoration commenced in 1867. The most ancient part of the existing church is the square building which surrounds the altar. Although often referred to as a 'Greek Cross' church, this building does not really fall into this category, as it has no projecting 'arms' or transepts, only a single apse on three sides, and a triple apse to the 'east' (the church is not aligned to the compass points). The triple apse would not appear to have been mirrored to the 'west' where the entrance was and is to be found, subsequent alteration has made it impossible to determine whether there was originally a narthex. The church is also architecturally quite distinct from the Palatine chapel in Aachen, and from S. Vitale in Ravenna – two buildings upon which it is often claimed that SS. Geneviève & Germain is modelled – in that it is square rather than round, has exterior apses and is constructed differently. This is rather a rare survival of a very early form of Western European church, pre dating and perhaps contributing to the development of the Romanesque which forms the majority of ancient churches in France and, indeed, in Western Europe. The great treasure of the church is the mosaic of the Ark of the Covenant, on the ceiling of the apse. This mosaic is the only surviving Byzantine mosaic in France, although traces of mosaics elsewhere on the roof indicate that it was part of a wider decorative scheme. The mosaic owes its preservation to being plastered over at the time of the French Revolution; it was rediscovered in the middle of the 19th century. The mosaic is one of the few remaining artworks from the period of the Iconoclasm which convulsed the Eastern Church during the 8th & 9th centuries, but which also impacted on Western Christendom. Traditionally, the place occupied by this mosaic was reserved for images of the Virgin Mary, enthroned as Queen Of Heaven, with the Christ child on her knee, and with an attendant angel on either side. These angels pointed out the divine status of the figures between them. The artist working at Germigny (who was obviously au fait with Byzantine practice, if not actually Greek himself) has replaced the portrait of the Virgin, Mother of Christ, with an equivalent but symbolic representation. The Ark of the Covenant contains ‘manna’, the miraculous bread given from Heaven to the Israelites in the desert; this was interpreted as a prefiguration of the Virgin, who bears Christ, the Holy Bread. The mosaicist, and Théodulf d'Orléans, seem to have held a middle course, balanced between extreme iconoclasm and the partisans of images such as John of Damascus. This moderate position is exactly that which the theologians appointed by Charlemagne in the Council of Frankfurt (794) decided upon.