Кіріспе

Ежелгі Рим заңы

Lex Claudia, сонымен қатар plebiscitum Claudianum немесе lex Claudia de nave senatoris деп те аталады, бұл б.з.д. 218 жылы қабылданған Рим заңы. Екінші Пуникалық соғыстың басында ұсынылған бұл заң сенаторлар мен олардың ұлдарына 300-ден астам амфора сыйымдылығы бар "теңізге жүретін кемеге" (maritimam navem) ие болуға тыйым салды. Бұл заңды трибун Квинт Клавдий ұсынды және сенатор Гай Фламиний қолдады (б.з.д. 223 және 217 жылдары консул болған). Заң туралы заманауи көздер сақталған жоқ; оны тарихшы Ливий ғана нақты талқылаған. Цицерон (б.з.д. 63 жылы консул) б.з.д. 70 жылы Верреске қарсы қудалау ісінде бұл заңды атап өткенімен, бұл тек жанама сілтеме. Осылайша, ежелгі деректер шектеулі және тек екі ғасырдан кейін қол жеткізілген. Дегенмен, қазіргі зерттеушілер Lex Claudia-ның мақсаты мен маңыздылығын талқылауды жалғастыруда.

Үшінші ғасырдағы теңіз экспансиясы

Бірінші Пуникалық соғыс кезінде Римнің кеңеюінен кейін (б.з.д. 263-241 жж.), Жерорта теңізі маңындағы Рим империализмі жаңа құрылған провинцияларды экономикалық түрде пайдаланудың бастауын көрді. Бұл теңіз шаруашылығы үшінші ғасыр бойына күшейді. Кеме қатынасын шектеуге бағытталған Клавдий заңының қабылдануы осы теңіз шаруашылығының өркендеуін көрсетеді. Егер теңіз саудасы болмаса, мұндай заңның қажеті болмас еді. Ақша айналымы мен несие жүйелерінің дамуы, сондай-ақ жолдар, өзендер және портер арқылы байланыстың жақсаруы, алыс қашықтыққа сауданы империя экономикасының маңызды бөлігіне айналдырды. Импортталатын тауарлардың ішінде азық-түлік, құлдар, металдар және сәндік заттар болды, ал экспорт көбінесе қыш ыдыстар, алтын және күмістен тұрды. Бірінші Пуникалық соғыстың аяқталуынан кейін Сицилия мен Сардиния провинцияларға айналғаннан кейін Римнің саудалық мүдделері одан әрі кеңейді. Сауда кемелерінің құны жоғары болды және оларды күтіп ұстау да қымбатқа түсті, сондықтан тек жоғарғы топтардың өкілдері (сенаторлар мен эквестрлер) ғана алыс қашықтыққа жүк тасымалдауға инвестиция сала алды. Дегенмен, Клавдий заңының қабылдануына себеп болған нақты жағдайлар туралы толыққанды мәлімет жоқ.

Екінші Пуникалық соғыс әсері

Заң Екінші Пуникалық соғыс басталған кезде ұсынылғанмен, бұл жаңа соғыс заңның қабылдануына қандай әсер еткенін, болған жағдайда қандай болғанын айту қиын. Римдіктер б.з.б. III ғасырында көбінесе соғыста болып тұрды. Дегенмен, жаңа соғыстың басталуы да әсер еткен болуы мүмкін. Лекс Клаудияның нақты мақсаты соғыс үшін жеке кемелерді пайдалануға бағытталған болуы мүмкін. Бұл кемелер, әдетте, әскер мен соғысқа қажетті жабдықты тасымалдауға жеткілікті болған. Егер осылай болса, онда заң аттылардың саудалық мүдделерін қолдайды, сенаторлардың ықпалын шектейді және қолбасшыларға әскер мен жабдықты тасымалдауға қолайлы кемелерді ұсынуға мүмкіндік береді.

Ордендер арасындағы қақтығыс

Б.з.д. III ғасырында патрициандар мен плебейлер арасындағы қақтығыстардың қайта жандануы мүмкін. 509 жылы Рим республикасы (res publica) құрылғанда, билік тепе-теңдігін халықтың пайдасына өзгертуге тырысты. Алайда, элиталық отбасылардан құралған патрициандар тобы, көпшілікті құрайтын плебейлердің есебінен саяси аренада үстемдікке тез ие болды. Патрициандар мен плебейлер арасындағы қақтығыстар "Тәртіптер қақтығысы" деп аталды. 290 жылға қарай бұл қақтығыстар, негізінен плебей консулдары тағайындалған кезде аяқталды. Дегенмен, патрициандық/плебейлік мәселелер кейінірек Республика кезеңінде де кездесіп тұрды. Бұл қақтығыстың ең толық құжатталған мысалы Грахтар (133/123 ж.б.д.) айналасындағы оқиғалармен байланысты болғанымен, Клавдий заңының қабылдануы да осы мәселенің жалғасуының мысалы болуы мүмкін. Плеб трибуны ұсынған және сенаторларға бағытталған Клавдий заңы, плебейлердің алға жылжуға тырысқан күресінің көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда, б.з.д. 218 жылға қарай плебей консулдары мен сенаторлары болды. Плебейлер сенатта өкілдік етті және консулдыққа қол жеткізе алды. Клавдий заңының ең көп пайдасын тигізгендері, сенатта отырмаған бай азаматтар, яғни эквестрлер болды. Бай саудагерлер болғандықтан, эквестрлер заңның әсеріне түспей, сауда-саттықтарын жалғастыра берді. Егер осылай болса, онда Клавдий заңының ұсынылуы және қабылдануы патрициандар мен плебейлердің емес, сенаторлар мен сенаторларға мүше емес адамдардың арасындағы күресті көрсетеді.

Заңның негіздемесі

Соғыс Римнің кірісінің маңызды бөлігін құрады. Осының нәтижесінде, әскери генералдар мен олардың мүліктері, соның ішінде кемелері қажет болды. Мұндай соғыс кәсіпкерлері көбінесе жоғары мәртебелі және абыройлы адамдардан, әсіресе жоғары шенді офицерлерден шықты. Рим осы соғыстарды қаржыландыру үшін мұқтаж болды, сондықтан көбінесе бай адамдардан және олардың жеке капиталынан қаржылық көмек сұрады. Шындығында, кейбір бай азаматтардың валюта манипуляциясы арқылы табыс табудың жолдары болды, бұл соғыс күштерін қаржымен қамтамасыз етуге көмектесті. Римдік басқаруда жеке байлықтың қандай рөл атқарғанын б.з.д. 217 жылы, Клаудия заңы қабылданғаннан кейін бір жыл өткенде көрсетті. Римнің қаржысын бақылайтын сенат, тұтқынға алынған римдік азамат Фабий Максимді босату үшін талап етілген құнын төлеуден бас тартты. Көңілі қалған Фабий Максим өзінің байлығынан құнын төледі. Бұл мысал, Клаудия заңымен бірдей кезеңде, жеке капиталдың қоғамдық істерде қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл мемлекеттік және жеке мүліктердің өзара байланысты екенін көрсетеді. Егер адам өзінің құнын төлей алатындықтан бай болса, онда соғыс шығындарына үлес қосуға жеткілікті байлығы мен мүлігі бар элиталық азаматтар жеткілікті болды. Әскерге жалақы төлеу үшін де ақша қажет болды. Элитаның қаржылық қолдауы Римнің соғыс жүргізу қалауын іске асыруда маңызды рөл атқарды. Олар ақшадан гөрі көбірек ұсынды, өйткені Бірінші және Екінші Пуникалық соғыстарда жекеменшік иелері және кемелерді ұстаушылар ретінде қызмет етті. Олардың қаржылық инвестициялары Рим империясына құнды металл валютасын енгізуге жол ашты. Клаудия заңы Рим басқаруындағы жемқорлыққа қарсы шешім болды және жеке инвесторлардың жеке пайдасын арттыру үшін қарапайым римдік азаматтардан қосымша салықтар алуына жол бермеді. Бұл сенаттың салық арқылы алынған астықты тасымалдауға қатысуын болдырмау үшін де қабылданды. Екінші Пуникалық соғыс, сондай-ақ пайда табу Клаудия заңының қабылдануына әсер еткен болуы мүмкін. Көптеген бай римдіктер сауда-саттықпен қатар соғысқа да қатысты, соның бір мысалы Сагунтумдағы қақтығыс. Бұл қақтығыс Екінші Пуникалық соғыс пен Клаудия заңының бірнеше аспектілерін болжады. Біріншіден, элиталық азаматтар соғыс күштерін қамтамасыз ету үшін шетелден тауар жеткізуден пайда көрді. Екіншіден, бұл Римнің соғысы мен кеме жүргізу арасындағы байланыс туралы білдіреді. Римдіктер Испания мен Африкадағы карфагендіктермен жерлері үшін соғысқанда, 218 жылғы консулдарға командалар берілді. Консулдардың бірі, Семпроний Лонг, 160 кемемен, ал екінші консул, Корнелий Сципион, 60 кемеден тұратын флотпен қамтамасыз етілді. Екі консул да бұрын Бірінші Пуникалық соғыс кезінде байлық жинаған болатын. Сонымен қатар, Сагунтум қақтығысы кезінде екі консул болашақтағы соғыстарға үнемдеу үшін өздерінің флоттарына ақша салған болуы мүмкін, сондықтан олар кемелерін пайдаланған, бұл Клаудия заңымен тыйым салынған. Бұл Клаудия заңының қабылдануының себебі болуы мүмкін, әсіресе ол сол жылы (б.з.д. 218 ж.) қабылданғандықтан. Көптеген инвесторлар Екінші Македония соғысына да ықпал етуде маңызды рөл атқарды. Шындығында, бұл соғыс кәсіпкерлері Бірінші Пуникалық соғыстың олжасына және одан кейінгі бейбіт келісімге қанағаттанбағандықтан, олар басқа соғысқа ұсыныс жасады.

Заңның ережелері

Лекс-Клаудияның маңызды ерекшелігі – тауарлардың мөлшері мен санына қатысты нақты талаптары болды. Заң сенаторларға 300 амфора (немесе одан да көп) сыйымды кемелерге ие болуға тыйым салды. 300 амфора – шаруашылық егістіктерінен нарықтарға тауар тасымалдауға мүмкіндік беретін көлемдік шектеу еді. Толық көлемді амфораның салмағы шамамен 38 килограммды құраса, максималды жүк көтергіштігі 11,5 тоннадан аспады. Бұл шектеу квестустың (ауыл шаруашылығынан түспеген пайда) алдын алудың нақты жолы болды. Квестум мақсатында кеме жұмысын істеу сенатор үшін арсыздық саналды. Ливийдің сөзіне сүйенсек, бұл мөлшерлік шектеу патрициандардың саудадан табыс табуға деген теріс көзқарасын күшейтті. Бұл ұзақ қашықтықтағы сауданың негізінен сенаторлардың теңіздегі үстемдігімен анықталғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Ливий Лекс-Клаудияны элитаның экономикалық ықпалын әлсірету құралы ретінде сипаттайды. Лекс-Клаудия сенаторлардың саяси істеріне қажетті демалыс өмірінен алаңдатуды азайтуға, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық пен мүдделердің қақтығысын болдырмауға бағытталған. Заң сенаторлардың ұлдарына да ірі кемелерге ие болуға тыйым салғанын атап өткен жөн. Бұл Рим қоғамының негізгі элементі болған элиталардың, әсіресе патрициандардың мұрагерлік артықшылығын жоққа шығарады. Мәдениетінде мәртебеге құмар халықтың ең жоғары сатысындағы сенаторлардың кеме иелігіне осы заң шектеу қойды. Сондықтан Лекс-Клаудиядан пайда тапқандар – атты әскерлер тобының мүшелері болды, олар кемелерге инвестиция салуға жеткілікті бай болды және сенатор емес еді.

Заңның қабылдануы

Заңның Plebiscitum Claudianum деген баламалы атауы және Квинт Клавдийдің плебб трибуны болғаны заңның қалай қабылданғанын көрсетеді. Plebiscitum атауы плебб трибуны басқарған және шақырылған халық жиналысы, consilium plebis қабылдаған қаулыларға сілтеме жасайды. Осы кезеңде бұрынғы шектеулерге қарамастан, плебисциттердің қабылдануы сенаттың келісімін қажет етпеді және барлық азаматтар үшін міндетті болды. Олар римдік заңнаманың маңызды бөлігін құрағанымен, сенаттың билігіне наразылық білдірудің бір жолы болып қала берді, сондықтан Lex Claudia осы әдіс арқылы қабылдануы мүмкін, себебі сенаторлар оған қарсылық көрсеткен.

Қолдаушылар

Бұл заңның қабылдануына қатысы бар көрнекті тұлғалар трибун Квинт Клавдий және сенатор Гай Фламиний болды. Өкінішке орай, Квинт Клавдий туралы белгілі жалғыз мәлімет – ол осы заңды қабылдады. Ал Гай Фламиний Непос, плебей болғанымен, жаңадан билікке келген (novus homo) ретінде ерекше көзге түсіп, цензор лауазымына дейін жетті. Бірақ оның танымал емес Клавдий заңын қолдауы Сенатпен келіспеушілікке бірінші рет себеп болған жоқ. Плебтердің трибуны ретінде (б.з.д. 232 ж.) ол мұқтаж қоныс терушілерге Галлиялық аймақта жер беру туралы заңды қабылдауға тырысқанда Сенатпен көп күресті. Сонымен қатар, Фламиний консул болған кезде, Галлиялық Инсубрлерге қарсы жеңіске жеткеніне қарамастан (б.з.д. 223 ж.), жағымсыз белгілерді ескермегендігі үшін Сенат оған жеңіс тойын өткізуге рұқсат бермеді, бірақ бұл шешім халықтың талабымен қайта қарастырылды. Халыққа жақындығы үшін ол көбінесе демагог ретінде сипатталады, тіпті Цицерон оны Грактерге дейінгі алғашқысы деп есептейді. Дегенмен, ол Сенат ішіндегі плебейлік элитаның қолдауын алған болуы мүмкін, бұл оның демагогиялық бейнесін азайтады. Бірақ Фламинийдің Сенатқа қарсылығы Рим республикасы кезінде патрицистер мен плебейлер арасындағы таптық күрестің қайта жандануын көрсетеді. Оның Сенатқа қарсы плебейлік көзқарастары Клавдий заңын қолдауының себептерін және оның қалай қабылданғанын түсіндіруі мүмкін, бірақ мұны растау қиын.

Атқару

Lex Claudia Рим Республикасының соңына қарай ескіргендігі, оның күші жойылғанын көрсетеді. Республика дәуірінде рим құқығы кодификацияланбағандықтан, заңдарға бағыну олардың қаншалықты жақсы белгілі болуына байланысты еді. Осының салдарынан, қылмыстық қуғын-дайындар және өзін-өзі реттеу арқылы заңды қолдану процесі, болашақта заңның орындалуы үшін маңызды рөл атқарды. Сондықтан Lex Claudia туралы мәліметтердің жоғалуы және көне дереккөздердегі сирек кездесуі, заңның тиімді қолданылмағанын көрсетеді. Бұл, басты себебі, заңға қарсы болған патриций сенаторлардың оны іске асыруға жауапты болғандығында.

Реакциялар

Заңға алғашқы реакцияларды заманауи дәлелдердің жетіспеуіне байланысты нақты анықтау мүмкін емес. Ливийдің мәліметтеріне сәйкес, екі негізгі жауап болды. Сенаторлар, күтілгендей, заңға ашуланып, Фламиниус заң қабылданғаннан кейін көп ұзамай Римнен қашып кетті. Дегенмен, элиталардың заңға қарсы болуы қызығушылық тудырады, себебі дәстүрлі түрде патрициандар сауда арқылы табыс табуды жақтырмайтын. Бұл заң, бір мезгілде тасымалданатын тауар мөлшерін шектегендіктен, іс жүзінде *mos maiorum* – дәстүрлі қағидаларға сәйкес келді. Жоғары топтар өздерінің сыныбына лайық емес деп есептелетін мінез-құлыққа қатысты қатаң дәстүрлерге бағынды. Егер Ливийдің деректері дұрыс болса, элитаның заңға деген қарсылығы өте ерекше жағдай болар еді. Бұл кезде көптеген сенаторлар плебейлерден болған болуы мүмкін, егер олай болса, олар бұл ескі құндылықты бөліспеуі мүмкін. Әлде бұл заңдардың *mos maiorum*-дан басымдығының мысалы болуы мүмкін. Шындығында, *mos maiorum*-дың икемділігін теріс пайдалану, ресми емес дәстүрлерге қарағанда, заң арқылы реттеуді күшейтті. Осы тұрғыдан алғанда, *lex Claudia* – барлық сенаторларға қатысты саудаға деген патрициандық жек көруді қайта қарастырған заң. Сенаторлардың заңға деген наразылығына байланысты, Фламиниус өзінің мансабының басында жасаған заңсыздықтарынан кейін танымал болған жоқ. Ол Катон заманында «күшін жойған» болуы мүмкін, алайда заңның моральдық жағынан айыпталуы қоғамда әлі де сақталған болуы мүмкін. Екінші жағынан, рим халқы заңды құптаған сияқты көрінеді. Ливийдің айтуынша, Фламиниус *lex Claudia*-ны қолдағандықтан, халықтың құрметіне ие болып, тағы бір консулдыққа сайланды. Цицерон *lex Claudia*-ның Кейінгі Рим Республикасында ескіргенін көрсеткенімен, оның Веррестің Сицилиядағы әрекеттері үшін қудалауы сенаторлардың қоғамдық қызметтері кезіндегі іс-әрекеттері республикалық кезең бойына маңызды мәселе болып қалатынын және заңнамалық реттеуге алынатынын көрсетеді. Заңның ескіруі сенаторлардың оны ұнатпауымен және империяның өсуімен, сыбайлас жемқорлық мүмкіндіктерінің артуымен байланысты болуы мүмкін, нәтижесінде сауда мәселесі азайып кетті.

Қазіргі заманғы тарихнама

Қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі Клаудий заңының мақсатына қатысты жалпы пікірде болғанымен, көптеген ғалымдар оны әртүрлі интерпрециялады.

Лекс Клаудияның ниеті

Қазіргі ғалымдардың көпшілігі лекс Клаудия заңының бұрынғысынан қауіп төндірген элиталық топтың экономикалық, әлеуметтік және саяси билігін шектеу мақсатымен жасалғанын келіседі. Ауберт пен Фейг Вишния Ливидің лекс Клаудияны сипаттауын элитаның экономикалық мүддесін әлсірету үшін саясаткерлер ойлап тапқан шара ретінде үйлесімді түрде түсіндіреді. Д’Армс та заңның элитаның байлығы мен үстемдігін азайтуға бағытталған әрекеттің нәтижесі екенін айтады. Блекманн Lex Claudia соғыс кезінде жеке азаматтар арқылы жабдықты тасымалдаудан соғыс пайдасы көрушілерге қарсы қорғауға көмектесу үшін құрылғанын атап көрсетеді. Тарихшылар Клод Николе және Фейг Вишния заңның тағы бір мақсатын ұсынды. Николе сондай-ақ lex Claudia сенаторларға «астық үшін кез келген іс-әрекет жасауға» тыйым салғанын айтады. Сонымен қатар, Фейг Вишния Lex Claudia сенаторлар мен олардың ұлдарына 300 амфорадан артық сыйымдылығы бар теңіз кемелеріне ие болуға тыйым салумен қатар, әскери келісімшарттарға таласуға бейімділікті де тоқтатуға бағытталған болуы мүмкін деп санайды. Дегенмен, ол бұл заңның б.з.д. 218 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Италияға қарай бет алған Ганнибалдың «алдағы қатеріне» жауап ретінде қабылданғанын мойындайды. Ол былай деді: «Белгісіздік атмосферасында, Екінші Иллирия соғысынан кейін басшылардың қателіктерінен кейін халықтың алаңдауы мен ашуы аз олжамен аяқталғанда және Клаудиан шарасына қарсы болған сенаторлар наразылықтарын қайтарып алды». Черния Будевин Сыркстің күдікті сенімдеріне сілтеме жасайды, ол Lex Claudia ежелгі діни тыйымнан туындағанын сенді: сенаторлар өлімді білдіретін теңізден аулақ болуы керек. Бұл ежелгі римдіктердің теңізге деген қорқыныштары мен әңгімелеріне сілтеме жасайды, ол құлқыны бар, қауіпті, алаңдатарлық және «жазалық сатқындық» орны ретінде қарастырылды.

Lex Claudia әсері және оның әсері

Қазіргі заманғы тарихшылар Клаудия заңының мақсаты туралы ұқсас, жалпы көзқарас білдіргенмен, оның нақты қандай әсер тигізгені талқылауға ашық мәселе болып қалады. Д'Армс өз еңбегінде заңның дәстүрлі құндылықтарды, әсіресе жер иеленуші аристократиялық идеалды қайта бекітетінін, сондай-ақ сенаторлардың өздерінің *mos maiorum*-ына оралуға ұмтылысын көрсететінін айтады. Бұл элитаның теңіз жолымен табыс табудан гөрі жерді иемденуге баса назар аударуын білдірді. Обер бұл заңның билеуші топтың күшінің артуын және, осыған байланысты, саяси мансапты ұмтылмағандардың экономикалық, әлеуметтік және саяси күшінің өсуінен қорқып, Рим мемлекетінің алаңдауын көрсеткенін ұсынады. Обердің пікірінше, Рим мемлекеті билеуші сыныбының экономикалық қызметін қатаң бақылауға алып, «дұрыс болмаған кәсіпкерлік» салдарынан туындаған әлеуетті әлеуметтік және саяси құнсызданудың алдын алып, өмір сүруін қамтамасыз етуге тырысты. Обердің сөзіне қарағанда, Клаудия заңының қалыптасуы коммерциялық құқықтың одан әрі дамуына ықпал етті. Обер заңның тигізген әсеріне сенімді болса да, Д'Армс соңғы республика кезеңінде заңнан қашалау орын алғанын, бірақ осы қашалаудың әлеуметтік механизмдеріне толық сенімді бола алмайтынын атап көрсетеді. Блекманн бұл заңның «жоғары лауазымды адамдар арасында ақша табу үшін сыбайлас жемқорлық әрекеттерге» әкелгенін айтады. Бұл пікірді Фейг Вишния да бөліседі, ол 215-213 жылдардағы оқиғаның Клаудия заңының іске асырылуының нәтижесі болғанына сенді.

Пайдаланушылар

Ливийдің баяндамасы элитаның экономикалық мүддесі Клавдий заңымен әлсірегенін көрсетеді, бірақ қазіргі ғалымдар мұның дәл солай емес екенін айтады. Өзінің еңбегінде Обер үлкен кемелерге қол жеткізе алатын байлардың (көбінесе атты әскерлер тобы) шын мәнінде заңның басты иегерлері болғанын мәлімдейді. Ал Фейг Вишния б.з.б. 215 жылы болған бір оқиға заңның пайдасын алғандарды ашады деп санайды. Ол б.з.б. 215 жылы сенаттың "мемлекеттік келісімшарттар арқылы мүлкін арттырғандарға" испан әскерлерін қаржылық тұрғыдан қолдау үшін, оларға өтемақы төленетінін уәде етуге мәжбүр болғанын айтады. Б.з.б. 213 жылы салық жинаушылар бұл мүмкіндікті пайдаланып, ойдан шығарылған кеме апаттары туралы хабарлап, мемлекеттен өтемақы талап етті. Фейг Вишнияның пікірінше, бұл оқиға теңіз кемелеріне ие салық жинаушылардың Клавдий заңының басты иегерлері болғанын көрсетеді.

Салдары

Цицерон 218 жылдан бері тыйым сенаторлар үшін күнделікті өмірдің қалыпты бөлігіне айналғанын айтады және бұл төртінші ғасырға дейін жалғаса беретін сезімде. Алайда, Д'армс Клаудий заңы Цицеронның 70 жылғы дәуірінде-ақ ескірген болуы мүмкін деп санайды. Бұл пікірді Николе да қолдайды, ол «бұл аға Катон кемелерді кепілге қойып (теңіз саудасы үшін қаржыландыруда кеме кепіл ретінде қолданылатын, кеме батса несие берушінің ақшасы жоғалатын сақтандыру жүйесі) ақша қарызға берген кезде-ақ қолданысын жойған, бірақ моральдық айыптау сақталған» дейді.