Кіріспе

жалпы сербтердің тарихы, соның ішінде Сербиядағы сербтердің тарихы және басқа да тарихи серб жерлері, сондай-ақ сербтердің аймақтық көші-қоны мен қазіргі серб диаспорасының тарихы. Сербтердің тарихы ерте орта ғасырдан басталып, қазіргі күнге дейін жалғасады. Сербтер – оңтүстік славян халқы, дәстүрлі түрде негізінен Сербия, Черногория, Босния және Герцеговина, Хорватия және Солтүстік Македонияда қоныстанған. Серб диаспорасы серб тегіндес адамдарды Батыс Еуропа, Солтүстік Америка және Австралияға таратып жіберді.

Орта ғасырлар

Балқанға 6 және 7 ғасырларда славяндар қоныс аударды, онда олар қалған жергілікті халықтармен кездесіп, ішінара сіңірді (иллириялықтар, фракийлер, дактар, кельттер, скифтер). Сол кездегі ерте славян халықтарының бірі – сербтер. «De Administrando Imperio» еңбегінде, Византия императоры Константин VII Порфирогенети (959 ж. өмірден өткен) жинаған тарихнамалық жұмысында айтылғандай, сербтердің Ақ Сербиядан Балқанға көшіп келуі император Гераклий I (610–641) билік еткен кезеңде болған. Олар Салоникиге жақын жерге келді, бірақ көп ұзамай сол аймақтан кетіп, Сава және Динар Альпісі арасындағы жерлерге қоныстанды. Император Юстиниан II (685–695) билік еткенде, Балқаннан Кіші Азияға бірнеше оңтүстік славян тайпаларын қоныстандырған кезде, Битиния аймағындағы серб қоныстанушыларының бір тобы христиан дініне енген еді. Олардың қонысы – Гордосерба қаласында епископ болды, ол 691 жылғы Трулло соборында қатысты. Қазіргі заманғы тарихнама мен археологияда «De Administrando Imperio» мәліметтері қайта қарастырылды, себебі оларда уақытқа қатысты қателіктер мен нақты қателер бар. DAI-де сербтер туралы айтылғанда, олар қазіргі Белградтың византиялық қолбасшысынан Салоника тақырыбына қоныстануға рұқсат сұрады, ал ол Гераклий билік еткеннен кейін 150 жыл өткен соң, яғни 7 ғасырда құрылды. Өзінің баяндамасында DAI серб этнонимінің латынша «servi» (шұғаналар) сөзінен шыққан бұрыс этимологиясын келтіреді. Византия империясы сербтерге қатысты гегемониясын орнатуға тырысқандықтан, DAI баяндамасы олардың келуі, қоныстануы және христиан дініне енуі Византияның араласуының тікелей нәтижесі болды деп мәлімдеу арқылы сербтерге қатысты тарихи гегемонияны орнатуға тырысты. Тарихшы Даниел Дзино Ақ Сербиядан көшіп келу туралы әңгімені сербтердің қоныстануын түсіндіру үшін пайдалану – Балқанның ерте замандағы тарихи оқиғаларды қате түсіндіру арқылы болған әлеуметтік және мәдени өзгерістерді рационализациялаудың бір түрі деп санайды. Балқанның батыс аймақтарына алғашқы қоныстанғаннан кейін сербтер өздерінің алғашқы мемлекетін – ерте ортағасырлық Сербия княздығын құрды, оны алғашқы серб әулеті басқарды, ол тарихнамада Властимирович әулеті деп белгілі. Олардың билік кезінде сербтердің христиан дініне өтуі біртіндеп жүргізіліп, 9 ғасырдың ортасында аяқталды. Сербтер сонымен қатар Неретвания, Захумлье, Травуния және Дукля аймақтарында жергілікті мемлекеттер құрды. Кейбір ғалымдар, мысалы Тибор Живкович және Невен Будак, олардың 7 ғасырдағы серб екендігіне күмән келтіреді және «De Administrando Imperio» сияқты дереккөздер серб этногенезі аяқталған 10 ғасырдағы серб билігі мен жеке басына қатысты деректерге негізделген деп санайды. Ерте ортағасырлық серб аймағы Корольдік франк жылнамаларында да расталған, онда 822 жылғы жазбада князь Людевит Сисактағы орнын тастап, сербтерге барғаны айтылған. Живковичтің пікірінше, құжатта Далмация термині сербтер билеген жерлерге де, хорват герцогының билігіндегі жерлерге де қатысты қолданылуы – франктердің бұрынғы Рим провинциясы Далмация аймағына қатысты аумақтық ұмтылыстарының көрінісі болуы мүмкін. Сол жазбада «Далмацияның үлкен бөлігін иеленген сербтер» (ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem obtinere dicitur) туралы айтылады, бірақ Джон (Jr.) Файнның айтуынша, бұл аймақта сербтерді табу қиын болды, себебі византиялық дереккөздер оңтүстік жағалаумен шектелген, сонымен қатар басқа тайпалар арасында сербтердің тайпасы немесе шағын тайпалар тобы болуы мүмкін. Алайда, 822 және 833 жылдары «Далмация» туралы ескі географиялық термин ретінде Франк жылнамаларының авторлары бұл географиялық терминнің шын мәнінде не туралы екенін нақты білмеген. 11–12 ғасырларда Сербия Ұлы княздығын Вуканович әулеті басқарды. Бұл кезеңде сербтер жиі көршілес Византия империясымен соғысты. 1166 және 1371 жылдар аралығында сербтерді Неманич әулеті басқарды, оның негізін қалаушы – бас князь Стефан Неманья (1166–1196), ол бірнеше көрші аумақтарды, соның ішінде Косово, Дукля, Травуния және Захумльеді жаулап алды. Сербия мемлекеті 1217 жылы Неманьяның ұлы Стефан Неманич билік еткен кезде патшалық дәрежесіне көтерілді. Сонымен қатар, Сербия православие шіркеуі 1219 жылы сербтердің қамқоршысы болған Саваның күш-жігерімен автокефальды архиепископтық ретінде ұйымдастырылды. Келесі 140 жыл ішінде Сербия өз шекарасын кеңейтті. Оның мәдени үлгісі Византиялық болып қалды, империяға қарсы бағытталған саяси амбицияларға қарамастан. Сербияның ортағасырлық күші мен ықпалы Стефан Душан билік еткен кезде, ол 1331 жылдан өліміне дейін (1355) мемлекетті басқарды. 1346 жылы ол император болып таж кигізілді, осылайша Сербия империясын құрды. Сонымен қатар, Сербия православие шіркеуі патриархатқа көтерілді (1346). Империяның аумағына Македония, Солтүстік Грекия, Черногория және Албанияның көп бөлігі кірді. Душан қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Стефан Урош V император болды. 1350 жылдары Балқанды түрік басқыншыларының жаулап алуы басталған кезде, олар мен сербтер арасында үлкен қақтығыс болды, алғашқы ірі шайқас – Марица шайқасы (1371), онда сербтер жеңіліске ұшырады. Шайқаста екі маңызды серб басшысының қазасы және сол жылы Стефан Уроштің қайтысынан кейін Сербия империясы бірнеше шағын серб иеліктеріне бөлінді. Бұл мемлекеттерді феодалдық билеушілер басқарды, Зета – Бальшич әулетінің, Рашка, Косово және Солтүстік Македония – Бранкович әулетінің және Лазар Хребелянович бүгінгі Орталық Сербияның және Косовоның бір бөлігінің билігінде болды. Хребелянович Неманич әулетінің мүшесіне үйленгендіктен сербтердің номиналды басшысы ретінде қабылданды. 1389 жылы сербтер Косово жазығында, Приштина қаласының жанында Косово шайқасында түріктермен кездесті. Лазар мен сұлтан Мұрат I шайқаста қаза тапты. Шайқас көбінесе тең түсті, ал Сербия 1459 жылға дейін түріктерге түспеді. 1390 мен 1526 жылдар аралығында 30 серб жылнамасы жазылған.

Ерте заманауи кезең

Сербтер Балқанда Осман империясына қарсы соғыстарға белсенді қатысып, көтерілістер ұйымдастырды. Осы себепті, олар қуғын-сүргінге ұшырап, жерлері қирады. Көтерілісшілер қасиетті соғыстың рухында, Әулие Саваның иконасы бейнеленген туларды көтерді. Көтеріліс басып жанылғаннан кейін, Осман империясы 1595 жылдың 27 сәуірінде Врачар жотасында Әулие Саваның қасиетті деректерін жазды. 1596 жылы тағы бір көтеріліс басталды, бірақ көтерілісшілер 1597 жылы Гакко шайқасында жеңіліске ұшырады және шетелдік қолдаудың болмауына байланысты капитуляциялауға мәжбүр болды. Сербтер еріктілер ретінде жаппай австриялық тарапқа қосылды. 1688 жылы Габсбург әскері Белградты басып алып, қазіргі Орталық Сербия аумағына енді. Баден-Баден маргравы Людовик Вильгельм серб патриархы Арсений III Чарноевичті түріктерге қарсы қару көтеруге шақырды; Патриарх келісіп, азат етілген Пешке оралды. Сербия Габсбургтердің билігіне өткеннен кейін, Леопольд I Арсенийге дворяндық атағын және герцог титулын берді. Қараша айының басында Арсений III Призренде Габсбургтердің бас қолбасшысы, генерал Энея Сильвио Пиколоминимен кездесті; осы кездесуден кейін ол барлық серб епископтарына өзіне келіп, тек Габсбург күштерімен ғана ынтымақтасу туралы хабарлама жіберді. Патриарх Арсений III Габсбург жерлеріне сербтердің ірі көші-қонын ұйымдастырды. Сербтердің үлкен қауымдастығы Банат, Оңтүстік Венгрия және Әскери шекарада шоғырланды, олар қалалардағы саудагерлер мен шеберлерден, бірақ негізінен босқындардан – шаруалардан құралды. Сербтердің шағын топтары Ресей империясына да көшіп, әскери ортада жоғары лауазымдарға ие болды. Сербия 19 ғасырдың басына дейін Осман империясының бақылауында болды, 1804 жылы Сербия революциясы басталды.

19 ғасыр

Көтеріліс 1830-шы жылдардың басында Сербияның автономиясы мен шекарасы мойындалып, Милош Обренович оның билеушісі ретінде танылды. Соңғы Осман әскерлері 1867 жылы Сербиядан шығып кетті, бірақ Сербияның тәуелсіздігі 1878 жылғы Берлин конгресіне дейін халықаралық жағынан мойындалмады. Сербия княздығы Осман империясынан тәуелсіздік алғаннан кейін, тіл – ортақ болған басқа оңтүстік славяндардың (хорваттар мен мұсылмандардың) орнына православие ұлттық ерекшелікті анықтауда шешуші рөл атқарды.

20 ғасыр

Сербия 1912-13 жылдардағы Балқан соғыстарына қатысты, осы арқылы Осман империясын Балқан аймағынан ығыстырып, Сербия Корольдігінің аумағы мен халқы екі есеге артты. 1914 жылы жас босниялық серб студенті Гаврило Принцип Австрияның мұрагері Франц Фердинандты өлтірді, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына тікелей себеп болды. Одан кейін болған шайқастарда Сербияны Австрия-Мажарстан басып алды. Саны жағынан кем болғанына қарамастан, серб әскері кейіннен Цер шайқасында австро-мажарлықтарды жеңіп, соғыста Одақтастардың Орталық державаларға қарсы алғашқы жеңісін қадағалады. Колубара және Дрина шайқастарындағы одан әрі жеңістер Сербияның соғыстың екінші жылына дейін жаугершілікке ұшырамағанын қамтамасыз етті. Алайда, 1915 жылдың қысында Германия, Австрия-Мажарстан және Болгария күштерінің басып кіруі сербтерді жеңді, ал Сербия армиясының Албания арқылы жасаған шегінуі салдарынан 240 000-нан астам серб қаза тапты. Серб әскері соғыстың қалған жылдарын Грекиядағы Салоника майданында өткізіп, 1918 жылдың қарашасында Сербияны австро-мажарлық оккупациядан азат етті. Кейіннен сербтер басқа оңтүстік славян халықтарымен бірге Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігін құрды. Ел кейіннен Югославия Корольдігі деп аталды және 1921 жылдан 1934 жылға дейін Сербияның Карагеоргиевич әулетінен шыққан Александр I басқарды. 1920-1931 жылдары Венгрия Корольдігінің (сондай-ақ, Сербияның Мажарстанның Баранья аймағындағы Республикасының) серб және басқа оңтүстік славян отбасыларына Югославия Корольдігіне көшіп, азаматтығын өзгертуге мүмкіндік берілді (мұндай адамдар "оптанттар" деп аталды). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылдың сәуір айында Югославияға Осі державалары шабуыл жасады. Содан кейін Сербия немістер тарапынан тікелей оккупацияланды. Хорватияның Тәуелсіз Мемлекеті (ХТМ) сербтері хорват ультраұлтшыл фашистік Усташе тарапынан қуғын-сүргінге ұшырады, олар серб халқын жоқ етуге тырысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия аумағында жарты миллионнан астам серб қаза тапты. Серб күштері оккупацияланған Югославияда "Отан үшін Югослав армиясы" немесе четниктер деп белгілі бір қарсылық қозғалысын құрды. Четниктер 1943 жылға дейін Одақтастардың ресми қолдауын алды, содан кейін Одақтастардың қолдауы 1941 жылы құрылған коммунистік Югослав партизандарына ауысты, олардың қатарында соғыстың алғашқы екі жылында сербтер басым болды. Кейін, Италияның құлауынан кейін, 1943 жылдың қыркүйегінде басқа этникалық топтар партизандарға көбірек қосылды. Соғыс аяқталған кезде хорват Йосип Броз Тито басқарған партизандар жеңіске жетті. Югославия кейіннен коммунистік мемлекетке айналды. Тито 1980 жылы қайтыс болды, оның өлімі Югославияны экономикалық дағдарысқа ұшыратты. 1990 жылдардың басында Югославия ыдырады, нәтижесінде бірқатар соғыстар болды және бес жаңа мемлекет құрылды. Ең қызыл шайқастар Хорватия мен Босния және Герцеговинада болды, ондағы серб халқы көтеріліс жасап, Сербиямен бірігуді талап етті, ол кезде ол әлі де Югославия Федеративтік Республикасының құрамында болды. Хорватиядағы соғыс 1995 жылдың тамызында Хорватияның "Шторм" әскери операциясымен Хорватия сербтерінің көтерілісін басып, 200 мыңға жуық сербтің елден қашуына себеп болды. Сол жылы Босния соғысы аяқталды, Дейтон келісімі елді этникалық принцип бойынша бөліп тастады. 1998-1999 жылдары Косовода Югославия армиясы мен тәуелсіздікке ұмтылған албандар арасындағы қақтығыс толыққанды соғысқа ұласып, 78 күндік НАТО бомбалау науқанына әкелді, ол Югославия қауіпсіздік күштерін Косоводан ығыстырды. Содан кейін 200 мыңнан астам сербтер мен басқа да албан емес халықтар провинцияны тастап кетті. 2000 жылдың 5 қазанында Югославия президенті Слободан Милошевич 2000 жылғы Югославия парламенттік сайлауында жеңілгенін мойындаудан бас тартқаннан кейін қан төгілмейтін төңкеріс салдарынан құлатылды.

Сербияның қайта өркендеуі

Серб қайта өрлеуі – сербтер тарихындағы 18 ғасыр мен Сербия княздығының құқықтық жағынан құрылуы (1878) аралығындағы кезең. Ол Габсбург аймағында, Сремски-Карловциде басталды. "Серб ренессансы" 17 ғасырда Банатта басталған деп есептеледі. Серб қайта өрлеуі болгар ұлттық қайта өрлеуінен бұрын басталды. Осман империясында ұлттық сипат алған алғашқы көтеріліс – Серб революциясы (1804–1817) болды. Елена Милойкович-Джуричтің сөзіне сәйкес: "Славян халықтары арасындағы алғашқы әдеби және ғылыми қоғам – 1826 жылы Пешт қаласында серб қайта өрлеуінің көшбасшылары құрған «Матица серпская» болды". Воеводина 19 ғасырда серб ренессансының алқасы болды. Вук Стефанович Караджич (1787–1864) осы кезеңдегі ең ықпалды тұлға болды.